Polonya

Genel Ekonomik Durum

Polonya önemli ölçüdeki yüzölçümü, nüfus ve ekonomik potansiyeli ile orta büyüklükte bir Avrupa ülkesidir. GSYİH’da son yıllardaki artış nedeniyle dünya ekonomisindeki önemi ve payı yükselmektedir. Özelleştirme uygulamaları neticesinde 1996 yılından beri ülke Merkezi ve Doğu Avrupa Ülkeleri içerisinde en fazla doğrudan yabancı sermaye yatırımlarına konu olan ülke durumundadır.

Bilindiği üzere, Polonya 1989 yılına kadar merkezi planlamaya dayalı bir ekonomik politika izlemiştir. Karar mekanizmasını ise piyasa güçleri yerine Devlet oluşturmuştur.

Merkezi planlamaya dayalı sisteme 1989 yılında son verilmesini müteakiben göreve gelen hükümet serbest piyasa ekonomisine geçiş yönünde ekonomik politikalar izlemiştir. Bu dönemde izlenen “Balcerowitz Planı” piyasa ekonomisine geçiş için sistematik bir dönüşümü öngörmüştür. Stabilizasyon proğramı üç temel prensibi esas almıştır.

Bunlardan birincisi, fiyatların serbest bırakılmasıdır. Sosyalist dönemde uygulanan sistem ise devlet tarafından belirlenen sabit fiyatlara dayanmaktaydı.

İkinci prensip, devlet bütçe açıklarının sınırlandırılmasıdır. Bu ilke çerçevesinde bütçe açıklarının Merkez Bankası tarafından para basımı yoluyla finanse edilmesi yasaklanmış, dahili piyasadaki üretim ve tüketimin sübvanse edilmesi oldukça sınırlı hale getirilmiştir.

Son olarak, para politikasında köklü bir değişikliğe gidilmiş, nominal faiz oranları yükseltilerek yüksek reel faiz uygulamasına geçilmiştir. Diğer taraftan, döviz kuru yüksek oranlı devalüasyonu müteakiben sabitlenmiştir. Hükümet uzunca süre bu kuru muhafazada başarılı olmuştur.

Özelleştirme, ekonomik reformlar içerisinde önemli bir yer tutmuştur. 1990-1998 döneminde sayı olarak devlet işletmelerinin 6.129’una denk gelen %70’i özelleştirilmiştir. 1993 yılındaki yaygın özelleştirme, özelleştirme sürecinde önemli rol oynamıştır. Özelleştirme mülkiyet hisse devri, direk satışlar ve çalışanlara devir şeklinde gerçekleştirilmiştir. 1997 yılına gelindiğinde özel sektör GSYİH’nın %58,7’sini, toplam istihdamın ise % 68’ini sağlamaktaydı.

2000 yılı itibarıyla toplam endüstriyel üretimin %69,5’i, toplam istihdamın %69,7’si, toplam yatırımların %66,9’u özel sektör tarafından gerçekleştirilmektedir.

Aynı zamanda özelleştirme ile birlikte Merkez Bankası ile ticari bankaların fonksiyonlarını ayırarak, bankacılık reformuna da ağırlık verilmiştir. Ekonomi aynı zamanda dış ticarette liberalizasyon yoluyla dünyaya da açılım sağlamıştır. Dış ticarette devlet tekeli kaldırılmıştır.

Uygulanan hızlı stabilizasyon önlemleri neticesinde 1992 yılından itibaren ekonomi büyüme trendine girmiştir. 1995 yılındaki %7’lik büyüme ile Avrupa’nın en hızlı büyüyen ülkesi olmuştur. Polonya 1996 yılında da 1989 yılındaki GSYİH seviyesini reel olarak geçen ilk geçiş ekonomisi konumuna gelmiştir.

Gayrısafi yurtiçi hasılayı oluşturan sektörlerin payı da zaman içerisinde değişiklik göstermiş, hizmetler sektörünün payı GSYİH içerisinde yükselmiştir.

Uygulanan politikalar neticesinde, ilk anda işsizlik ve enflasyon artmış, ancak yıllar itibarıyla düşüş göstermeye başlamıştır. 1990 yılında %600 olan enflasyon, 1991 yılında %70’e düşmüştür.

1999 yılında hükümet dört temel reform daha yapmıştır. Bunlardan biri, ülkenin idari yapısındaki reformdur. Bu reformla mahalli idarelerin yönetim gücü artırılmıştır. İkinci reform bütçeye dayalı emeklilik sisteminin yeniden yapılandırılmasıdır. Bu reformla üçlü bir sistem yaratılmıştır. Bu sistem, devletin mevcut güvenlik kuruluş u (ZUS), katılımın yarısının işçi, yarısının işverence karşılandığı, özel emeklilik fonları ve işçi veya işletme tarafından finanse edilen emeklilik proğramları tarafından oluşturulmaktadır. Diğer iki reform ise sağlık harcamalarını rasyonel hale getirmeyi amaçlayan sağlık reformu ile eğitim alanındaki reformlardır.
Mevcut Durum

Avrupa Birliği’ne girmeye aday konumundaki Polonya’da 2000 yılındaki GSYİH artışı %4 olarak gerçekleşmiştir. 2000 yılı GSYİH’sı 157,7 milyar $’dır. 1996 yılındaki miktar ise 143.8 milyar $’dır. Bu rakamlar dikkate alındığında son beş yılda GSYİH artışının %9.6 olduğu görülmektedir. Reformların başladığı 1990 yılındaki GSYİH’sı ise 59 milyar $ seviyesindeydi. 2001 yılında %1,2 olan büyümenin , 2002 yılında ise %1,8 oranında gerçekleşmesi beklenmektedir.

Ekonomideki büyümenin göreceli yavaşlaması iç talepteki ve yatırım harcamalarındaki daralmadan kaynaklanmaktadır. İç talepteki artışı önleyen faktörler ise tüketici harcamalarını azaltan işsizlik ile yüksek reel faizlerdir. Ayrıca, Amerikan ve AB ekonomilerindeki yavaşlama da bu trendi kuvvetlendirmiştir.

2001 yılı Kasım ayı itibarıyla yıllık % 3,6 olan enflasyonun, 2002 yılında merkezi planlamanın yıkılışından sonraki en düşük oran olan %3,5’e inmesi beklenmektedir. Enflasyonu baskı altına alan faktörler ise azalan tüketim harcamaları ve gıda fiyatları, petrol fiyatlarındaki düşüş ve Zilotinin değer kazanması neticesinde ithalatın ucuzlamasıdır. Ekonomideki canlanma ile birlikte enflasyon oranının 2003 yılında %4 olması öngörülmektedir.

Diğer taraftan, cari işlemler açığının kapatılması için yabancı sermayeye ihtiyaç duyulmaktadır. 2000 yılında 9.9 milyar $ olan cari işlemler açığının, 2001 yılında 7 milyar $, 2002 yılında ise 6,1 milyar $ olması beklenmektedir. Önümüzdeki yıllarda global ekonomideki bir durgunluk nedeniyle ihracat gelirleri ve yabancı sermaye girişinde azalma meydana gelmesi halinde bu durumun dış dengeyi olumsuz etkileyebileceği tahmin edilmektedir.

Diğer taraftan, Polonya Almanya’dan 2. Dünya Savaşında esir işçi çalıştırması dolayısıyla 2004 yılı ortasına kadar 800 milyon $ tutarında bir tazminat alacaktır.

2000 yılında 67,5 milyar $ olan dış borcun, 2003 yılında 78,8 milyar $ olması beklenmektedir. Sözkonusu borç stokunun %49’u kamu’ya, %41’i kamu ve bankacılık sektörü dışındaki özel işletmelere, %10’u ise bankacılık sektörüne aittir.

Polonya Ocak 1990 ile Mayıs 1991 tarihleri arasında Ziloti’nin dolar karşısındaki değerini sabit tutmuştur. 1991 Haziran ile 2000 Mart arasındaki dönemde ise Ziloti’nin son zamanda Dolar ve Euro’dan oluşan döviz sepeti karşısında bir band içinde değer kaybına izin verilmiştir. Nisan 2000 yılında ise dalgalı döviz kuruna geçilmiştir.
EKONOMİK SEKTÖRLER

TARIM

1999 yılı rakamlarına göre, GSYİH’nın % 3,9’u tarım sektörü tarafından oluşturulmaktadır. Ancak, tarım kesiminin ülkedeki sosyal ve politik ağırlığı devam etmektedir. 1999 yılı itibarıyla, işgücünün %27,1’i (4,2 milyon) tarım kesiminde istihdam edilmektedir. Bu oran toplam çalışan işgücünün 1/3’ünden daha fazlasına tekabül etmektedir. Toplam istihdam içerisinde endüstrinin % 21 olan payı dikkate alındığında, sözkonusu oranın yüksekliği dikkat çekmektedir. Tarım kesiminin toplam istihdam içerisindeki payının önümüzdeki yıllarda düşmesi kaçınılmazdır. Ancak, bu değişim sırasında sosyal problemlerin en aza indirilmesi konusunda ülkenin yoğun bir çaba harcaması gerektiği düşünülmektedir. Polonya, tarımın yeniden yapılandırılması konusunda AB’nin desteğine ihtiyaç duymaktadır.

Polonya, Rusya ve Ukrayna hariç tutulduğunda tarımsal alan büyüklüğü açısından Avrupa’nın 3. büyük ülkesidir. Toplam tarım arazisi büyüklüğü 18,4 milyon hektar olup, ülke yüzölçümünün %59’unu oluşturmaktadır. Toplam tarım arazisinin %76’sını ekilebilir alanlar (14,1 milyon hektar), %12,9’unu çayır ve meralar (4 milyon hektar) ve % 0,9’unu meyve bahçeleri (0,3 milyon hektar) oluşturmaktadır. Arazi mülkiyeti incelendiğinde ise Polonya’nın tarımsal arazisinin %92,3’üne tekabül eden 17 milyon hektarın özel sektör mülkiyetinde olduğu görülmektedir. Kalan 1,4 milyon hektar ise kamu sektörünün elinde bulunmaktadır.

Polonya bazı tarımsal ürün üretiminde Avrupa ve dünyada önemli üretici konumundadır. Üzüm, çavdar, ahududu üretiminde Avrupa ve dünyada ikinci sırada yer almaktadır. Diğer taraftan, patates, çilek, elma, soğan, şeker pancarı, buğday, süt, domuz eti üretiminde Avrupa’da ve dünyada ilk on sırada yer almaktadır.

Tarım arazisinde en verimli topraklar ülkenin güney ve batı bölümlerinde bulunmaktadır. Bu bölgelerde buğday ve mısır üretimi ağırlıklıdır. Ülkenin orta, kuzey ve doğu bölümlerinde çavdar ve patates üretimi ile hayvancılık yaygındır.
Polonya’nın bitkisel ürün üretimine ilişkin bilgiler aşağıdaki tabloda yer almaktadır.

 

Ürün Adı	1991-1996	1997	1998	1999
Hububat          (bin ton)	24.535	25.400	27.159	25.750
Buğday           (bin ton)	8.409	8.193	9.537	9.051
Çavdar            (bin ton)	5.472,5	5.299	5.663	5.181
Arpa                (bin ton)	3.348	3.866	3.612	3.401
Yulaf               (bin ton)	1.524	1.630	1.460	1.466
Patates            (bin ton)	27.273	20.776	25.949	19.927
Kolza              (bin ton)	677	595	1.099	1.132
Şeker pancarı  (bin ton)	15.230	15.886	15.171	12.564
Saman             (bin ton)	12.448	13.450	13.307	16.032

Kaynak: Agriculture and food economy in Poland

Ortalama tarımsal işletme büyüklüğü 8,2 hektardır. Aile işletmelerinin 1/3’ü kendi ihtiyaçları için üretim yapmaktadır.

Yüksek miktardaki ucuz yem stoklarına rağmen, hayvancılık üretimi tatmin edici düzeyde bulunmamaktadır. 1998 yılının ikinci yarısından itibaren Doğu Avrupa ülkelerine ihraç imkanlarının daralması neticesinde talepte büyük düşüşler görülmüştür. Polonya’daki hayvancılık esas olarak domuz ve sığır üretimine dayalıdır.
Hayvan sayılarına ilişkin tablo aşağıda yer almaktadır.

 

1000 baş	1991-1995	1996	1997	1998	1999
Sığır	7.942	7.136	7.307	6.955	6.555
Domuz	20.450	17.964	18.135	19.168	18.538
Koyun	1.591	552	491	453	392
Atlar	787	569	558	561	552
Kümes Hayvanları	38.246	44.142	49.286	47.599	46.257

Kaynak: Agriculture and food economy in Poland

Hayvancılık ürünleri üretimine ilişkin bilgiler aşağıdaki tabloda yer almaktadır.

 

		1991-1995	1996	1997	1998	1999
Kesilmiş çiftlik hayvanları toplamı. Canlı ağırlık	Bin ton	4.058	4.108	4.021	4.307	4.360
Domuz eti	Bin ton	2.512	2.657	2.429	2.632	2.675
Sığır eti	Bin ton	877	745	770	802	710
Dana eti	Bin ton	86	77	74	90	88
Kümes hayvanları eti	Bin ton	463	557	677	754	819
Koyun eti	Bin ton	56	14	9	8	8
At	Bin ton	54	49	52	55	52
Süt	Milyon litre	12.447	11.355	11.770	12.229	11.763
Yumurta	Milyon adet	6.061	7.056	7.661	7.277	7.543
Yün	Ton	5.386	1.963	1.733	1.496	1.374

Kaynak: Agriculture and food economy in Poland

1999 yılı itibarıyla Polonya balıkçılık filosu 426 adet değişik tipte gemiye sahiptir. Filonun %98’i özel sektöre aittir.

1998 yılında Baltık denizinde yakalanan balıkçılık ürünleri 117.000 ton’dur. Kuzeydoğu Atlantik ve Kuzeybatı Pasifik’te açık deniz balıkçılığı da yapılmaktadır. İşlenmiş balık ürünleri üretimi 1998 yılı itibarıyla 277.000 ton’dur. Balıkçılık sektöründe istihdam edilen kişi sayısı ise 1998 yılında 34.000’dir.

2000 yılının eylül ayında, AB’ye giriş görüşmelerinde önemli bir ilerleme kaydedilmiş olup, bu çerçevede tarım ürünleri ticaretinin liberalleştirilmesinde AB ile anlaşma sağlanmıştır. Bu anlaşmaya göre, Polonya’nın AB’ye yönelik ihraç ürünlerinin %75’i AB üyesi ülkelere gümrük vergisinden muaf olarak girecek, AB ülkelerinin Polonya’ya ihracatının ise %75’inden daha az bir kısmı gümrük vergisinden muaf olarak Polonya’ya girecektir. Müzakereler özellikle Polonya tarafından 1999 yılında Avrupa ülkelerinden gelen ürünlere tarife artışı uygulanan domuz eti, buğday, malt, şeker, tereyağı ve kolza tohumu üzerinde yoğunlaşmıştır. Polonya, AB’ye 2000 yılından başlamak üzere hassas ürünler olarak tanımladığı domuz eti, tereyağı ve buğdayda gümrük tarifelerinden muaf ithalat kotaları tanımıştır. Sözkonusu kotalar her yıl %10 artırılacaktır. Ancak, AB’de sözkonusu ürünler için kendi üreticisine ihracat iadesi sağlamayacaktır. Sözkonusu anlaşma yaklaşık 870 milyon $’lık tarım ürünleri ticaretini kapsamaktadır.

Polonya’nın önündeki hedeflerden biri, AB’ ye girişte Ortak Tarım Politikasına uyum sağlamaktır. Bu hedefi gerçekleştirmek için;

- Ekonomik etkinliklerinin arttırılması için çiftliklerin yeniden yapılandırılması,

- Ürünlerin dağıtım, depolama, satış ve alış organizasyonu,

- Ürün pazarlarının gelişimi,

- Tarımsal ürün işleme endüstrisinin modernizasyonu ve geliştirilmesi,

- AB üyeleri ile kalite, bitki ve hayvan sağlığı standartlarının uyumu,

- Kırsal kesimdeki yapılaşmanın iyileştirilmesi,

- Kırsal kesimdeki alt yapının geliştirilmesi ve modernizasyonu, (ulaşım,yollar, su boruları ve iletişim dahil olmak üzere)

- Ülkenin değişik sektörlere dayalı olarak kalkınmasının sağlanması,

önlemlerini kapsamaktadır.

Ortak Tarım Politikası çerçevesinde, Polonya AB’ye iştirak için, AB’nin çiftçilere tanıdığı tüm desteklerden kendi çiftçilerinin de yararlanması konusunda ısrarlı davranmaktadır.
İMALAT

1995 yılında GSYİH’nın %23,6’sını oluşturan imalat sanayi sektörünün 1999 yılında GSYİH içindeki payı %21’e gerilemiştir. Sektör, çalışan nüfusun %30’unu istihdam etmektedir. Üretim itibarıyla, sektördeki en büyük iş kolları gıda işleme, içecek, tütün, metal ve metal ürünleri ve kimyasallardır.

Gıda işleme Polonya’daki en önemli ekonomik faaliyet olup, 1998 yılı itibarıyla imalat sanayi üretiminin %30’unu, GSYİH’nın ise %6’sını oluşturmaktadır. Sanayideki genişleme, doğrudan yabancı sermaye yatırımlarına dayalı olarak gelişmiştir.

Rusya krizini müteakiben, imalat sanayi üretim artışında bir yavaşlama görülmüştür.

Polonya’nın imalat sanayi politikaları büyük ölçüde AB’ye girişi amaçlamaktadır. 1999-2002 yıllarına ilişkin hükümetin bu konudaki proğramı AB’nin bu konudaki politikalarıyla uyumlu biçimde belirlenmiştir. İmalat sanayi politikaları rekabet ve piyasa koşullarına dayalı, serbest piyasa koşullarına sürekli bir geçişi amaçlamaktadır. Temel amaçlar, uluslararası rekabeti geliştirmek ve endüstriyel gelişimi sağlamaya dayalıdır. Polonya’nın politikaları devlet yardımlarını kontrol etmenin yanısıra, özelleştirme yoluyla, endüstrinin yeniden yapılandırılması ve modernizasyonu üzerinde yoğunlaşmıştır. İmalat sanayinde özel sektörün ağırlığı bulunmakla olup, 2000 yılında özel sektör toplam sanayi satışlarının % 72’sini ve sanayi istihdamının da % 72’sini elinde tutmaktadır. İmalat sanayi ise, toplam sanayi satışlarının %84’ünü oluşturmaktadır.
2000 yılında belli başlı sektörlerin toplam sanayi satışları içindeki payı ise aşağıda belirtilmektedir.

 

Gıda işleme sektörü	19,2
Motorlu araçlar	7
Kimyasal ve kimyasal ürünler	5,9
Metal ve metal ürünler	4,1
Makina ve Teçhizat	4,3
Mobilya	3,2

İmalat sanayi sektöründe, 1998 yılı sonu itibarıyla, yabancı doğrudan yatırımların yarıdan fazlası imalat sanayinde olmuştur. Yabancı sermaye yatırımlarının yoğunlaştığı alanlar ise, gıda işleme, içecek, tütün, taşıt araçları, metal dışı ürünlerdir.

Verimliliğin arttırılması sektörde önemli bir konudur. AB ile imzalanan anlaşma neticesinde sanayi ürünleri ithalatındaki gümrük vergilerinin kademeli kaldırılması, Polonya endüstrisini büyük bir rekabet içerisine sokmuştur. Bu durum, AB’ye girişle beraber daha da artacaktır. Üyeliği müteakiben Polonya’nın üçüncü ülkelerden gelen mallara yönelik gümrük vergisi oranlarında da önemli ölçüde düşüş görülecektir. 1999 yılı itibarıyla bu oran, Polonya’nın imalat sanayi gümrük tarifelerinin 3/2’ si oranında daha aşağı seviyededir. Bu durum ise, sanayide etkinliğin arttırılmasını gerekli kılmaktadır.

Özelleştirme alanında Polonya’nın yaklaşımı seçici olmuş, büyük işletmeler stratejik yatırımcılara, küçük ve orta çaplı işletmeler ise işçi ve yöneticilere satılmıştır.

Polonya dünyanın belli başlı çelik üreticisi ve gemi imalatçısı ülke konumundadır. İmal edilen gemilerin % 98’i ihraç edilmektedir.

Şeker endüstrisindeki işletmelerde devlet mülkiyeti ağırlıktadır. Bu işletmelerin özelleştirme çalışmaları devam etmektedir.

Et işleme sektörü Polonya’daki en büyük imalat sanayi sektörlerinden biri olup, sektörde aşırı kapasite mevcuttur.

Süt ürünleri endüstrisi hükümet tarafından stratejik bir endüstri olarak kabul edilmekte olup, sektördeki yabancı yatırımcılara sınırlama getirilmiştir.

Hububat ve pastacılık ürünlerindeki üretim, tüketimdeki artışa bağlı olarak son yıllarda artış göstermektedir.

Tekstil – konfeksiyon ve deri sektöründe ise, düşen verimlilik ve rekabet edilebilirliği telafi etmek için yeniden yapılandırma çalışmaları devam etmektedir. Ayakkabı ve deri üretimi yüksek gümrük vergisi koruması altındadır.

Bu endüstriler içinde, genellikle 250 işçiden daha az elemen çalıştıran işletmeler yoğunluktadır.
Seçilmiş bazı ürünlerin üretim tablosu aşağıda belirtilmektedir. Bin Ton (aksi belirtilmedikçe)

 

Madde Adı	1996	1997	1998	1999	2000
Araba	441	520	592	647	533
Traktör	25,1	22,8	13,9	8,2	6,6
Ağır vasıtalar	44,2	57,3	51,8	61,7	58,3
Gemi (1000 dwt)	860	728	915	737	-
Televizyon	1.615	3.020	4.463	5.121	6.256
Radyo	206	143	69,8	44	-
Telefon	626	654	588	431	280
Çimento (milyon ton)	14	15	14,8	15,4	14,8
Kağıt	1.349	1.473	1.523	1.625	-
Pamuk kumaş(1000km)	236	229	206	176	-
Yün kumaş (1000 km)	32,8	31,8	29,1	22,5	-
İpek kumaş(1000 km)	72,6	75,4	68,1	49	-
Sentetik iplik	117	119	92,2	85,7	102
Ayakkabı (milyon çift)	69,9	71,8	57,8	45,3	42
Yağ	132	139	141	133	138
Şeker	2.220	2.145	2.062	1.821	2.014
Azotlu gübre	1.615	1.604	1.396	1.271	1.610
Fosforlu gübre	570	596	595	534	530
Plastik	804	860	915	941	-
Boya	265	293	299	303	-
Çamaşır tozu	278	319	333	295	-
Elektrik (milyar kw/saat)	143	143	143	140	142

Kaynak: The Economist Intelligence Unit Country Profile 2001.

MADENCİLİK

Madencilik ve taş ocakları GSYİH’nın % 3’ünü, petrol ve gaz üretimi ise %8’ini oluşturmaktadır. Maden ve petrol yataklarının işlenmesi, Çevre Koruma, Doğal Kaynaklar ve Ormancılık Bakanlığı tarafından yürütülen 1994 tarihli Jeolojik ve Madencilik Yasasına göre düzenlenmektedir. Maden çıkarma hakkı altı yıllık süreler için verilir. Üretim süresi ise uzatıma tabi olmak üzere otuz yıldır. 2000 yılında madencilik ve taşocakları endüstriyel üretimin %5,7’sini oluşturmaktadır. Taşkömürü ise toplam sanayi satışlarının %3,8’ini ve sanayi istihdamının ise %6,6’sını oluşturmaktadır.

Polonya’daki temel madencilik ürünleri kömür, bakır, gümüş, çinko ve kurşundur. Avrupa standartlarında Polonya iyi kalite taşkömürü ve linyit üreticisidir. 1998 yılında ¼’ü ihraç edilen 117 milyon ton taşkömürü, 62,8 milyon ton linyit üretilmiştir. 2000 yılında ise 103 milyon ton taşkömürü, 59,5 milyon ton linyit üretilmiştir. Polonya kömür endüstrisi aşırı kapasiteye sahip olup, devlet yardımlarıyla önemli ölçüde sübvanse edilmiştir. Üretilen kömürün 1/3’ü enerji amacıyla kullanılmaktadır. Madencilik verimliliğini artırmak için yeniden yapılanma gereklidir. Bu amaçla kömür endüstrisine ilişkin proğram 1999 yılında yürürlüğe konulmuştur. Proğram, üretim miktarında azaltmaya gitmeyi öngörmekte, 1998 yılında 117 milyon ton olan üretimi 2002 yılında 100 milyon tona, 2020 yılında ise 80 milyon tona indirmeyi, 2002 yılına kadar işçi sayısını ¼ oranında azaltmayı, karlı işletmeleri özelleştirmeyi kapsamaktadır.

Karlı işletmelerden olan Bogdanka ve Budryk özelleştirilecek, verimsiz madenler ise kapatılacaktır. Yeniden yapılandırma proğramının maliyetinin 4 milyar $ olması tahmin edilmektedir.

Polonya’nın bakır madeni işleme kompleksi KGHM, Polska Miedz adlı özel firma tarafından işletilmekte olup, dünyanın en büyük altıncı üreticisi konumundadır. Dünya üretiminin %3,3’ünü elinde bulundurmaktadır. 2000 yılında 486.000 ton bakır, 1.119 ton gümüş üretilmiştir. Üretimin tamamına yakını Asya ülkelerine ihraç edilmektedir. 2000 yılında KGHM şirketinin ihracat geliri 750 milyon $’dır. 1997 yılındaki özelleştirme neticesinde üretim maliyetleri tonda 2.000 $’dan 1.600 $’a düşürülmüştür. Şirket Lubin, Polkowice-Sieroszowice ve Rudna adlı üç madeni çalıştırmaktadır.

Demir dışı metaller sektörünün yeniden yapılandırılması konusundaki çalışmalar devam etmektedir. Çinko ve kurşun cevheri üretimi 1997 yılında 4.9 milyon ton’dur.
Bazı maddelerin üretim miktarları yıllar itibarıyla, aşağıdaki tabloda belirtilmektedir.

1000 Ton


 

MADDE ADI	1996	1997	1998	1999	2000
Taşkömürü (milyon ton)	137	138	117	112	103
Linyit (milyon ton)	63,9	63,2	62,8	61	59,5
Doğal gaz (milyar kübik m3 )	4.754	4.836	4.852	4.753	4.952
Rafine edilmiş petrol	14,6	14,9	16,2	16,8	-
Dizel yakıt	5.131	5.287	6.031	6.041	5.531
Elektrolit bakır	425	441	447	470	486
Alüminyum	51,9	53,6	52,5	46,7	45,1
Sülfür	1.783	1.719	1.384	1.248	1.480
Ham çelik (milyon ton)	10,4	11,6	9,9	8,8	10,5
İşlenmiş çelik (milyon ton)	8,5	9,3	7,9	6,2	7,5

Kaynak: The Economist Intelligence Unit Country Profile 2001.

ENERJİ

Polonya’nın petrol rezervi 1998 rakamlarına göre, 180,3 milyon varil olarak tahmin edilmektedir. Gaz rezervi ise 157,9 milyar m3’tür. Polonya petrol ve gaz şirketi 1980’lerde kurulmuş olup, tek petrol üreticisi ve gaz üretimi, ithalatı, dağıtımı ve depolanmasında tekel konumundadır. Doğal gaz esas olarak Rusya Federasyonu’ndan ithal edilmektedir. Rusya’dan ithal edilen doğal gaz 10 milyar m3 olan tüketimin %73’ünü karşılamaktadır. 2001 yılında, hükümet doğal gaz alımı için Danimarka ve Norveç ile de anlaşma imzalamıştır.

Petrol ve gaz üretimi lisansa tabidir. Petrol endüstrisi stratejik öneme haiz sektör olarak kabul edilmektedir. Polonya’nın rafine petrol ihtiyacının %20’si Rusya Federasyonu ve Kazakistan’dan ithal edilmektedir.
ELEKTRİK

Polonya’nın elektrik enerjisinin % 95’i kömüre dayalı santrallerden sağlanmaktadır. Kalan santraller ise doğal gaz ile çalışmaktadır. 35 küçük santralin yanısıra 15 büyük enerji santrali bulunmaktadır.
İNŞAAT

1990’lı yılların başında, inşaat firmalarının çoğu özelleştirilmiştir. Özel sektör firmaları 2000 yılında toplam satışların %94,8’ini, inşaat sektöründeki istihdamın ise %89,4’ünü elinde tutmaktadır. Varşova, Poznan, Gdansk gibi büyük şehirlerdeki yeni otel, ofis, konut inşaatları, inşaat sektöründe büyük bir iş imkanı meydana getirmiştir. Bu eğilim diğer şehirlerde daha az olmuştur. Yabancı inşaat firmaları Polonya’lı firmalarla ortaklıklar oluşturmuştur. Çimento endüstrisi yabancı yatırımcıların ilgisini çekmiş ve 1990’lı yılların ortasında özelleştirilmiştir. Heidelberger/CBR, Lafarge group, Dyckerhoff ve Miebach, Rugby ve Readymix gibi firmalar özelleştirmede yer almıştır. 1985’te 190 bin olan konut inşaatı sayısı 1996 yılında 62.130 adede gerilemiş, ancak bu tarihten sonra artışlar göstermiştir. 2000 yılında tamamlanan konut inşaatı sayısı 87.800 olmuştur. Yeni konut için büyük bir talep mevcut olup, sözkonusu talebi ise ekonomik genişleme neticesinde halkın gelirlerindeki artış oluşturmaktadır. Ayrıca, Polonya inşaat hizmetlerinde önemli bir ihracatçı konumundadır.
BANKACILIK

Ekonomideki dönüşüm süreci ile birlikte 1990’larda bankacılık sistemi önemli yapısal değişiklikler geçirmiştir. Bankacılık sistemi hala gelişme aşamasındadır. Kredi kartları, tüketici kredileri gibi bankacılık hizmetleri gelişme göstermektedir. 1999 yılı sonu itibarıyla, banka aktifleri GSYİH’nın yarısına denk gelen 350 milyar Ziloti’ye ulaşmıştır. 1999 yılı Haziran sonu itibarıyla 80 ticari banka, 900 kooperatif bankası bulunmaktadır. Bankacılık sistemi kamu bankaları, yabancı sermayeli bankalar ve özel bankalardan oluşmaktadır. Polonya bankacılık sistemi 1997 tarihli Polonya Ulusal Bankası Yasası ve 1998 tarihli Bankacılık Yasası ile düzenlenmiştir.

Banka özelleştirmesi 1997’den itibaren hızlanmış bulunmaktadır. Özelleştirme yabancı sermayenin katılımını esas almaktadır. 1999 yılının Haziran sonunda 10 devlet bankası toplam bankacılık aktiflerinin %44’ünü elinde tutmaktadır. Bu oran 1993 yılı sonunda 29 devlet bankası ve toplam aktiflerin %80’i seviyesindeydi. 1999 yılı Haziran sonu itibarıyla 70 özel bankanın 36’sı yabancı sermayeli bankalardan oluşmaktadır. Yabancı sermayeli bankalar Polonya bankalarının toplam sermayesinin %32’sini, toplam net aktiflerin ise %26’sını elinde tutmaktadır. Varşova menkul kıymetler piyasası ise 1991 yılında açılmıştır.
TURİZM

1990’lı yıllardan beri Polonya’ya gerçekleştirilen seyahat sayısında artış gözlenmiştir. Bu yıldan beri, iş ve turistik amaçlı 18,2 milyon yabancı Polonya’yı ziyaret etmiştir. Ancak, 1999 yılına kadar ziyaretçi sayısı 89,1 milyona çıkmış, 2000’li yıllarda ise 84,5 milyona düşmüştür.

Aynı zamanda, yurt dışına seyahat eden Polonya’lıların sayısında da hızlı bir artış olmuştur. 1999 yılında yurt dışına çıkan kişi sayısı 22,1 milyon iken, 2000 yılında iki katından daha fazla artarak 56,7 milyona ulaşmıştır.

Polonya’yı hem iş hem alışveriş amacıyla ziyaret eden en büyük iki yabancı grup, Almanlar (47,1 milyon) ve Çekler’dir. (16,8 milyon)

Polonya’lılar tarafından ziyaret edilen ülkeler ise aynı şekilde Almanya ve Çek Cumhuriyeti’dir. 2000 yılında Almanya’yı 22,9 milyon Polonya’lı, Çek Cumhuriyeti’ni ise 21,5 milyon Polonya’lı ziyaret etmiştir.

Turist altyapısı ise 1990’lı yıllarda özellikle başkent Varşova’da olmak üzere en önemli turizm merkezlerinde hızla gelişmeye başlamıştır.

Polonya’ya gelen ziyaretçiler, Polonya’lıların yurt dışında harcadıklarından daha fazla para harcadıklarından dolayı, turizm gelirleri Polonya lehine fazlalık vermektedir.

Rusya Federasyonu krizinden sonra Belarus ülkelerinden ve Ukrayna’dan gelen ziyaretçi sayısında bir düşüş olmasına rağmen, 1999 yılında ziyaretçi sayısında tekrar bir artış olmuştur. Ancak Polonya’lı yetkililer sözkonusu artışa rağmen, Polonya’nın AB’ye üyeliğinden sonra katı vize kurallarına uymak zorunda kalacağından, ziyaretçi sayısının tekrar düşmesinden çekinmektedirler.
YABANCI YATIRIMLAR

Polonya önemli ölçüde doğrudan yabancı sermaye yatırımlarına konu olan bir ülke durumundadır. 1990 yılında yıllık 100 milyon $ olan doğrudan yabancı sermaye yatırımları yıllar itibarıyla yükseliş göstermiş olup, 2001 yılında yıllık yatırım miktarı 7,1 milyar $’a ulaşmıştır. 2001 yılı itibarıyla toplam doğrudan yabancı yatırım miktarı 56,8 milyar $’dır.

Yabancı yatırımlar imalat sanayinin yanısıra ticaret ve finansman alanlarında yoğunlaşmaktadır. Yabancı yatırımların yoğun olduğu imalat sanayi kolları ise gıda işleme, otomotiv, kağıt, elektrik ve kimya endüstrileridir. 2001 yılı itibarıyla önemli yatırımcı ülkeler ise, Fransa (10,2 milyar $), A.B.D. (7,8 milyar $), Almanya (7,1 milyar $), Hollanda (4,5 milyar $), İtalya (3,5 milyar $), İngiltere (2,6 milyar $) ’dir.

Çoğu ufak ve orta çaplı işletmeler olmak üzere yabancı sermayeli 44.000 firma Polonya’da faaliyet göstermektedir. Bu firmalardan 42.500 adeti limited şirkettir. Yabancı firmaları Polonya’daki toplam firmaların %11,6’sını oluşturmaktadır. Bir milyon $’ın üzerinde yatırım yapan yabancı firma sayısı 2000 yılı sonunda 885 adete ulaşmıştır.

Yatırımcılar 19.11.1999 tarihli Ticari Faaliyetlere Dair Yasa ile 15.9.2000 tarihli Ticari Firmalar Yasası’na tabidirler. Yabancı yatırımcılar yerli firmalar ile aynı haklara sahiptir. Sadece kumar ve talih oyunları alanı yabancı yatırımcılara yasaklanmıştır. Yatırımcı için herhangi bir performans limiti bulunmamaktadır.

Mevcut mevzuata göre, karşılıklılık prensibine dayalı olarak yabancı firmalar sınırlı ortaklık, limited şirket veya anonim şirket şeklinde faaliyet gösterebilmektedir. Yabancı firmalar şube veya temsilcilik ofisleri de kurabilmektedir.

Ticari bir firma kurulabilmesi için öncelikle şirket kuruluşuna dair noterlik yasası ve kuruluşlar düzenlemeleri ile uyumlu bir belge tanzim edilmelidir. Firmanın tüzel kişilik kazanması için ticari kayıt alması ayrıca, Merkezi İstatistik Bürosuna kaydı gereklidir. Kayıt işlemini müteakip firma Sosyal Güvenlik Bürosuna kayıt olmalıdır. Ayrıca, yasada öngörülen bazı durumlarda ekonomik faaliyeti sürdürmek için lisans veya müsaade alınmalıdır. Bunları müteakiben firma Polonya’daki herhangi bir bankada ticari hesap açtırmalı ve vergi bürosuna da kayıt yaptırmalıdır.

Ticari Faaliyetler Yasası maden çıkarılması, hava taşımacılığı, silah ve patlayıcı ticareti gibi alanlarda faaliyet için lisans alınmasını öngörmektedir. Bu tür lisanslar iki yıldan kısa 50 yıldan uzun süreli düzenlenmemektedir. Banka kurulması için ise Bankacılık Denetleme Komisyonundan izin alınması gerekmektedir. İzine ihtiyaç gösteren bazı faaliyet alanları ise tütün ürünleri işleme, araştırma, taşıma ve gümrük acentası hizmetleri ile turizm faaliyetleri organizasyonudur.

Yabancı tarafın şirkete katkı payı konusunda asgari bir değer öngörülmemiştir. Ancak, Polonya Ticari Şirketler Yasası Limited Şirketler için 50.000 PLN (yaklaşık 12.500 $), anonim şirketler için 500.000 PLN (yaklaşık 125.00O $) asgari kuruluş sermayesi öngörmüştür. Yasaya göre, 31.12.2000 tarihine kadar bu miktarın altında sermayesi olan kuruluşların 5 yıl içerisinde sermayelerini belirlenen miktara yükseltmeleri gerekmektedir. Yabancıların sermayeye katkıları kaynağı belli olmak üzere nakit PLN veya yabancı banka aracılığı ile transfer edilen döviz şeklinde olabilmektedir.Yabancı yatırımcı tarafından sermaye payı olarak getirilen sabit sermaye gümrük vergisinden muaftır.

Hissedarlar tarafından bilançonun onaylanmasından sonra, yabancı hissedar v ergi sonrası karını yurtdışına transfer hakkına sahiptir. Ayrıca yabancı yatırımcı stok ve hisselerinin veya diğer aktiflerinin satışı dolayısıyla elde ettiği gelir ile tazminatları yurtdışına transfer edebilmektedir. Yabancı firmalar çalışma müsaadesi olan yabancılar dahil istediği kişileri çalıştırma hakkına sahip bulunmaktadır. Yabancı işçiler Polonya’da Ziloti cinsinden kazandıklarını dövize çevirerek yurtdışına gönderebilirler.

Yasalara göre, yabancı yatırımcıların millileştirme ve varlıklarına el konulması durumunda tazminat hakları bulunmaktadır. Yabancı yatırımcılar Polonya’daki firmaların hisselerini menkul kıymetler piyasası yoluyla edinebilmektedir. Eğer şirket hisseleri menkul kıymetler borsasına kayıtlı değilse, şirket mevcut sahiplerinden satın alınabilmektedir.

2001 yılı kurumlar vergisi oranı yerli ve yabancı firmalar için farklılık arzetmeyip % 28 oranındadır.

1920 tarihli Yabancıların Gayrimenkul Edinmelerine İlişkin Yasa yabancıların izinsiz gayrimenkul edinmelerini yasaklamaktadır. Ancak, 1996 yılında yapılan bir değişiklikle yabancıların apartman, 0,4 hektara kadar şehir içi arazi ile bir hektara kadar tarım arazisini izinsiz almalarına imkan sağlanmıştır. Bu miktarları aşan gayrimenkul alımları Savunma ve Tarım Bakanlıklarının kabulü üzerine İçişleri Bakanlığı’nın onayına tabidir.

Yabancı yatırımcılar anlaşmazlıkların çözümünde uluslararsı arbitrasyon yoluna gidebilmektedir. Ancak, tüm arbitrasyon kararlarının otomatik uygulanması mümkün olmadığından, Polonya’nın anlaşmazlık çözümünde kabul ettiği uluslararası anlaşmalara bakmak gerekmektedir. Bu anlaşmalar, 1923 tarihli Arbitrasyon Hükümlerine İlişkin Cenevre Protokolu, Uluslararası Arbitrasyon Kararlarının Uygulanması ve Tanınmasına ilişkin New York Konvansiyonu, 1961 Cenevre Uluslararası Ticaret Arbitrasyonu Hakkında Avrupa Konvansiyonu ve 1972 Ekonomik ve Bilimsel İşbirliğinde İç Hukuk Anlaşmazlıklarının Arbitrasyon Çözümüne İlişkin Moskova Konvansiyonu’dur.

Fikri mülkiyet hakları konusunda 2000 yılında çıkarılan yasa ile Polonya Dünya Ticaret Örgütü TRIPS Anlaşması ve Avrupa Birliği ile uyum sağlamıştır.

Özel Ekonomik Bölgeler: Sözkonusu bölgeler 20.10.1994 tarihli Yasa ile oluşturulmuştur. Bölgeler bu bölgede çalışan yatırımcılara kısmi veya tam kurumlar vergisinden muafiyet ile yatırım harcamalarının bir kısmının gelir yaratan maliyet olarak kabul edilmesi gibi teşvikler sağlamaktadır. Lokal vergiler ve işletici tarafından yatırımcıya sağlanan imkanlar farklı olduğundan, Teşvikler bölgeden bölgeye de değişiklikler göstermektedir. Halen 15 adet bölge bulunmaktadır.

Gümrük Vergisinden Muaf Bölgeler : Bu bölgeler ve antrepolar 1997 tarihli Gümrük Kanununa tabi olup, Polonya dışı olarak mütalaa edilmektedir. Bölgeler Maliye Bakanlığı’nın Kararı ile kurulabilmektedir. Firmalar bu bölgede parakende faaliyet dışında endüstriyel, ticari ve hizmetler sektöründe faaliyet gösterebilmektedir. Haziran 2001 tarihi itibarıyla ana ulaştırma yolları üzerinde yer alan 7 adet bölge bulunmaktadır. Bunlar Gdansk, Gliwice, Malaszewicze, Mszczonow, Szczecin, Swinoujscie, Varşova’dır.

Polonya’ya Yönelik Yabancı Sermayeyi Destek Amacıyla Getirilen Teşvikler

Polonya Hükümeti tarafından 19 Mayıs 2002 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere, yabancı girişimcilere yönelik olarak yeni bir Teşvik Tedbirleri Paketi uygulamaya konulmuştur. Böylelikle, şimdiye kadar sadece özel ekonomik bölgelerde yatırım yapan girişimciler için geçerli olan Teşvik Sis teminin hem sınırları, hem de uygulama alanı açısından kapsamı genişletilmiştir. Yeni yasa uyarınca, 10 milyon Euro üzerinde yatırım yapan girişimciler, yeni istihdam olanakları sağlayan yeni ve ileri teknoloji içeren yatırımlar ile çevre korumasına yönelik yatırımlar desteklenmektedir.

Girişimciler, gerekli koşulları sağlamaları durumunda, yaptıkları yatırımın toplam değerinin %50’sini aşmamak kaydıyla, Polonya Ekonomi Bakanlığı veya yerel idari makamlardan doğrudan mali destek alabileceklerdir. Diğer taraftan, Özel Ekonomik Bölgelerde yatırım yapmış girişimciler, daha önceden elde etmiş oldukları imtiyazları koruyabilecekler, buna ilaveten yeni teşvik sisteminden de yararlanabileceklerdir.

Teşvik sisteminden yararlanabilmek için yabancı yatırımcıların aşağıda yer alan ön koşullardan en az birini yerine getirmesi gerekmektedir.

-10 milyon Euro üzerinde yatırım yapmak,

-Yapılan yatırım neticesinde minimum 20 kişiye istihdam olanağı sağlamak (5 yıl süreyle),

-Yeni teknoloji getirmek,

-Minimum 500.000 Euro tutarında yatırım yapmak suretiyle mevcut bir tesisin modernizasyonuna ve geliştirilmesine katkı sağlamak ve o tesiste çalışmak üzere 100 kişilik istihdam olanağı yaratmak,

-Çevre dostu teknolojileri içeren yatırımlar yapmak.

Teşvik sisteminden yararlanmak isteyen yatırımcılar her takvim yılında 1-31 Mart veya 1-31 Ekim tarihleri arasında Polonya Ekonomi Bakanlığı’na başvuru yapmak zorundadırlar. İlgili Bakanlık yatırım başvurularını, oluşturulan Danışma Komitesine iletmek suretiyle değerlendirilmesini sağlar. Müspet karar çıkması halinde yatırımcı firma kontrat imzalanmak üzere davet edilir.

Yeni yasa uyarınca getirilmekte olan teşvik olanakları aşağıda belirtilen başlıklar altında toplanmaktadır.

1- Yapılan Yatırım Harcamalarına İlişkin İadeler

Sözkonusu iadelerin oranı yatırımın yapıldığı bölgeye göre değişmekte, örneğin Krakow, Wroclaw, Gdansk, Gdynia ve Sopot gibi şehirler için üst sınır % 25 iken, Varşova ve Poznan gibi yabancı sermaye yatırımları açısından gelişmiş şehirler için üst sınır %15’tir. Bir yabancı yatırımcının öngörülen yardımdan hangi oranlarda ve ne tür harcamalar için yararlanabileceği ise bazı sınırlamalara tabidir. Bu konudaki sınırlamalar kısaca aşağıda özetlenmektedir:

-Arsa satın alımına ilişkin harcamalar (yatırımın maksimum %5’i iade edilmektedir.

-Tesis inşaatına ilişkin harcamalar (yatırımın maksimum %40’ına kadar iade mümkündür.)

-Makina-teçhizat alımına ilişkin harcamalar (yatırımın maksimum %70’ine kadar iade mümkündür.)

-Diğer taşınmaz varlık harcamaları (yatırımın maksimum %25’ine kadar iade mümkündür.)

2- İstihdam Harcamalarına İlişkin İadeler

Yaratılan her işgücü için 4000 Euro’ya kadar yardımdan yararlanmak mümkündür. Ancak, yardım miktarı yeni istihdam edilen işçilerin iki yıllık ücret toplamını aşamaz.

3- İstihdam Edilen Personelin Eğitim Masraflarına İlişkin İadeler

Eğitim harcamalarının işçi başına 1150 Euro’ya kadar olan miktarı geri ödenebilmektedir.

4- Altyapı Harcamalarına İlişkin İadeler

Yatırımın yapıldığı Belediyenin altyapısına ilişkin firma tarafından yaratılan katkı dikkat