Makedonya

Genel Ekonomik Durum

Makedonya’nın imalat sanayi eski Yugoslav sistemine entegre olduğu için bağımsızlık sonrası ekonomik çöküşten diğer sektörlerden daha fazla etkilenmiştir. Makedonya’nın başlıca gelişmiş sanayileri Üsküp’teki büyük demir çelik komleksi de dahil olmak üzere metal işleme, gıda işleme ve kimya sanayileridir. Çelik endüstrisi 1980’lerde Hırvat doklarına malzeme temin etmiştir, ancak bu satışlar Yugoslavya’daki savaşın nakliye yollarına zarar vermesi ve Hırvatistan’da da benzer bir ekonomik daralma yaşanması sonucunda gerilemiştir. Sanayi sektörünün GSYİH içindeki payı 1990 yılında %43,6 iken, bu oran 2002 yılında %29,7 olmuştur. Tarım, ormancılık ve balıkçılığın GSYİH’ye katkısı aynı zaman diliminde %9,9 dan %12,1’e yükselmiştir Hizmetler 1990 yılında GSYİH’nın %46,5’ini oluşturmuş, ancak endüstrideki çöküşün ve yeni hizmetlerin ortaya çıkışının bir sonucu olarak 2002 yılında sektörün payı %58,2’ye yükselmiştir.

Satın alma paritesine göre 2002 yılında Makedonya’da kişi başına düşen gelir 4 500 Dolar ile yakın komşularından Arnavutluk ve Sırbistan ve Karadağ’ın üzerinde Bulgaristan’ın ise altındadır.

Bazı Bölge Ülkeleri ile Makedon Ekonomisinin Karşılaştırılması, 2002



 

	Makedonya	Arnavutluk	Yugoslavya	Bulgaristan	Yunanistan
GSYİH (milyar$)	3,7	4,5	13,3	15,9	132,8
Kişi Başına Düşen GSYİH ($)	1 810	1 420	1 252	2 020	12 519
Kb. GSYİH ($ PPP*)	4 551	3 450	3 272	5 964	18 349
Cari İş. Den. (milyon $)	-436	-470	-1 731	-679	-8 264
Enflasyon	1,8	5,1	19,2	5,8	3,6
% GSYİH	-11,8	-10,4	-13,0	-4,3	-6,2
İhracat (fob, milyon $)	1 110	320	2 412	5 578	7 202
İthalat (fob, milyon $)	-1 822	-1 460	-6 320	-7 197	-29 493
Dış Borç (milyar $)	1,5	0,8	11,2	9,9	63,4

Kaynak:The EIU, Macedonia,Country Profile 2003
*Satınalmagücü Paritesine Kişibaşına Göre Milli Gelir

Ekonomi Politikasi


Komünist dönemde Makedonya ekonomisi imalat sanayii; özellikle de eski Yugoslavya içerisinde işlenmek ve satılmak üzere metal üretimi ve diğer yarı–mamul ürünlere dayalıydı. Diğer Balkan ülkeleri gibi, 1990’ların başlarında Makedonya da geçmişteki ekonomik dengesizliklerin düzeltilmesi ile ilgili geçiş sorunuyla yüzleşmiştir. Hükümetin ekonomik çeşitlenmeyi teşvik etmesi gerekmiş, ancak diğer eski Yugoslav Cumhuriyetleri ile olan ulaşım bağlantıları hasar görmüş ve bunların tümü bir ekonomik gerileme yaşamıştır. Diğer komşularla, özellikle de Yunanistan ile yaşanan politik güçlükler de ek bir engel oluşturmuştur.

Makedonya aynı zamanda, eski Yugoslavya’da varolan ve karar alma süreçlerinde işgücüne büyük bir söz hakkı veren karma mülkiyet versiyonunun yerine bir serbest piyasa sisteminin kurulması gereğiyle karşı karşıya kalmıştır. Büyük firmaları devralabilecek ve geliştirebilecek çok sayıda yerli yatırımcı olmadığından, özelleştirmede yabancı alıcıların yer alması gerekmiştir. Bununla birlikte, Makedonya çoğu potansiyel yatırımcı için çekici değildir, çünkü bölgenin istikrarı ile bağlantılı politik riskler söz konusudur. Diğer taraftan Makedonya‘daki özelleştirmenin büyük ölçüde siyasi bir doğası vardır ve piyasanın boyutları küçüktür.

Hiperenflasyon Makedonya’ya Yugoslavya’dan miras kalmıştır. Tüketici fiyat enflasyonu yıllık ortalama oranı 1991 yılında %115’e ulaşmış ve 1992 yılında %1690’a kadar yükselmiştir. Bunun nedeni para basılarak finanse edilen büyük bütçe açığıdır. 1990 ve 1993 arasında reel GSYİH %19 oranında küçülmüştür. 1994 başlarında hükümet bir IMF programı altında hem mali politikayı hem de para politikasını sıkılaştırmıştır. Harcamaların kesilmesi bütçe açığını 1993’teki GSYİH’nın %13,4 düzeyinden bir sonraki yıl %2,9’a kadar indirmiştir. Bütçe 1996–99 arasında dengeye yaklaşmış ve 2000 yılı Nisan ayında satış vergisinin Katma Değer Vergisiyle (KDV) değiştirilmesi sayesinde artıya geçmiştir. 2001 bütçesinde şirket vergi oranları azaltılarak Makedon şirketlerin yatırım yapması, dolayısıyla da ekonomiyi canlandırması hedeflenmiştir. %19 olan KDV oranı, tarım ürünleri, sağlık endüstrisinde kullanılan ürünler ve ikamet amaçlı konutlar için %5’e düşürülmüştür. Bununla birlikte, 2001 bütçesi yıl ortasında, güvenlik kriziyle tetiklenen öngörülmeyen harcamalar nedeniyle revize edilmiştir. Savunma haracamaları GSYİH’nin %6,8’ine yükselmiş, vergi gelirleri beklenenin altında olmuş ve 2000 yılında GSYİH’nin %2,5’i oranında bütçe fazlası verilirken 2001 bütçesinde GSYİH’nin %6’sı oranında bütçe açığı ortaya çıkmıştır. 2002 yılı bütçe açığı dış yardımlarında katkısıyla GSYİH’nin %4,8’i oranına düşürülmüştür.
Para Politikasi


Eylül 1995’te, hükümet döviz kurunu para politikasinin çapasi haline getirmistir. Her ne kadar resmi olarak Makedon parasi serbest durumda kalmissa da, Makedonya Cumhuriyeti Merkez Bankasi (NRBM, Merkez Bankasi) 26,5 Dinar: 1 Alman Marki civarinda bir orani korumak için müdahalede bulunmustur. Bu politika degisikligi, döviz kurunun para kaynagina göre daha görünür bir ekonomik gösterge oldugu görüsünü yansitmistir. Bu tedbirlerin birlikte kullanilmasi makroekonomik istikrari korumustur. Tüketici fiyat enflasyonu yillik ortalama orani 1994’teki %121,8’lik degerden 1997 yilinda %15,9’a ve 1996 yilinda %3’e düsmüstür. Reel GSYIH, 1996 yilinda, bes yillik küçülmenin ardindan, yeniden büyümeye baslamistir.

Bununla birlikte, 1997 yilinda sabit bir nominal döviz kurunun yarattigi rekabet kaybindan dolayi ihracat sektörünün sorun yasadigi açik bir sekilde ortaya çiktiginda, ülkede bir politika degisikligi ihtiyaci dogmustur. Çok tarafli mali kurumlarla yapilan anlasmalar ve bunlarin destegiyle, NBRM, Temmuz 1997’de denarda Alman Marki karsisinda %16’lik bir devalüasyon yapildigini ilan etmistir. Hükümet devalüasyonu sert bir gelirler politikasiyla birlestirerek endüstrinin devalüasyondan tam bir rekabet kazanci saglamasi girisiminde bulunmustur. Bunun uygulamasinda basarili olunmus ve nominal ücretler 1997 yilinda reel olarak yalnizca %0,2 artmistir. Tüketici fiyat enflasyonunun yillik ortalama orani 1997 yilinda %4,4 ve 1998 yilinda %0,8 olmustur. NBRM daha sonra bu orani korumayi basarmis ve 1998 yilinda cari islemler açiginin genislemesine ve Kosova’daki çatismalardan kaynaklanan düsmeye ragmen 31 Denar: 1 Alman Marki orani korunmustur. Nisan 2000 sonrasinda, enflasyon orani KDV’nin uygulamaya konulmasi ile yükselmistir.

Yapisal reformlar


Makedonya’nin çok tarafli kurumlarla kurdugu ilk iliski 1995 yilinda IMF ile imzalanan bir stand-by anlasmasidir. Nisan 1997’de IMF üç yil içerisinde kullanilmasi gereken 73,7 milyon dolar tutarinda bir zenginlestirilmis yapisal düzenleme kredisi (ESAF) açmistir. Bu kredilerin imtiyazli sartlarla on yillik krediler ve tarim reformu ve isletmelerin yeniden yapilandirilmasi gibi yapisal reformlar için kullanilmasi öngörülmüstür.

ESAF’in verilmesinin önemli bir ön sarti olan bankacilik sektörünün yeniden yapilandirilmasi baslangiçta bir ilerleme göstermistir. Bununla birlikte, en büyük Makedonya bankasi olan Stopanska Bank’daki çogunluk hissesinin satisi, 1998 sonlarinda, Avusturyali stratejik yatirimci Die Erste geri çekilince gerçeklesememistir. Hükümet de IMF’yle üzerinde anlasmaya varmis oldugu çok sayida diger özellestirme ve yeniden yapilanma projelerinin gerisinde kalmistir. Diger taraftan, hükümetin 1998 basinda taahhüt etmis oldugu 12 büyük zarar eden sirketin özellestirilmesinde veya tasfiye edilmesinde bir miktar ilerleme kaydedilmistir. Hükümet ayni zamanda KDV’nin getirilmesi ve devlet müdahalesinin azaltilmasi konularinda da çok tarafli kurumlarin istedigi kadar hizli olamamistir.

Mart 1999’da Kosova’daki kriz yükseldiginde, yetkililer reformlara ara vererek büyük mülteci göçünün baskisi altinda makroekonomik istikrari korumak amaciyla kriz yönetimine yönelmistir. 1999 Nisaninda Dünya Bankasi ülkeye 50 milyon dolarlik bir acil durum kredisi vermis ve Mayis ayinda çesitli ülke ve kurumlarin Makedonya’nin ödemeler dengesini desteklemek için hibe olarak 60 milyon dolar ve kredi olarak da 192 milyon dolar vermeyi kararlastirdigi bir donörler konferansi düzenlemistir.

KDV 1 Nisan 2000 tarihinde, genel oran olarak %19 ve belirli ürünler için %5 olarak belirlenmis ve hükümet Mayis ayinda kamu çalisanlarinin sayisinin azaltilmasi yolunda bir yasa çikarmistir. 1999 yili ortalarinda, hükümet zarar eden 12 firmadan biri olan Okta petrol rafinerisinin kismi satisi üzerinde anlasmaya varmis, ancak Okta hisselerinin %18,5’i devlet elinde kalmistir. 2000 yili Mayis ayinda, 12 firmanin sekizi elden çikarilmis, yani satilmis, tasfiye edilmis veya kapatilmistir. Bu sekiz firma arasinda, Kasim 2000’de bir Fransiz sirketi olan Société Commerciale de Métaux et Minéraux (SCMM)’ya satilan ferro–nikel isletmesi, Feni de yer almaktadir.

Kasim 2000’de IMF 24,1 milyon SDR’lik üç yillik bir uzatilmis finansman kredisini (EEF) ve Aralik ayinda 10.3 milyon SDR tutarindaki üç yil vadeli bir “fakirligi azaltma ve büyüme kredisini” (PRGF) onaylamistir. Dünya Bankasi onayi gereken sekilde vermis ve ayni zamanda isletme reformunu desteklemek ve özel sektörü ve istihdam olusumunu tesvik etmek amaçli 50,3 milyon dolar tutarinda ikinci bir mali ve isletme sektörü ayarlama kredisine (FESAL–2) yetki vermistir. Kredinin temel kosulu zarar eden çok sayida sirketin Mart 2002’ye kadar satilmasi veya tasfiye edilmesidir. 2002 yili sonuna kadar özellestirilmesi planlanan 40 sirketten olusan yeni bir liste hazirlanmistir. Halen elden çikarilmayi bekleyen 12 sirketin en önemlisi, Eylül ayinda isgücünün üçte ikisini açiga çikardiktan sonra ticaret yapmayi sürdüren Jegunovce’deki ferro–alasim tesisi Jugohrom’dur. Jugohrom devlet elektrik kurumu Elektrostopanstvo na Makedonija’nin en büyük borçlusudur ve diger birçok Makedonya firmasina da borçlari vardir. Hükümet ayni zamanda kamu çalisanlarinin sayisini da 2000 yili Aralik ayinda 18 042’den Nisan 2001’de 16 020’ye düsürmeyi basarmistir.

Özellestirme


31 Mart 2001 tarihinde, 226 311 çalisana sahip 1 628 firma tamamen özel mülkiyete dönüstürülmüs ve 12 586 çalisana sahip 118 tanesi de çesitli oranlarda özellestirilmistir. Iç piyasadaki alicilara yapilan özellestirmeler, bu alicilar ödemelerini genellikle dondurulmus tasarruf mevduatlarini ve bonolarini, devretmek suretiyle ve nadiren nakit olarak yaptiklari için hükümete beklenen geliri saglamamistir. Bu isletmelerin çogu mevcut çalisanlara satilmis bunun sonucunda da özellestirme küçük oranda yeni sermaye getirmis ve bu isletmelerde yeni bir yönetim anlayisi saglanamamis; yöneticiler için radikal bir yeniden yapilanmanin gerçeklestirilmesi mümkün olamamistir. Çok tarafli kurumlar sürecin seffafligini elestirmis, hatta bu sebeple, Dünya Bankasi Feni’nin Isviçre’deki Glencore’a satilmasini engellemek için müdahalede bulunmustur.

Bu özellestirmeler sonucunda hükümet finansmani büyük ölçüde artmis ve hükümet Aralik ayinda en çok kar eden devlet telekomünikasyon sirketi Makedonski Telekomunikacii’nin (MT) %51’inin, Macar telekom firmasi Matav’a satilmasi için yaptigi anlasmayla manevra yapacak daha genis bir alan kazanmistir. Sözkonusu anlasma ile hükümet beklenmedik bir sekilde 343 milyon Euro kazanmis ve bunu iç ve dis borcun azaltilmasi, finans altyapisi projeleri ve yurtdisinda yatirim yapmak amaciyla kullanmayi planlamistir.

Özellestirme ( 31 Mart 2002) (firmalarin sayisi)


 

Sektör	Tamamlanmış	Planlanan
İmalat	500	25
Tarım	427	16
İnşaat	122	10
Ticaret	352	25
Ulaşım	53	1
Finansman & hizmetler	116	10
Kobi	55	1
Turizm	63	3
Toplam	1 688	84

Kaynak:The EIU, Macedonia, Country Profile 2001

Ekonomik Performans

2000 yılında, reel GSYİH %4,5 artmıştır ve bu bağımsızlık sonrasındaki en büyük büyüme hızıdır. Temel sektörel büyüme kaynakları özellikle ticaret, ulaşım ve telekomünikasyon olmak üzere endüstri ve hizmetlerdir. Harcama tarafında, büyüme özel tüketim ve yatırımla sağlanmıştır. Tüketim Mart ayında, KDV’nin getirilmesinin hemen öncesinde yükselmiş ancak yüksek büyüme hızı daha sonraki aylarda da devam etmiştir. Kosova’daki uluslararası operasyonun lojistik şartları da ulaşım ve telekom hizmetlerine olan talebi yüksek seviyede tutmuş ve NATO liderliğindeki Kosova Kuvveti (KFOR) birlikleri dinlenme ve eğlence için Makedonya’yı ziyaretleri sırasında tüketici harcamalarına katkıda bulunmuşlardır.

2000 yılına kadar ekonomik büyümedeki performans hayal kırıcı olmuştur, çünkü iç talep yavaş bir büyüme göstermiş ve yabancı katkılar istikrarsız olmuştur. Bölgesel durumla ilgili olarak 1990lı yılların büyük bir kısmında görülen belirsizlikler, Yugoslavya’daki savaşlar, BM yaptırımları, Yunanistan’la olan anlaşmazlık ve yakın zamanda Kosova’daki NATO hava saldırıları ihracat ve ithalat ve aynı zamanda da yatırımlar üzerinde ekili olmuştur: Yugoslavya ülkenin hem en büyük ticari ortağı hem de en önemli transit güzergahıdır.

Hükümet 2001 yılı için %6 büyüme öngörmesine rağmen özellikle Kosova Krizinin etkileri sonucunda %4,5 oranında küçülme yaşanmıştır. 2002 yılında %4 büyüme beklentisine karşın hesaplamalar %0,3 oranında büyümeyi göstermektedir. Endüstriyel üretim politik istikrarsızlığın ekonomi üzerindeki olumsuz etkileri sonucunda 2001’de %10,1 ve 2002’de %5,4 oranında azalmıştır. 2002 yılının ikinci yarısı için olumlu işaretler mevcuttur.

Projeksiyon Özeti


 

	2000a	2001b	2002c	2003c
Reel GSYİH büyüme hızı (%)	4,3b	-4,6	3,0	4,0
Endüstriyel üretim artış hızı (%)	3,5b	-10,1	3,0	6,0
Kısa dönem İnterbank faiz oranı (%)	18,9	19,6	14,0	10,0
Enflasyon (%)
Ortalama	10,6	5,3a	4,0	3,0
Yıl sonu	10,8	5,4a	2,1	3,3
İhracat (milyar dolar)	1,3	1,2a	1,3	1,4
İthalat (milyar dolar)	1,9	1,5a	1,7	1,8
Cari işlemler dengesi	-0,1	-0,3	-0,2	-0,2
% GSYİH	-3,0b	-7,5	-5,1	-4,0
Dış borç (milyar dolar- yıl sonu)	1,5b	1,5	1,6	1,7
Ortalama Döviz kuru
Dinar:Dolar	65,90	68,05a	63,80	62,56
Dinar:Euro	60,87	60,90a	61,25	63,50

Kaynak:The EIU,Yugoslavia,Country Report February 2002
a: Gerçeklesen
b :EIU tahmini
c: EIU projeksiyonu

Ülkede yaşam standartları düşmüştür ve çoğu insan eski Yugoslavya’da sahip oldukları düzeye bir dönüş yaşamaktadır. Hesaplamalara göre 2002 yılında kişi başına reel GSYİH 1989’dakinden %15 daha düşük olarak gerçekleşmiştir. 2002 yılında net aylık maaş ortalaması 11 550 Dinar (209 ABD$) olmuştur ve bu yıllık olarak %6,7 nominal ve %4,7 reel artışı ifade etmektedir. Buna ek olarak Aralık 2002’de, çalışanların %30’u maaşlarını zamanında alamamıştır .


Enflasyon

Ülkede yaşam standartları düşmüştür ve çoğu insan eski Yugoslavya’da sahip oldukları düzeye bir dönüş yaşamaktadır. Hesaplamalara göre 2002 yılında kişi başına reel GSYİH 1989’dakinden %15 daha düşük olarak gerçekleşmiştir. 2002 yılında net aylık maaş ortalaması 11 550 Dinar (209 ABD$) olmuştur ve bu yıllık olarak %6,7 nominal ve %4,7 reel artışı ifade etmektedir. Buna ek olarak Aralık 2002’de, çalışanların %30’u maaşlarını zamanında alamamıştır .

Yabanci Sermaye


Makedonya 2000 yılında 170 milyon dolarlık yatırımla 1999 yılının 32 milyon dolarlık rakamına kıyasla çok daha fazla doğrudan yabancı yatırım (FDI) çekmiştir. Bunun temel nedeni potansiyel yatırımcılar üzerinde caydırıcı bir rol oynayan Kosova krizinin sona ermesidir. 2000 yılındaki en büyük yabancı yatırımlar Stopanska Bank’ın %65 hissesinin Yunanistan Ulusal Bankası tarafından alınması ve telefon şirketi Makedonski Telekomunikacii’nin (MT) %51 hissesinin Macar telekomünikasyon şirketi Matav’a satılması olmuştur. Matav 343,3 milyon Euro (321 milyon dolar) tutarındaki satış fiyatını 2001 Ocak ayı ortalarında ödemiş ve gelecek iki yıl içerisinde 255,7 milyon Euro tutarında yatırım yapma sözü vermiştir. Bu yatırımın %90’ından fazlası imalat sektörüne (demir metalürjisi, çimento üretimi, ham petrol işleme, gıda ve içecekler ve tekstil ürünleri) yönelmiştir. Yunanistan yaklaşık olarak 300 milyon dolar yatırım ile ülkedeki en büyük yabancı yatırımcıdır.



Sektörler


Tarim
Tarım sektörü nüfusun yaklaşık %15’ini istihdam etmektedir ve 2002 yılında GSYİH’ya yaklaşık %12’si oranında katkıda bulunmuştur. Makedonya toplam 1,2 milyon hektar tarım arazisine sahiptir. Bunun 589 000 hektarı ekilebilir arazi 636 000 hektarı ise meradır. 2002 yılında, 221 000 hektar tahıllara, 34 000 hektar endüstriyel bitkilere, 60 000 hektar sebzeye ve 35 000 hektar da hayvan yemine ayrılmıştır. Meyve bahçeleri 16 000 hektar araziyi kaplamaktadır ve üzüm bağları da 28 000 hektarlık araziye sahiptir. Ülke temel tarım ürünleri konusunda kendine yeterli durumdadır. Aynı zamanda ülkenin turfanda meyve ve sebzeler gibi yüksek değerli ekinlerden önemli ihracat kazançları elde etme potansiyeli vardır. Bununla birlikte, ülke net olarak büyük bir besin ithalatçısıdır.

Ülkede, çiftçilerden 2001 yılı bütçesinde alınan katma değer vergisinin tarım ürünleri için %19’dan %5’e indirilmesi ve tarımın desteklenmesi için ilk etapta 807 milyon Dinar (11 milyon dolar) ve daha sonra 2000 yılında da %19 daha fazla bir miktar tahsis edilmesi kararı alınarak çiftçilere yardımcı olunmuştur.



Hayvancilik


Çiftlik Hayvani Sayisi (1 000 bas)


 

	1997	1998	1999	2000	2001
Sığır	289	267	270	265	265
Domuz	184	197	226	204	189
Koyun	1 631	1 315	1 289	1 251	1 285
Kümes hayvanları	3 275	3 339	3 223	3 713	2 750
Üretim
Et (1 000 ton)	27,8	26,0	26,5	27,5	25,0
Süt (milyon litre)	182,7	213,2	240,3	260,4	248,4
Yumurta	426	471	445	452	395
Bal (ton)	1 311	1 150	1 558	1 087	982
Ham yün (ton)	2 631	1 732	1 996	1 920	1 917

Kaynak:The EIU, Macedonia, Country Profile 2003

Ülkede son yıllarda en istikrarlı büyüme gösteren sektör tütün üretimi olmuştur. Tütün ülkenin en önemli ihraç ürünüdür. 2000 yılında toplam ihracatın yaklaşık % 6’sını oluşturmuştur. 1998 yılında 32 746 tonluk verim 1980’lerin ortalarından beri elde edilen en yüksek üretim düzeyidir. 2000 yılı üretimi 22 175 tondur. Diğer taraftan, büyük bölümü ihracat amaçlı olmak üzere, mayalanmış tütün verimi 1990’ların ortalarından bu yana ikiye katlanmış, 1996’da 13 980 tonken 2000 yılında 26 766 tona yükselmiştir. 2001 yılında 18 885 tona düşmüştür. Yerel sigara üretimi 2000 yılında 8,6 milyar sigara iken 2001 yılında 7,8 milyar adet sigara düzeyinde kalmıştır.

Makedonya’nın tarım sektöründe potansiyeline ulaşabilmesi için reform yapması zorunlu görülmektedir. Komünist yönetimin ilk yıllarında kolektifliğe yönelik başarısız bir girişim sonrasında, tarımda özel üreticiler hakim olmuştur. Bunlar genellikle alanı birkaç hektarı geçmeyen küçük aile çiftlikleridir. Her ne kadar 1996 yılında büyük özel toprak mülkiyeti yasaklanmışsa da, tarım arazisinin dörtte üçünden ve canlı hayvanların %90’ından fazlası özel sektör elindedir. Sosyal Demokrat Makedonya Birliği hükümeti (SDSM) küçük arazilerin büyük, daha verimli özel çiftlikler haline getirilmesi ve geriye kalan devlet arazilerinin kullanılması için kiralama sözleşmelerinin yapılması yolunu açmıştır. 1999 yılında çiftlik boyutu üzerindeki sınırlamalar kaldırılmıştır. Nisan 2000’de çıkartılan bir yasayla Komünistler tarafından 1945 sonrasında istimlak edilen araziler geri verilmiştir.

Sektörün gelecekte alıcı bulması aynı zamanda yerel tarımsal işleme fabrikalarının yeniden yapılanmasına da bağlıdır. Yabancı şirketler bu süreçte yer almak konusunda ilgi göstermişlerdir. 1998’in ikinci yarısında bir kısmı Hollanda Heineken’e ait olan bir Yunan şirketi en büyük bira fabrikası olan Skopska Pivara’dan hisse almayı kabul etmiştir. Mayıs 1999’da en büyük tütün işleme tesislerinden biri olan ve Prilep’te yer alan Tutunski Kombinat’ın bazı hisseleri Slovenya sigara üreticisi Tobacna Ljubljana’ya satılmıştır. 2000 yılının başında, bir Yunan şirketi olan Kapniki Mikhailidhis, Strumica Tabak’ı almış ve Kocani Jugotutun tütün firmasında önemli bir hisse iktisap etmiştir.



Madencilik


Makedonya bakır ve kromun yanı sıra büyük kurşun ve çinko cevheri rezervlerine de sahiptir. Ülkede aynı zamanda bir miktar altın ve gümüş de bulunmaktadır. Demir ve demirdışı metalürji sanayi üretimine yaklaşık %9 oranında katkı sağlamaktadır. 1998 yılı sonu itibarıyla demir ve demirdışı üretim dallarında, sanayi sektöründe istihdam edilen işçilerin %11’i yer almaktadır.

Metal cevheri madenciliği ve metal işleme Makedonya’nın büyük endüstrileridir, ancak verim 1990’ların ortalarında düşmüş ve bu durumun geri dönüşü yavaş olmuştur. Endüstri eski Yugoslav pazarının dağılması, bölgede devam edegelen çatışmalar ve bunu izleyen ekonomik bozulma nedeniyle sorun yaşamıştır. 1998 başlarında özelleştirme listesine alınan 12 sorunlu şirketten ikisi madenler, üçü de metal işleme tesisleridir. Makstil çelik işleri firması 1997 yılında İsviçre Duferco’ya satılmıştır. Şirket, 1999 yılında üretime ara vermek ve 900 işçiyi çıkarmak zorunda kalmıştır. 2001 yılında modernizasyon sonucu üretimi % 40 artmıştır. Kasım 2000’de bir Fransız şirketine satılmış olan Feni Temmuz 2001’de üretime devam etmiştir. ABD’nin 2002 başında uygulamaya koyduğu gümrük vergileri Makedon çelik üreticilerini zor durumda bırakmıştır.
Maden Üretimi (1 000 ton)


 

	1998	1999	2000	2001	2002
Kurşun-Çinko	867,2	718,3	813	571,8	245,8
Çinko Karışımları	14,3	10,2	12,2	6,3	2,1
Kurşun Karışımları	16,8	12,3	16,2	9,7	3,5
Bakır	3 720	3 411	3 801	n/a	n/a

Kaynak:The EIU, Macedonia, Country Profile 2003
n/a:Veri elde edilemiyor

İmalat


Sırbistan’a karşı uygulanan BM yaptırımları ve Yunan ambargosu ile birlikte eski Yugoslavya, Doğu– Orta Avrupa ve eski Sovyetler Birliği’nde yer alan geleneksel tedarikçilerin ve pazarların kaybedilmesi Makedonya’daki imalat sanayii üzerinde yıkıcı bir etki yaratmıştır. Bu etkiler halen hissedilmektedir. İnşaat hariç olmak üzere, imalat sanayiinde 2001 yılı sonu itibarıyla 98 739 işçi istihdam edilmektedir ve önceki yıla göre işçi sayısında %6,1 oranında azalma vardır.

Endüstriyel Üretim (% degisim)


 

	2000	2001
Elektrik	-0,7	-6,5
Demir-çelik	31,2	-31,9
Demir dışı metaller	14,4	-10,1
Makinalar	3,5	-0,1
Elektrikli malzemeler	0,1	19,5
Kimyasallar	7,9	-25,7
İnşaat malzemeleri	38,1	-20,6
Tekstil	-4,6	-10,4
Ayakkabı	-19,4	-10,3
Gıda	-3,4	-12,2
Tütün	-6,0	-23,8
Toplam	3,5	-10,1

Kaynak:The EIU, Macedonia, Country Profile 2003


Ülkede endüstriyel üretim 1996 yılına dek düşüş göstermiş, ardından 1999 yılına kadar da yavaş bir iyileşme sergilemiştir. 1999 yılında Kosova krizinin neden olduğu ekonomik duraksamadan zarar gören sektör yıllık % 2,6 oranında daralma yaşamıştır. 2000 yılında endüstriyel üretim önemli ölçüde düzelme göstermiştir. Bunun nedeni kısmen Kosova sınırı boyunca inşaat malzemelerine yeniden gösterilen taleptir. Kosova krizi sektörü olumsuz etkilemiş, üretim 2001 yılında %10,1 ve 2002 yılında %8,3 azalmıştır.



İnşaat


Komünist dönem sirasinda, bazi Makedon müteahhitlik firmalari yurtdisinda, özellikle Orta Dogu’da gelismekte olan ülkelerde büyük insaat projeleri taahhüt etmislerdir. Bu isletmeler politik olarak himaye edilmeleri sayesinde çok sayida ihale kazanmislardir. Ancak ülkenin insaat sektörü 1990’larda çökmüstür. 1998 yilinda bu sektörde 36 943 isçi istihdam edilmekle beraber bu sayi 1991 yilindan beri düsmektedir, 1991 yilinda sektörde 44 316 insaat isçisi bulunmaktadir. 2000 yilinda, insaat sektörü GSYIH’nin %6,1’ine karsilik gelmektedir. 1990 yilinda ise bu oran %7,6 düzeyindedir.

Sektör 1998–99 yillarinda bir iyilesme sürecine girmistir. Treska hidroelektrik barajinin insasinin yani sira, yol insaati sözlesmeleri ile de sektör canlanmistir. Bu gelismenin nedenlerinden biri de, 1999 yilinda Makedonya’nin Yunanistan’la olan sinirina yakin bir yerde kismen Avrupa Yatirim Bankasi (EIB) tarafindan finanse edilen bir otoyolun insa edilmesidir. Ocak 1999’da, hükümet düsük maliyetli konutlar üretmek amaciyla büyük bir proje baslatmistir. Makedonya sirketleri de Kosova’daki yeniden insa sürecine katilmistir. Bu sözlesmeler arasinda Arnavutluk’ta karayollari insaati için yapilan bazi sözlesmeler de yer almaktadir. 2000 yilinin büyük bölümünde Makedon insaat sektöründe yeniden bir düsüs olmakla beraber 2001 yilinda yeniden bir canlanma meydana görülmüstür.

Ticari Bankacilik


1991 yılında ülkede 5 banka varken Merkez Bankasının bankacılık mevzuatını yumuşatması sonucunda banka sayısı artmıştır. 2003 yılı başı itibarıyla Makedonya’da 21 banka bulunmaktadır. Bunların tümü özel bankalardır. Bu bankalardan altı tanesinin hisselerinin büyük bölümü yabancılara aittir. TC Ziraat Bankası ülkede bir şubeye sahiptir. Diğer taraftan ülkede 19 tane de tasarruf kurumu ve bir sigorta şirketi bulunmaktadır. Kredi kartı kullanımı yaygın değildir ve nüfusun ancak %3’ü kredi kartı kullanmaktadır.



Turizm (1 000)


 

	1998	1999	2000	2001	2002
Yerli turist	418	369	409	234	319
Yabancı turist	157	181	224	99	123
Toplam	575	550	633	333	442
Kalınan gece sayısı	2 426	2 313	2 435	1 255	1 850
Yabancıların konakladığı gece sayısı	360	474	494	213	275

Kaynak:The EIU, Macedonia, Country Profile 2003

Ülkede turizm, Ohrid Gölü kıyılarında yer alan tarihi Ohrid ve Struga kasabaları etrafında yoğunlaşmıştır. Diğer çekici bölgeler kuzeybatıda yer alan Sar Dağlarındaki kayak bölgelerini ve Roma, Ortaçağ ve Osmanlı dönemlerinden kalan ve tüm ülkeye dağılmış olan kalıntıları kapsamaktadır.

Makedonya’yı ziyaret eden turist sayısı 1980’lerin sonlarında azalmış ve eski Yugoslavya’nın dağılması ile de sektörde çöküntü yaşanmıştır. 1990 ve 1995 yılları arasında tek gecelik konaklama sayısı 3,1 milyon geceden 1,8 milyon geceye düşmüştür ve çok sayıda yabancı turist ülkeden uzak durmayı tercih etmiştir. 2002 yılında otellerde ve diğer tesislerde 442 000 turist konaklamıştır. Kosova’daki çatışma sırasında artan uluslararası politik, askeri ve medya varlığı ülkede kaydedilen yüksek yabancı ziyaretçi sayısının en büyük nedenlerinden biri olmuştur. 2000-2002 yılları arasında yabancı turist sayısı %50 oranında azalmıştır.

1999 yılında, Makedonya’da otellerde ve turizme açık diğer tesislerde 79 200 yatak kapasitesi bulunmaktadır. Bunların çoğu 1970’ler öncesinden kalan tesislerdir. Bu tesisler büyük ölçüde yenilenmediği sürece turizmde iyileşme olması olası değildir. Sektördeki özelleştirme de yavaş ilerlemektedir.



Kaynaklar ve Altyapi

Nüfus Yapisi


1994 sayımına göre, Makedonya nüfusu 1 945 932 kişidir. Bu sayı 1991 nüfus sayımında ortaya çıkan rakamdan 88 000, diğer bir deyişle %4,3 daha azdır. Bu azalma kısmen Sırpların, Hırvatların ve Karadağlıların eski Yugoslavya’nın dağılması sonucunda meydana gelen göçü ile, kısmen de bazı etnik Arnavutların nüfus sayımını boykot etmesiyle açıklanmaktadır. Bununla birlikte, daha da önemli olan nüfus sayımı metodolojisindeki değişimdir. 1994 nüfus sayımında ilk kez, bir yıldan daha uzun süredir yurtdışında yaşayan Makedonlar sayım kapsamı dışında tutulmuş ve bir yıldan daha az süredir Makedonya’da yaşayan mülteciler sayıma dahil edilmiştir. Mayıs 2001’de yeni bir nüfus sayımının yapılması gerekmekle beraber bu sayım ertelenmiştir. Bu hassas bir konudur, çünkü etnik Arnavutlar, nüfustaki paylarının daha önceki sayımların gösterdiğinden daha büyük olduğunu iddia etmektedir.

2000 yılının ortalarında, nüfus resmi olarak 2 031 000 kişi olarak tahmin edilmiştir. Bu sayı, 1997 yılından bu yana en büyük oran olan yıllık % 0,7’lik bir büyümeye işaret etmektedir .

Ülkede beklenen yaşam süresi 1980’ler boyunca düzenli bir yükselme göstermiş ve 1990 yılında erkeklerde 70 yaşa kadınlarda 74 yaşa ulaşmıştır. Bu süre her ne kadar daha sonra sağlık hizmetlerindeki ve yaşam standartlarındaki bozulma nedeniyle düşmüşse de, 1997–99 yılları arasında komünist dönemdeki düzeyini aşmış ve erkeklerde 70,4 , kadınlarda ise 74,7 yaşa ulaşmıştır.

Nüfus (1000 kisi)


 

Yaş Grupları	1997	1998	1999	2000	2002
0-9	309	303	296	289	283
10-19	332	333	332	329	327
20-29	312	314	317	320	323
30-39	299	300	300	300	300
40-49	273	277	280	284	288
50-59	193	198	204	209	214
60+	276	281	286	292	297
Bilinmeyen	3	3	3	2	2
Toplam	1 997	2 008	2 017	2 026	2 034
% değişim	0,69	0,53	0,48	0,46	0,39

Kaynak:The EIU, Macedonia, Country Profile 2003


Dünya Bankası rakamlarına göre, 1999 yılında nüfusun %62’si kentsel alanlarda yaşamaktaydı. Başkent olan Üsküp’de özellikle bir yoğunlaşma söz konusudur ve burada Makedonların %23’ü yaşamaktadır.

Nisan 2001’de ülkede 303 669 kişi istihdam edilmişken, 1990 yılında bu rakam 507 324’tür. 1990 ve 2000 yılları arasında, endüstri ve madencilik sektörlerindeki istihdam 206 191kişiden 114 359 kişiye düşmüştür; ve tarım, balıkçılık ve ormancılıkta istihdamın 42 184 kişiden 15 860 kişiye kadar azaldığı görülmektedir. Diğer taraftan “ekonomik olmayan” sektörlerde (eğitim, sağlık hizmetleri ve kamu hizmetleri) istihdam çok daha az düşmüş ve bu alanlardaki istihdam Nisan 2000’de 89 839 kişiden 87 417 kişiye inmiştir

Hükümetin işgücü araştırmasına göre, 1999 yılında toplam istihdamın %33’ü 35–44 yaşları arasındadır. İşsizlik, işgücüne yeni katılanlar ve yaşı 20–29 arasında olanlarda en yüksek düzeydedir ve bunlar toplam işsizlerin %43,4’ünü oluşturmaktadır



Sayimlara Göre Etnik Dagilim (1000 kisi)


 

	1961	1971	1981	1991	1994
Makedon	1 001	1 142	1 279	1 328	1 296
Arnavut	183	280	377	442	441
Türk	131	109	87	77	78
Çingene	21	25	43	52	44
Sırp	43	46	44	43	40
Müslüman	3	1	40	31	15
Vlah	8	7	6	8	9
Toplama	1 406	1 647	1 909	2 034	1 946

Kaynak:The EIU, Macedonia, Country Profile 2003
a:Digerleriyle

1994 nüfus sayımına göre Slav dili konuşan Makedonlar nüfusun % 66,6’sını (1 295 964 kişi) ve Arnavutlar % 22,7’sini oluşturmaktadırlar. 1981 ve 1994 nüfus sayımları arasında etnik Makedonların sayısı %1,3 artarken etnik Arnavut topluluğu %17 genişlemiştir. 1993 ve 1999 yılları arasında, Makedon annelerin canlı doğum oranı %51.5’ten %48,7’ye düşerken Arnavut annelerin doğum oranları %35,1’den %36’ya yükselmiştir. 1999 yılında, ülkeye giren Makedonların sayısı ülkeden çıkanlardan 193 daha fazladır (7 784’e karşılık 7 591). Arnavutlar içinse bu sayı 287’dir (2 146’ya karşılık 1 859). Arnavut topluluğu, genellikle en iyi tarım arazilerine sahip olan batı Makedonya’da yaşamaktadır.

En büyük iki dini grup toplam nüfusun yaklaşık %67’si ile Ortodoks Hıristiyanlar ve %30’u ile Müslümanlardır. Çoğu etnik Makedon Doğu Ortodoks Hıristiyanıdır. 1967 yılına dek kendi kendini idare eden bir Makedon Ortodoks kilisesi bulunmakla beraber, bu kilise Sırp kilisesi ve tüm kiliselerin kabul ettiği Doğu Ortodoksluğun dünyadaki lideri olan patrik tarafından kabul edilmemekteydi. Osmanlı döneminde ataları Müslümanlığa geçen Makedonlar Pomaklar veya Torbeşler olarak bilinmektedir. Arnavut azınlıkta Sünni Müslümanlar çoğunluktadır.



Dogal Kaynaklar ve Çevre


Makedonya, Balkanlardaki en küçük ülkedir ve batısındaki Arnavutluk’tan bir miktar daha küçük, Bulgaristan ve Yunanistan’ın ise dörtte birinden daha küçüktür. Avrupa anakarasında yalnızca Lüksembourg, Liechtenstein ve Slovenya bu ülkeden daha küçüktür.

Ülkenin büyük bölümü, özellikle de batı yarısı dağlıktır ve bu bölgelere ulaşım yoktur. Toplam alanın yalnızca %19,1’i ova olarak %1,9’u da su yüzeyi olarak sınıflandırılmaktadır. Makedonya’daki en yüksek dağ olan Golem Korab’ın yüksekliği 2 746 metredir. Dorukları 2 500 metrenin üzerinde olan altı dağ daha vardır. Ülkede sıklıkla küçük depremler meydana gelmektedir, bununla birlikte, Üsküp’ün büyük bölümünü yerle bir eden 1963 depreminden bu yana herhangi bir büyük hasar olmamıştır.

Vardar nehri Üsküp’ün kuzeybatısından başlayıp güneydoğusuna, Yunan sınırına doğru akar ve Selanik’de denize ulaşır. İklim karasaldır. Yazları uzun ve sıcak kışları kısa ve soğuktur.

Ülkede yaz turizmi için uygun çok sayıda göl bulunmaktadır. Bunların en popüler olanı Arnavutluk’la olan güneybatı sınırında yer alan Ohrid gölüdür. Ohrid tarihsel bir öneme sahiptir. Balkanlardaki ilk üniversite 11’inci yüzyılda bu bölge yakınında kurulmuştur ve bu alan zengin bir bitki ve vahşi yaşam çeşitliliğine sahip olup, bunlar arasında ünlü Ohrid alabalığı da bulunmaktadır. Göl, Makedonya’nın yakın zamandaki çok sayıda çevresel temizlik girişiminin odak noktası olmuştur. Bununla birlikte, ülkenin geriye kalan bölümünde, çevrenin korunması ile ilgili yapılan uygulamalar istikrarlı olmamıştır. Bunun en büyük nedeni finansman eksikliğidir.

Ulasim ve Iletisim


Karalarla çevrili bir ülke olarak, Makedonya ticaret yolları açısından komşularına bağımlıdır. Kuzey-Güney yolu yeterlidir ve Yugoslavya (Sırbistan-Karadağ) ve Yunanistan’la demiryolu bağlantılarına sahiptir. Bununla beraber batıda Arnavutluk ve doğuda Bulgaristan’la olan karayolu bağlantıları yetersizdir. 1990’lı yılların ortalarında Yunanistan tarafından uygulanan ekonomik ambargo sırasında bunun büyük bir dezavantaj olduğu ortaya çıkmıştır. Yugoslavya’daki savaşlardan dolayı Makedonya ihracatını Yunanistan veya Bulgaristan üzerinden AB pazarlarına yeniden yönlendirmiştir. 1998 sonlarında iktidara gelen Makedonya hükümeti doğu-batı yolunun ve demiryolu bağlantılarının geliştirilmesine yönelik adımlar atmıştır. Kumanova’dan Bulgaristan sınırına inşa edilmekte olan bir 55 km’lik yeni demiryolu Makedonya ve Bulgaristan demiryolu ağlarını birbirine bağlayacak ve bunlar da Arnavutluk ray sistemine bağlanacaktır.

1999 yılında, Kosova krizi nedeniyle, ülkede demiryolları ile yolcu ve yük taşımacılığında düşüş gözlenmiştir. Taşınan toplam yolcu sayısı 1998 yılında 1,72 milyondan 1,66 milyona düşmüş ve nakledilen mallarda da 2,69 milyon tondan 2,17 milyon tona azalma olmuştur. 2000 yılında bir canlanma olmuş, demiryollarıyla 1,86 milyon yolcu, 3,23 milyon ton yük taşınmıştır. Bununla birlikte, 2001’in ilk dört ayına ait veriler Makedonya’daki ekonomik istikrarsızlığın ve güvenlik durumunun bir kez daha demiryolu kullanımını olumsuz etkilediğini göstermektedir. Devlete ait demiryolu Makedonski Zeleznici (MZ), 233 km’si elektrikli olmak üzere 925 km’nin üzerinde uzunluğa sahiptir. Şirkete yıllardır tren eklemesi yapılmamış, yalnızca 1998 yılında 14 lokomotif eklenmiştir. Orta Avrupa’dan gelen ve Yugoslavya üzerinden Selanik tarafına giden ana hat aynı zamanda Üsküp’den de geçmektedir.

Makedonya 1999 yılı itibarıyla 144 km otoyol ve 584 km uluslararası “E” sınıfı yol olmak üzere 7 580 km’si tüm hava koşullarına uygun olan 12 165 km karayoluna sahiptir. Karayoluyla yük taşımacılığı 1984 yılından bu yana azalmıştır. 1994 yılında 1.5 milyar ton–km yük taşınmış, ancak 2000 yılında bu rakam 656 ton-km’de kalmıştır. Otobüs sayısı 1994 ve 1999 arasında 2 500’ün altında kalmış, ancak özel otobüslerin sayısı 348’den 433’e yükselmiştir. Ticari vasıta sayısı bu dönemde 9 500’ü özel olmak üzere 17 500’den 11 869’u özel olmak üzere 20 011’e yükselmiştir. Özel yolcu vasıtaları 1994 yılında 250 361’den 1999 yılında 275 514’e ulaşmıştır.

Ülkede Ohrid ve Üsküp (Petrovec) olmak üzere iki uluslararası havaalanı vardır ve bunlardan ikincisi yenilenmektedir. Ülkede İki ana havayolu mevcuttur. MAT 2000 yılından bu yana ulusal bandıralı taşıyıcı olmuştur. Avoimpex beş yolcu uçağına, MAT ise dört yolcu uçağına sahiptir. Havayoluyla mal taşımacılığı 1998 yılındaki 5 022 ton değerinden 1999 yılında 11 282 tona yükselmiş, yolcu sayısı da Kosova krizi sırasında artan kullanıma bağlı olarak 577 000’den 1 052 000’e yükselmiştir.



Telekomünikasyon


1999 yılında Makedonya’da 471 000 sabit telefon hattı bulunmaktadır. Bu rakam 100 kişi başına 23,4’lük bir yoğunluğa karşılık gelmektedir. (Benzer bir nüfusa sahip olan Slovenya’da 751 800 hat, yani her 100 kişi