Nüfus ve
İstihdam
Nüfus artış hızı
1966 yılında %3 iken 1999'a gelindiğinde bu oran %1,3 olmuştur.
Nüfus göreli olarak azalmaktadır. 2030 yılında nüfus artış
hızının %0,9 olması beklenmektedir. 2001 yılında 9,7 milyon olan
ülke nüfusunun % 29,9'u 15 yaşın altında bulunmaktadır. Azalan
doğum oranı, artan gelir ve eğitimle orantılıdır. Nüfusun %43'ü
doğu kıyısında yaşamaktadır.
Ekonomi
Tunus ekonomisi
tarım, madencilik, enerji ve imalat sektörleriyle gelişen bir
ekonomidir. Gıda ürünleri ithalatta önemli bir yer tutmakla
birlikte ülke, başta zeytinyağı olmak üzere önemli bir tarım
ürünleri ihracatçısıdır. Dünya fosfat üretiminde ilk sıraları
alan Tunus, fosfatı işleyerek fosforik asit ve gübreye
dönüştürmektedir. Ülkede petrol ve gaz üretilmektedir. İmalat
sektöründe ise, tekstil ve deri ürünleri en önemli ihraç
kalemlerini oluşturmaktadır.
1992-1996 yıllarını kapsayan, 8. Kalkınma Planı ile, yıllık
GSYIH büyüme oranı % 6 olarak hedeflenmiştir. Bu plan mali
piyasalara istikrar getirip, Dinarın konvertibilitesini sağlama,
özelleştirme ve ithalat kısıtlamalarını azaltma hedeflerine
ulaşmayı amaçlamıştır. Aynı zamanda, bu planla dış borçların,
bütçenin ve cari hesap açıklarının kontrolü öngörülmüş, yeni bir
Yatırım Kanunu uygulamaya konmuş ve Çalışma Yasası revize
edilmiştir.
1997-2001 yıllarını kapsayan 9. Kalkınma planında hükümet
hedeflerini 15 yıl gibi daha uzun bir zaman dilimine yayarak
2011 yılına kadar ki projeksiyonları da gözönüne almayı
kararlaştırmıştır. Bu dönemde üretimde yıllık ortalama %3'lük
bir büyüme ile tasarruf ve yatırımların artırılması
hedeflenmiştir.
Tunus, 1986 yılında pazar ekonomisinin kurallarını uygulamaya
başlamıştır. Yapısal reformların ana çerçevesi fiyatların,
ticaretin, faiz oranlarının ve yatırımların serbestleştirilmesi
ile hükümetin kontrolündeki finans sektörünün reformu olarak
belirlenmiştir.
Üretimde ve ihracatta fosfat ve petrol eski önemini yitirmiştir.
Diğer tarafta tekstil, gıda işleme, elektrikli ürünler önem
kazanmıştır.
Tarım GSYİH'ya % 13,9 katkıda bulunmaktadır.Bu sektör aktif
nüfusun ¼'ünü istihdam etmektedir. Yerli üreticileri korumak
için AB dışı ülkelerden gelen ürünlere hükümet belirgin ticari
engeller uygulamaktadır. Özellikle sermaye malı olmayan ithalata
tarife dışı engeller uygulanmaktadır.
Hükümetin 2005-09 ekonomik politika öncelikleri; istihdam
yaratmak, işsizliği önlemek, ihracatı geliştirmek, yabancı
yatırımları artırmak, enflasyonu kontrol altında tutmak ve genel
ekonomide verimliliği artırmaktır.
Haziran 1999'da Tunus'ta gerçekleştirilen ve özellikle Amerika
ve Asya'daki yatırımcıların ülkeye olan ilgisini artırmayı
amaçlayan bir Forum'da Tunus tarafı; tekstil, mekanik ve
elektrikli ürünler, otomotiv parçaları, eczacılık ürünleri,
ayakkabı ve deri, gıda ve bilişim teknolojilerine yapılacak
yatırımlar açısından rekabet avantajına sahip olduklarını
duyurmuştur.
Tunus iç pazarının küçük olduğu düşünüldüğünde Tunus'un AB, Orta
Doğu ve Kuzey Afrika'daki daha büyük pazarlara giriş imkanını da
yatırımcılara sunduğu görülmektedir. AB ile arasındaki Ortaklık
Anlaşması, Avrupa pazarına girişte sanayi ürünlerinde gümrüksüz
giriş imkanı sağlamaktadır.
Tunus, Genel Preferanslar Sistemi çerçevesinde mamul mallarda,
tarımsal ürünlerde ve el sanatları ürünlerinde; ABD, Kanada,
İsviçre, Avustralya ve Japonya'nın tercihli tarifelerinden
yararlanmaktadır. Ayrıca Mısır, Fas, Ürdün ile tarife
engellerini kademeli olarak tümüyle indirmeye yönelik Serbest
Ticaret Anlaşmaları bulunmaktadır. 1998 yılında Davos'taki Dünya
Ekonomik Forumu'nda yayınlanan Rekabet Raporu'nda Tunus Kuzey
Afrika'daki ikinci güçlü ülke olarak değerlendirilmiştir.
2004-2005 döneminde ülkedeki politik istikrarın sürmesi
beklenmektedir. Ekonomi politikasının özel yatırımlar, üretim
kapasitesinin yükseltilmesi, büyüme hızının ve istihdamın
artırılması yönünde yoğunlaşacağı beklenmektedir.
Son dönemde yatırımların GSYİH içindeki payı %14'ten %21'e
yükselmiştir.
Yatırımların istenen boyuta çekilmesi için hükümet:
" Yatırımlara ilişkin yasal çerçevenin iyileştirilmesi ( daha
şeffaf ve ölçülebilir olması)
" İşgücü piyasası politikası oluşturulması
" Bankacılık sisteminin güçlendirilmesi
" Gelir hareketlerinin düzenlenmesi
" Bilgi kaynaklı ekonomi için gerekli eğitimin oluşturulması
" Sosyal güvenlik sisteminin güçlendirilmesine yönelik
çalışmalarını sürdürmektedir.
2004 yılında Dünya Ekonomik Forumu'nda hazırlanan Global Rekabet
Gücü Raporu'nda Tunus Güney Afrika Cumhuriyeti'nden sonra
Afrika'daki rekabet gücü yüksek ikinci ülke seçilmiştir. Tunus
dünya sıralamasındaki 104 ülke arasında da 42. sırada yer
almaktadır. Aynı bölgede bulunan Fas 56. Mısır 62. Cezayir 71.
sırada yer almaktadır.
2005-06 döneminde Tunus mallarına olan Avrupa talebinin devam
etmesi beklenmektedir. İhracatın 2004 yılında 9,6 milyar
dolardan 2005 yılında 11,7 milyar dolara yükselmesi, buna
karşılık ithalatın ise 11,9 milyar dolardan 2005 yılında 13,3
milyar dolara ulaşması beklenmektedir. Diğer taraftan 2 milyar
dolar civarında seyreden dış ticaret açığının bir miktar
büyümesi beklenmektedir.
Başlıca
Sektörler
Tarım
Tarım Sektörü
yıllar itibariyla GSYİH'nın %11 ila %16'sına ihracatın ise
%8'ine katkıda bulunmaktadır. Tunus tarım ürünleri son yıllarda
geliştirilen sulama teknikleri ve sera üretimi ile tür ve miktar
olarak artırılarak ülke ihtiyacına cevap verecek duruma
getirilmiş bulunmaktadır. Tunus'ta sulama önemli bir sorundur.
2009 yılına kadar sulanan arazi büyüklüğü %50 oranında
genişletilecektir. Bu sayede organik ürün üretiminin üç katına
çıkması beklenmektedir.
İklim koşullarına doğrudan bağlı olan üretim dönemleri, yılda
birden fazla ürün almayı sağlamak amacıyla, seracılık
çalışmalarının yaygınlaştırılması ile bazı bölgelerde üçe
çıkarılmış bulunmaktadır. Böylece, Tunus'un ithal ettiği domates
ve domates salçası ile meyve ve sebzeleri, iç piyasadan temin
etmek mümkün olmaktadır. Başlıca tarım ürünleri; buğday, arpa,
hurma, narenciye, zeytinyağı, sebze ve şeker pancarıdır.
Hükümet, başta tahıl ürünleri olmak üzere, tarım ürünleri
ithalatını azaltmak, ihracat gelirlerini artırmak ve köyden
kente göçü engellemek amacıyla, tarımsal üretimi artırmayı en
önemli hedeflerinden biri olarak görmektedir.
Tunus'un tarım ürünleri içinde önemli yer tutan sert ve yumuşak
buğday ile arpa ve mısır ithalatının bir süre devam edeceği,
ancak, gelecek yıllarda hedeflenmiş olan sulama projelerinin
gerçekleştirilmesi ile ülkenin Kuzey Afrika'nın tahıl ambarı
konumuna gelebileceği düşünülmektedir.
Tunus dünyadaki en önemli zeytinyağı ihracatçı ve
üreticilerinden biridir. Diğer önemli tarımsal ihraç ürünleri
hurma ve narenciyedir. Ülke süt ürünleri, sebze ve meyve ve
kırmızı et konusunda kendi kendine yeterli durumda
bulunmaktadır.
Diğer taraftan balıkçılık alanında 25 000 kişi istihdam
edilmektedir. Balık ve deniz ürünleri zeytinyağından sonra
Tunus'un tarımsal alandaki en önemli ihraç kalemini
oluşturmaktadır. Bu alandaki işleme ve koruma faaliyetlerinin
Avrupa standartları ölçüsüne getirilmesine çalışılmaktadır.
2004 yılında Tunus Hurması Güneydoğu Asya , Avustralya ve Güney
Amerika gibi yeni pazarlara açılmıştır. Ayrıca 2004-05 dönemi
zeytin hasadının 2003 yılına nazaran düşük olması beklenirken
2004 yılı zeytinyağı üretim ve satışları rekor düzeye
ulaşmıştır. İtalya ve İspanya gibi AB içinde zeytinyağı
üretiminde lider konumda olan iki ülkenin arzındaki düşme, dökme
yerine şişede yapılan katma değeri yüksek satışlar, Tunus
zeytinyağının AB'ye olan ihracatının artmasına ve pazar payının
yükselmesine neden olmuştur.
Madencilik
Madencilik petrol,
gaz, fosfat ve demir cevheri üretimine dayanmaktadır.
Madencilik ülke ekonomisinde önemli bir yer tutmaktadır.
Hükümet, bu sektöre etkinlik ve verimlilik sağlamak amacıyla
reform programları oluşturmuştur.
Fosfat ve kurşun madenciliğinde kullanılan teknikler
yenilenmiştir. Çıkarılan fosfat, genellikle işlenerek
süperfosfat, fosforik asit ve fosfat gübrelerine
dönüştürülmektedir. Çıkarılan diğer mineraller kurşun ve
çinkodur. Bu minerallerin çıkarılması ve işletilmesi ise Kanada,
Almanya ve Tunus Ortak Şirketinin elinde bulunmaktadır.
Sanayi
Tunus, sanayileşme
politikasında önceliği tarım ürünlerinin işlenmesine vermiştir.
Buradaki hedef, yakın zamana kadar her türlü gıda maddesini
ithal eden ülkenin, öncelikle bu sektörde kendine yeterli olması
ve daha sonra makarna, kuskus, domates salçası, margarin,
zeytinyağı gibi temel gıda maddelerini ihraç edebilmesidir. Bu
alandaki büyüme 2004 yılında da devam etmiştir.
Sanayinin diğer dallarına ise, ortak yatırımları teşvik etmek
suretiyle geçiş sağlamaya çalışılmaktadır. Bunun için, yerli
üretimi koruma tedbirleri ve ihracata yönelik üretimin her türlü
vergilendirmeden muafiyeti öngörülmüştür. Daha önce Devlet
tekelinde olan Sanayi ve Hizmetler sektörünün büyük bir bölümü
özelleştirme programına alınmıştır.
Tunus'un en önemli ihracat kalemini oluşturan tekstil sanayi de,
yine ortak yatırımlar yolu ile gelişmeye devam etmektedir.
İhracata dayalı bu sektörde ucuz iş gücü önemli bir rekabet
avantajı yaratırken ülkenin iç piyasaya yönelik üretiminde
teknik alanda yetersiz kalındığı görülmektedir.
Son dönemde tekstil sektörü özellikle Çin ve Hindistan kaynaklı
rekabetten etkilenmektedir. Tunus halihazırda AB piyasasındaki
4. büyük tedarikçidir. Ancak pazar payı Asya'dan kaynaklanan
rekabet nedeniyle tehlikeye girmiştir. Örneğin; Fransa
piyasasındaki önceliğini Çin'e kaptırmıştır. Bu alandaki
yatırımlarda da bir miktar düşme görülmektedir.
Çok Elyaflılar Anlaşması (MFA)nın 2005 yılından itibaren sona
ermesi, AB pazarına girişte tüm ülkelere eşit fırsat
sağlamaktadır. Dolayısı ile 2004 yılında DTÖ'de yapılan bir
çalışmaya göre; Çin AB pazarında %10 olan payını %12'ye
Hindistan %9 olan payını %11'e çıkaracaktır. Tunus, Fas ve
Türkiye dahil Akdeniz havzasında bulunan tekstil üreticisi
ülkeler bu durumdan olumsuz yönde etkilenecektir. Diğer bir
realite de Tunus tekstil sektörünün bu rekebeti göğüslemesi için
sektörde reform ve yenileme yapması gerekliliğidir.
Tekstil sanayiinden sonra en çok istihdam olanağı yaratan
sektör; mekanik-elektrik üretim sahasıdır. Bu sektörü,
deri-ayakkabı ve sırasıyla kimya-plastik, gıda-tarım sektörleri
izlemektedir.
Tunus'ta mekanik-elektrik parçalar üretimi, küçük sermayelerle
ve AB ülkeleri ile ortak yatırım şeklinde kurulmuştur. Sayıları
günden güne artan bu tür şirketlerin en büyük sıkıntısı ise;
düşük kalitede üretilen bu maddelerin pazarlamasındadır.
Tunus'ta mevcut sanayi içinde en büyük yatırım kapasitesi olarak
kimya-plastik sanayini sayabiliriz. Bu sektörde yapılan önemli
yatırımları esasen, plastik, ilaç ve diğer kimyasal ürünler
olmak üzere üç bölümde incelemek gerekmektedir:
Plastik alanında yapılan yatırımlar, petrol üreten ülkelerden
gelen ham plastiğin işlenmesi şeklinde olup, sermayesi de yine
petrol üreten ülke yatırımcıları ile ortak yatırım şeklinde
oluşturulmaktadır.
Plastik sanayinde üretim, ambalaj sanayi ve mutfak gereçleri
üretimi ile başlamakla beraber, döşemecilik ve otomobil yan
sanayi ürünleri ile bazı elektrik malzemelerinin plastik kaplama
işleri gibi üretimde çeşitlilik her geçen gün artırılmaktadır.
Yapılan özelleştirme ve yabancı sermayenin teşviki çalışmaları
ile ilaç sektöründe yerli üretimi arttırmak için yeni ilaç
üretim üniteleri kurulması yönünde projeler geliştirilmektedir.
Yatırım proje çalışmalarının, kimya sanayinde olduğu gibi büyük
bir kısmının Fransa ve daha sonra İtalya ve İsviçre sermayeli
olduğu bilinmektedir. Ancak, bu projelerin gerçekleştirilmesi
durumunda, Tunus'un kendi tüketiminin çok üstünde bir üretim
sağlanması beklenmektedir.
T aşıt
araçları üretimi 1990 yılına kadar, otobüs ve kamyon üretimiyle
sınırlandırılmış, bu yıldan sonra kamyonet ve otomobil üretimine
başlanmıştır. Hızla büyüyen nüfus gıda ürünlerine olan talebi
artırmış ve gıda sanayi yetersiz kalmıştır. Un, peynir ve yağ
üretimi artmış, bununla birlikte sigara ve alkol üretimi düşüş
göstermiştir.
2003 yılında İmalat sanayi, toplam sanayi çıktısının yaklaşık
%64'ünü GSYİH'nın ise %21'ini oluşturmaktadır. Ayrıca aktif
nüfusun %20'si bu alanda çalışmaktadır. Sektörde kalite ve
beceri geliştirilmesine ilişkin bazı eksiklikler vardır. Üretim
sermaye malları, yedek parçalar ve hammadde ithalatına
bağımlıdır ayrıca Avrupa'daki başlıca ihraç pazarlarındaki
rekabet giderek yoğunlaşmaktadır. Ayrıca Hükümet 2002-06
dönemini kapsayan 10. Kalkınma planında imalat sanayi alanında
6,9 milyar TD yatırım yapılacağını tahmin etmektedir.
Enerji
Tunus'ta petrol
üretimi 1966 yılında başlamıştır. Petrol çıkarımı ve
kullanımının 1990 yılında çıkarılan bir yasayla yeniden
düzenlenmesi, yabancı petrol şirketlerinin Tunus petrolüne olan
ilgisini artırmıştır.
Cezayir'den borularla taşınan doğal gazın bir kısmı yurt içinde
çeşitli bölgelere dağıtılırken, bir kısmı da aynı boru hattıyla
İtalya'ya sevk edilmektedir.
Turizm
Tunus Akdeniz
turizm pazarının yaklaşık %2,2'sine hizmet etmektedir. GSYİH'nın
%6'sı ve döviz gelirlerinin %16'sı turizm sektörüne aittir.
Hükümet, ekonomiye büyük katkısı olan, yeni iş olanakları
sağlayan ve döviz kazandıran bu sektörü teşvik etmektedir. 1990
yılında turizm sektörü için yeni bir Yatırım Kanunu çıkarılmış
ve bu kanunla, yerli ve yabancı turiste geniş olanaklar
sağlanmıştır.
Son dönemde ülke turizm gelirlerinde bir artış sağlanamamasının
nedeni olarak global terörizm gösterilmektedir.
Hükümet turizm sektörünün toparlanması için Almanya, İngiltere
ve İsviçre gibi müşteri kaybedilen ülkelerde çeşitli tanıtım
faaliyetleri yürütmektedir. Diğer taraftan Doğu Avrupa, Orta
Doğu ve Çin pazar çeşitlendirmesi amacı ile bu tanıtım
faaliyetlerine dahil edilmektedir. Ayrıca turizmin katma değeri
yüksek bir faaliyet haline getirilmesi amacı ile golf, yelken,
arkeoloji, sahara ve konferans turizmi gibi alanlara yatırım
yapılması, mevcut tesislerin, eğlence yerlerinin artırılması ve
sunulan hizmetin iyileştirilmesi hedeflenmektedir.
Tunus