Yugoslavya

Genel Ekonomik Durum

1999 yılında endüstri Sosyal Üretimin (Sosyal üretim devlet hizmetlerini de içermesi ile GSYİH’den farklıdır) %38’ni ve
tarım % 25’ini oluşturmuştur. Hizmetler sektörünün SÜ içindeki payı son on yılda artış göstermekle birlikte yeniden
yapılanma çalışmalarının kesilmesi sebebiyle birçok Doğu Avrupa ülkesinin gerisindedir. Sırbistan’ın özel sektörünün sosyal üretim içindeki payı özelleştirme programlarını sürdüren birçok Doğu Avrupa ülkesi standartlarına göre küçüktür. Ülkede özel sektörün milli gelir içindeki payı % 40’tan az hesaplanmıştır. Ülkede Sܒin % 40’ına karşılık gelen büyük bir kayıt dışı ekonomi mevcuttur. 1991’den beri süren savaşlar, eski Yugoslav pazarının kaybı ve Nato bombardımanlarının endüstri ve altyapıya verdiği hasar ekonominin yapısal problemlerini derinleştirmiştir.

Bazı Ülkeler ile Yugoslav Ekonomisinin Karşılaştırılması, 2001


 

	Yugoslavya	Slovenya	Hırvatistan	Bulgaristan	Romanya	Slovakya
Büyüme (%)	6,2	3,0	3,8	4,0	5,3	3,3
GSYİH (milyar dolar, PPP)	31,5	29,9	32,8	44,4	107,6	50,8
Kişi başı GSYİH	2 959	14 990	7 397	5 594	4 803	9 441
Enflasyon(%)	88,9	8,4	5,2	7,4	34,5	7,1
Cari İş. Den. (mily.$) / % GSYİH	-0,6/ -5,5	-0,0 /-0,2	-0,6 /-3,2	-2,6/-19,3	-2,3/-5,9	-1,8/-8,6
İthalat (fob,milyar $)	2,0	9,3	4,8	5,1	11,4	12,6
İhracat(fob,milyar $)	4,8	10,0	8,8	6,7	14,4	14,8
Dış Borç (milyar $)	11,6	6,7	12,8	10,0	12,2	9,0
Döviz Kuru( :$)	66,8	242,7	8,3	2,2	29 061	48,3

Kaynak:The EIU,Yugoslavia,Country Profile 2002


Ekonomi Politikası

Değişime karşı bürokrasinin direnci kadar, eski Yugoslavya Federal Cumhuriyeti’nin dağılması, savaş, yaptırımlar ve uluslarası izolasyon ekonomide radikal bir reform yapılmasını önlemiştir. Yugoslavya’nın dış dünya ile ilişkileri tamamen normale dönene ve hükümetçe yürütülmekte olan reform programına uyum sağlayana kadar bu durumda bir değişiklik beklenmemektedir.

Mayıs 1992’de yürürlüğe giren BM yaptırımları Yugoslavya’nın 1991’de dağılmasının sebep olduğu ekonomideki dengesizliklerin etkilerini daha da derinleştirmiş ve 1993 yılında hiperenflasyona yol açmıştır. 25 Ocak 1994’te Yugoslav Merkez Bankası Başkanı Dragoslav Avromovic tarafından ilan edilen yeni istikrar programı çerçevesinde ekonomide önemli bir düzelme kaydedilmiştir. Eylül 1994’e kadar Dinar’ın Mark karşısında değerini koruması ve enflasyonun düşmesi büyük başarıdır. Ancak 1994’ün son aylarında kontrolsüz fiyatlar ve kolay krediye karşılık fiyat ve kur oranı değişikliği yeniden ortaya çıkmıştır.

1995 Kasım’ında Avromovic Dinar’ı karaborsa fiyatına eşitleyen ve konvertibiliteye yaklaştıran, istikrarlı pazar faiz oranları getiren, dış ticaret ve endüstride devlet tekeline son veren, kamu teşekküllerinde özelleştirme öngören, ithalat ve ihracatta kotaları kaldıran ve gümrük vergilerini azaltan 15 maddelik bir istikrar programını yürürlüğe koymuştur. Emisyonun başarıyla kontrol altına alınmasına ve enflasyonun düşürülmesine rağmen bu önlemlerin çoğu uygulanamamıştır. Avromovic Yugoslav Merkez Bankası ve hükümet arasındaki politik çatışmanın sonucu Mayıs 1996’da Federal Parlemento’daki görevinden uzaklaştırılmıştır.

Hükümet 1996-98 yıllarında enflasyonu belli bir çizgide tutmayı başarmıştır. Bununla beraber sıkı bir para politikası uygulayarak kalıcı bir istikrar sağlama imkanı giderek azalmaktadır. Kısa dönemde ekonominin en acil sorunu olan dış finansman yokluğunda maliye ve cari işlemler açıklarının finansmanı 1997 yılı ortasında devlet telekomünikasyon şirketi Telekom Serbia’nın hisselerinin % 49 ‘unun Yunanlı ve İtalyan alıcılara satılmasıyla hafifletilmiştir. Telekomun satışı Mart 1998’deki Kosova Krizi ile dış ilişkilerde normalleşme beklentileri suya düşen yetkililer için ancak kısa süreli bir rahatlama sağlamıştır. ABD ve AB tarafından uygulanan dış yatırım yasağı ve aktiflerin dondurulması finansman sorununa yolaçmıştır. Önceki hükümet ithalatçılar, ihracatçılar, şirketler, mağaza ve bankaların ellerindeki konvertibil dövizlerin çeşitli oranlarını devlete teminat olarak yatırmayı içeren döviz rezervlerini artırma amaçlı bir dizi olağanüstü tedbir almıştır.

24 Mart 1999’da NATO Hava Saldırılarının başlaması devlet kontrolünü artırmak için varolan yöntemlerin genişlemesi ve şekillenmesiyle sonuçlanmıştır. Yugoslav yetkilileri bir dizi kararı uygulamaya koyarak ekonomiyi savaşa adapte etmişlerdir. Savaşın yıkıcı etkilerinin yaşandığı ortamda sınırlı bir liberalizasyon programı uygulanmıştır. Bu program enflasyon oranında sıçramaya ve karaborsa döviz kurunda hızlı bir düşüşe yolaçmıştır. Hükümetin tepkisi savaş zamanı fiyat kontrol sistemine dönmek olmuştur. Sosyal tansiyonu düşürmek için temel malların fiyatlarını indirmek, yeterli enerji güvencesi sağlamak, emeklilik ve diğer sosyal ödemeler için para basmak öncelikli tedbirler olmuştur. Yoğun idari kontroller durgun ekonomiyi kemikleştirdiği kadar devlet mağazalarında satılan malların kıtlığına ve temel ihtiyaç maddeleri için uzun kuyrukların oluşmasına da sebep olmuştur. Miloseviç Hükümeti 2000 yılınd a fiyat ve döviz kuru istikrarı sağlamak amacıyla sıkı para politikası izleneceğini ilan etmesine karşın sosyal refah arttırıcı ödemeleri karşılayabilmek için üretimi teşvik edici parasal genişlemenin sinyallerini vermiştir.


Yugoslavya Federal Cumhuriyeti’nin Sırbistan ve Karadağ devleti olmasını sağlayan anlaşma 14 Mart 2002 tarihinde imzalanmış ve Ocak 2003’te Sırbistan ve Karadağ parlamentolarının onaylaması ile yürürlüğe girmiştir. 4 Şubat 2003 tarihinden itibaren ülkenin resmi adı Sırbistan ve Karadağ olarak değiştirilmiştir.

Politik değişimler hükümetin çeşitli reformlar yapmasına yol açmıştır.

Yeni Ekonomi politikaları:

*Miloseviç döneminde uygulanan dış ticaret ve fiyatlar üzerindeki doğrudan kontrollerin çoğunun kaldırılması ve serbestleştirilmesi,

*Özel sektörü ekonomide hakim duruma getirmeyi amaçlayan yaygın ve orta vadeli özelleştirme planları,

*Yeni vergileri, vergi tahsilatının etkinleştirilmesini ve bütçenin sağlamlaştırılmasını içeren kapsamlı mali reformlar,

*Fiyat istikrarını sağlamaya yönelik sıkı para politikası,

*Tahsili imkansız görülen borç problemini çözmeye yönelik banka ve finansal sistem reformu,

*Yugoslav ekonomisinin Avrupa ve Dünya ekonomisindeki gelişmelere entegrasyonu.

Bu reformların hayata geçirilmesi Yugoslav ekonomisinde büyük sıkıntılar yaratacağından uluslararası mali yardım zorunludur.

Özelleştirme

Eski Yugoslavya’da özelleştirme süreci 1989 yılında çıkarılan Federal Özelleştirme yasasıyla başlamıştır. 1991 yılında Sırbistan daha sınırlayıcı bir yasayı kabul etmesine rağmen çoğu firma özelleştirmeye dahil olmamamıştır. 1993’teki hiperenflasyon süreci hızlandırmış ve çok sayıda firma özelleştirilmiştir. Kanundaki düzeltmeler çeşitli nedenlerle 1994 yılında iptal edilmiştir. 1995-96 yıllarında özelleştirmede gerçek bir duraklama olmuştur. Sırbistan sayıları 5000’i bulan kamu işletmesinin satılmasını planlayarak 31 ekim 1997’de yeni bir özelleştirme yasası çıkartmıştır. Yabancı yatırım kısıtlaması getiren 1998 yaptırımları sürecin başarısızlığa uğramasına sebep olmuştur. Yabancı yatırım yasağı ve 1999 NATO bombardımanı ülkeyi durgunluğa itmiştir. 2002 yılı Temmuz ayında kabul edilen yeni özelleştirme yasası ile birlikte Sırp hükümeti radikal bir özelleştirme programını kabul etmiştir. Bu programda özelleştirme kapsamındaki varlıkların daha çok stratejik yatırımcılara satılması öngörülmüştür. 2002 yılı sonu itibarıyla 1000 Kobi özelleştirilmiştir. Kalan işletmeler 2003 yılı sonuna kadar özelleştirilecektir. Satışa çıkarılan 300 büyük şirketten sadece 35’i elden çıkarılabilmiştir.

Ekonomik performans

Yugoslavya’nın geleneksel milli gelir hesaplama yöntemi olan Sosyal Üretim (SÜ), kar amacı gütmeyen devlet hizmetlerini de kapsaması ile GSYİH’den farklıdır. Bu faaliyetler fiziki malların üretimi, dağıtımı ve taşımacılığı ile ilgili değildir. Daha önceki yıllarda OECD ve Dünya Bankası gibi kuruluşlar Yugoslav GSYİH’sini resmi olmayan hesaplamalarla ifade ediyorlardı. Yugoslav istatistik yetkilileri bazı yıllar GSYİH hesaplamaları yayınlasalar da resmi SÜ tahminleri yapmaya devam etmektedirler.

GSYİH (% reel değişim)

 

Sosyal Üretim (% reel değişim)	2001	Yıllık ortalama 1997-2001
SÜ	6,2	0,6

Kaynak:The EIU,Yugoslavia,Country Profile 2002



1980’lere kadar devam eden hızlı büyümenin ardından Yugoslavya’nın dış fon kaynakları kesilmiş ve ülke petrol krizinin etkilerine adapte olmakta yavaş kalmıştır. Sosyalist sistemin giderek artan verimsizliğinin de bir sonucu olarak SÜ büyüme oranı hızla düşmüştür. Eski Yugoslavya Federasyonu içinde Sırbistan ve Karadağ ekonomik refah ve performans bakımından ortalama düzeydeydiler. Her iki ekonomi de 1991’de eski Yugoslavya Federal Cumhuriyetleri arasındaki bağların kopmasından ve Bosna Hersek ve Hırvatistan’dan gelen binlerce mülteciden olduğu kadar komşu ülkelerdeki Sırp’ların desteklenmesinin maliyetinden dolayı büyük hasar görmüştür.

BM yaptırımları kadar kötü ekonomi yönetimi de çok yıkıcı olmuş ve 1993 yılı enflasyon artış hızı 1920’ler Almanya’sınınkinden bile yüksek olmuştur.

Sosyal Üretim 1990’da %7 civarında düşmüş ve 1991 ortalarında savaşın patlak vermesi %14’lük bir azalmaya sebep olmuştur. BM yaptırımlarını takiben Mayıs 1992’de SÜ önceki seviyesinin daha da altına düşmüştür. 1992’de hesaplanan düşüş %28 ve 1993’te %31’dir. 1994’te düzelme başlamış ve 1998’e kadar yıllık ortalama %4,9 luk bir büyüme hızı gerçekleşmiştir. Ekonomide 1994’te başlayan mütevazi iyileşme Sܑdeki büyüme %2,5 olarak devam etmesine rağmen 1998 yılı boyunca yavaşlamıştır.

1999 NATO bombardımanının ticaret ve endüstri üzerinde yaptığı yıkım Sܒnün 1999 yılında reel olarak %23,2 düşüşüne sebep olmuştur. Tarımsal üretim %3 artmasına rağmen endüstriyel üretimde %23,1 düşüş olmuştur. 1999 rakamları çok düşük olduğu için 2000 yılında pozitif SÜ artışı kaydedilmiştir.

Economist Intelligence Unit’in 2002 yılı GSYİH artış tahmini %3,5 oranı ile hükümet hedefinin biraz altındadır. Artış gösteren doğrudan yabancı yatırımlar, altyapı projelerinin canlandırdığı inşaat faaliyetleri ve dış yardımlar 2003-2004 yılları için ortalama %5 GSYİH artışı beklentisini güçlendirmektedir.


Enflasyon ve Ücretler (% değişim)

 

	2001	1997-2001(ortalama)
Perakende Fiyatlar	88,9	51,1
Net Ücretler	114,3	59,1

Kaynak:The EIU,Yugoslavia,Country Profile 2002


Projeksiyon Özeti
 

	2001a	2002a	2003b	2004 b
Sosyal Üretim büyüme hızıc	6,2	3,0	2,5	4,0
Endüstriyel üretim artış hızı	0,0	1,7	0,0	2,0
İşsizlik Oranı (ortalama)	27,5	30,5 d