Macaristan

Genel Ekonomik Durum

10,0 milyon nüfusu, 46,6 milyar $ GSYIH’si ve 4 817 $ kisi basina düsen milli gelire sahip olan Macaristan, merkezi yönetimden serbest piyasa ekonomisine geçmesi, ithalatinin hizla artmasi, tüketim kaliplarinin degismesi ve dis ticaretinde hizli bir liberalizasyon süreci yasamasi nedeniyle gelecegin potansiyel pazarlari arasinda yer almaktadir.

Dünya ekonomisinde ve Dogu Avrupa’da yasanan olumsuz gelismelere ragmen Macaristan, son üç yilda istikrarli biçimde GSYIH’nin (4.6, 4.9, 4.5) büyümesini ve dogrudan yabanci sermaye akisini sürdürebilmistir

1989 yilinda yönetim biçimi Cumhuriyet olan Macaristan, diger Dogu Avrupa ülkelerine kiyasla uyguladigi ilimli politikalar sayesinde parlamenter demokrasiye en çabuk uyum saglayan ülke olmustur.

Birlesmis Milletler, Dünya Ticaret Örgütü, OECD, EBRD-Avrupa Imar ve Kalkinma Bankasi, IMF- Uluslararasi Para Fonu, Dünya Bankasi, CEFTA (Orta Avrupa Serbest Ticaret Anlasmasi ) üyesi olan Macaristan, uluslarararasi kuruluslarla yaptigi anlasmalar nedeniyle ekonomisindeki dönüsümü hizla gerçeklestirmistir. Liberallesme ve özellestirmede gösterdigi basari ve AB pazarinda rekabet edebilir nitelikteki girisimcileri nedeniyle bölge ülkeleri arasinda AB ile ilk anlasma imzalayan ve 1994’de tam üyelik için resmen basvuran Macaristan’in 2002 yilinda AB’ne tam üye olmasi beklenmektedir. 1999 yili Mart ayinda NATO’ya giren Macaristan’in; Çek Cumhuriyeti, Polonya ile birlikte AB’ye üyelik süreci devam etmektedir.

Yabanci Sermayenin girisini destekleyen politikalar uygulayan Macaristan, bu politikalar sonucunda Merkezi ve Dogu Avrupa ülkeleri içinde yabanci sermayenin en çok tercih ettigi ülke olmustur.

Macaristan, 1990’li yillarda pazar ekonomisine geçis süreci baslamadan önce, Dogu Avrupa’nin ekonomisi batiya en açik ülkesi olmasi nedeniyle dönüsümün ilk yillarinda oldukça basarili olmustur. 1991 yilinda Macar ekonomisi, özellestirmeyi hizlandirmaya, ekonomide devletin rolünü azaltmaya ve piyasa mekanizmalarini güçlendirmeye yönelik üç yillik IMF programi ile desteklenmistir. 1994 Mayis’inda yapilan genel seçimler ve hükümet degisikligi nedeniyle 1993-1994 yillarinda reform sürecinde biraz yavaslama yasanmistir. 1995 yili Mart ayinda uygulamaya konulan siki istikrar tedbirleri dis açigin azalmasini saglamis ve özellestirmeye tekrar hiz kazandirmistir. Özellestirme çalismalari sonucu, ekonomide dönüsüm yasanmis, kamunun agirligi azalmis ve Macaristan ekonomisinin %80’den fazlasini özel sektör olusturur hale gelmistir.

Uygulanan politikalar sonucu tarimin üretimdeki payi azalarak 1989’da %15 iken 1999’da %5,4’e düsmüstür. Tarim ve ormancilik alanindaki istihdam orani 1985 yilinda %20 iken 1999 yilinda %7’lere düsmüstür. 1995 yilinda baslayan canlanma, izleyen yillarda da sürmüstür. GSYIH’da sanayinin payi 1988 yilinda % 41 iken 1999’de %36’ya düsmüs, istihdam açisindan bakildiginda ise 1985 yilinda%31, 1999 yilinda %27 oraninda gerçeklesmistir. Yasanan ekonomik dönüsümle birlikte makina ve kimya sanayi gibi agir sanayi dallarinin yanisira tekstil, deri mobilya, cam, tibbi malzeme ve buzdolabi üretiminde ilerlemeler kaydedilmistir. Otomotiv sektöründe önemli gelismeler yasanmistir. Ihracat artisinda en önemli payi makina, kimyasallar ve gida sanayii gerçeklestirmistir. Hizmetler sektörünün GSYIH’daki payi 1980’li yillarda %40 iken 1999’da %60’a yükselmistir. Bu oranlardan da anlasilacagi gibi özellestirme politikalarinin da etkisiyle, ekonomide tarim ve sayiinin payi azalirken hizmetler sektörü agirlik kazanmistir.

Turizm de Macaristan ekonomisi açisindan önemli bir sektördür. Ayrica, çogunlugu yabanci olmak üzere turizm alaninda bir çok yeni yatirim yapilmaktadir. 1990-1997 döneminde her yil yaklasik 21 milyon turist tarafindan ziyaret edilen Macaristan, 1998 yilinda 17,2 milyon turist tarafindan ziyaret edilmistir. Turizm gelirleri açisindan 1994 yilindan bu yana düzenli artis devam etmekte olup 1998 yili için 6,9 milyon dolar gelir elde edilmistir.

1993 yilinda baslatilan, 1995’den itibaren yogun biçimde uygulanan özellestirme sonucu haberlesme, bankacilik, TV sektörlerinden 1993-1996 döneminde toplam 8,31 milyar $ gelir elde edilmistir. Özel sektörün GSYIH’daki payi % 80’e erismistir. Dogrudan Yabanci Sermaye, 1989-1999 döneminde toplam 19 milyar dolar yatirim yapmis olup bu rakam GSYIH’nin %40’ina esittir.

Macaristan Dogu Avrupa’da Polonya ve Çek Cumhuriyeti’nden sonra GSYIH’si en büyük üçüncü ülkedir. GATT, AB’ye üyelik ve IMF ile imzalanan anlasmalar geregi Macaristan dis ticaret konusunda gelismeye açik çabalar içindedir. Bütün bu çabalarin sonucunda; GSYIH içinde dis ticaretin payi 1991’de %31, 1998’de %51 olarak gerçeklesmistir.

Geçis döneminin sikintilarini geride birakarak daha istikrarli bir ekonomik yapiya kavusan Macaristan’in 1998 yili için büyüme hizi % 4,9 olarak gerçeklesmis, 1999 yili için % 4,6 olmustur. 2000 yili için bu hizin % 5,5 olacagi tahmin edilmektedir. Enflasyon orani ise son 4 yilda düsmeye devam etmis 1999 yili için %10 olmustur.

Macaristan’in AB’ye giris sürecindeki yavaslama; hem AB’nin iç dinamiginden hem de yeni hükümetin tarima iliskin politikalarinin AB ile çelismesinden kaynaklanmaktadir.

1998 yilinda yapilan seçimler sonrasi olusturulan Koalisyon Hükümeti bir takim kurumsal degisiklikler yapmistir. Bunlardan biri; Basbakanlik Ofisi’nin kurulmus olmasidir. Sözkonusu ofisin temel görevi; bakanliklar ve ulusal yetki kurumlari arasinda baglantiyi sürdürme, hükümetin iletisim stratejisini gelistirme, uygulama ve yasamaya iliskin koordinasyonunu saglamaktir. Özellestirme konusu da Basbakanlik Ofisi tarafindan izlenmektedir.

Yeni kurulan Ekonomik Isler Bakanligi, kaldirilan Sanayi, Ticaret ve Turizm Bakanligi ile Çalisma Bakanligi’nin görevlerini üstlenmistir. Yeni hükümet programina göre, ekonomi politikalari ve uzun dönemli stratejiler Ekonomi ve Maliye Bakanliklarinca beraberce hazirlanacaktir. 2000 yili bütçesi ilk kez iki bakanlik tarafindan birlikte hazirlanmistir. Ekonomik Isler Bakanligi, ekonomiye iliskin her tür konunun koordinasyonundan sorumlu iken Maliye Bakanligi devlet borçlari, para ve maliye politikalarina iliskin tek sorumlu olmaktan kaynaklanan gücünü kaybetmistir. Basbakanlik ofisi ise nihai karar mercii haline gelmistir.

Hükümet programinin ekonomik hedefleri: Kamu açiklarini azaltmak ve enflasyonu %10’larin altina indirmektir. Toplu sözlesmeler ile ücretleri kontrol altina almayi ve isverenlerle vergi reformunu düzenlemeyi planlayan Hükümetin dört yillik programdaki ekonomik hedefleri;

*dengeli ve sürdürülebilir büyümeyi gerçeklestirmek
*bütçe açigini 2002 yili için GSYIH’nin %3,2’si kadariyla sinirli tutmak
*vergi sisteminde reform gerçeklestirmek
*sabit döviz kuru uygulamasi
*enerji fiyatlarini siki kontrol altinda tutmak
*tarim sektörünü AB’ye girise hazirlayacak sekilde yeniden insa etmek
*yabanci sermaye için uygun kosullari sürdürmektir.

Ekonomik Projeksiyon (% Degisim)

 

	1999a	2000b	2001c	2002c
Reel GSYİH artış oranı	4,5	5,5	4,5	4,2
Sanayi üretimi	10,4	18	7,7	6,2
Tarımsal Üretim	-1,3	1	2	2
İşsizlik oranı	9,7	8,3	7,9	8,1
Enflasyon (tüketici fiyatlarıyla)	10	9,8	8,9	5,9
Kısa vadeli banka faiz oranı	16,3	13,5	12,5	10
Bütçe dengesininin GSYİH'ya oranı	-2,9	-3	-3,2	-2,8
İhracat (fob, milyar $)	21,8	25,4	28,6	33,3
İthalat (fob, milyar $)	24	27,8	30,9	35,4
Cari İşlemler Dengesi (milyar $)	-2,1	-1,9	-2,1	-2,3
Toplam Dış Borç(milyar $)	29,7	30,3	33,6	36,1
Döviz Kuru (ortalama, Ft;$)	237,1	280,1	281,6	257,3

a; gerçeklesen, b; EIU projeksiyonu, c; EIU tahmin
Kaynak: EIU- Economist Intelligence Unit, Hungary, Country Report, Kasim 2000

Asya krizinden direkt olarak etkilenmeyen Macaristan baslica ticari partnerlerinin AB ülkeleri olmasi nedeniyle dolayli olarak bu ülkelerdeki talep azalmasindan etkilenmistir. Macaristan’in kamu açiklarinin en büyük nedeni, sosyal güvenlik sisteminden kaynaklanan harcamalardir.

Dogal Kaynaklar

Hammadde ve enerji kaynaklari açisindan yoksul olan Macaristan, kömür ve boksit yataklarina sahiptir. Enerji kaynaklari bakimindan diger Dogu Avrupa ülkeleri ile karsilastirildiginda daha iyi durumda olmasina ragmen ihtiyacinin yarisindan fazlasini ithal etmektedir. Enerji fiyatlarindaki artis enflasyonu bire bir etkiledigi için yeni hükümet tarafindan fiyatlarin kontrolü hedeflenmektedir. Rusya’daki kriz nedeniyle anilan ülkeden ithal edilen petrol ve dogal gaz fiyatlarindaki artis enflasyonu artiracaktir.

Alt Yapi

Macaristan’in altyapi açisindan önemli yatirim ve çalismalarin (karayolu disinda) daha çok mevcut altyapinin modernizasyonuna yönelik oldugu belirtilmektedir.

Karayolu: Ulasim alanindaki yatirimlar ülkedeki baslica karayolu güzergahini trans- Avrupa (Venedik’ten Kiev’e kadar uzanan) yolunun bir parçasi haline getirmeyi amaçlamaktadir. Viyana’yi Budapeste’ye baglayan bir karayolu hizmete girmis olup, her yil yaklasik 35 km yeni yol insaasi yapilmaktadir. Arabaya sahip kisi sayisi; 1990 yilinda 1000 kiside 187 iken 1998 yilinda bu sayi 219 kisiye çikmistir.

Demiryolu: Demiryolu ile yük tasimaciligi konusunda ise Tir kamyonlarinin tren vagonlarina yüklenerek Avusturya ve Italya’ya tasinabilmesini saglayan bir RO-LA istasyonu kurulmus olup benzer istasyonlarin kurulmasi ve kapasitenin arttirilmasi için çalismalar sürmektedir.

Havayolu:Havayollari alaninda ise, 1998 yilinda yapilan 2. Terminal ile Macaristan’in en büyük havaalani olan Ferihegy’nin kapasitesi iki katina çikarilmistir. Son bes yilda bu alanda yasanan hizli gelismeler sonucu yolcu tasima kapasitesi yilda 5,5 milyon kisiye ulasmistir.

Haberlesme:Haberlesme alaninda 2003 yilina kadar devlet tekeli sürecek olup Macar Telefon Sirketi MATAV, Ameritech (ABD) ve Deutsche Telecom (Almanya) tarafindan satin alinmistir. Haberlesme alaninda hizla modernizasyon gerçeklesmektedir. 1989 yilinda 1,8 milyon olan telefon hatti sayisi 3,4 milyona erismistir. GSM ve internet hizmetleri konusunda da önemli gelismeler kaydedilmistir.

Medya: 1995 yilindan itibaren radyo ve TV’ler özel sektörün rekabetine açilmistir. Ayrica yazili basin alaninda da kiyasiya bir rekabet sözkonusudur. Yazili ve görsel basinin kontrolü amaciyla düzenlemeler mevcut olup, Ulusal Radyo ve Televizyon Kurulu’nun yönetim kurulunda muhalefet partilerinin de temsilcileri yer almaktadir.

Enerji : Dogal kaynaklar açisindan sinirli kaynaklara sahip olan Macaristan enerji ihtiyacinin %50’den fazlasini ithal etmektedir. Enerji sektöründe önemli bir altyapi eksikligi bulunmamaktadir. Gaz ve elektrikle ilgili faaliyet gösteren tesislerin çogu özellestirilmis ve bu çerçevede modernlestirilmistir. Elektrik tüketiminin %43’ünü karsilayan ve kamu kurulusu olan Paks Nuclear Facility’nin amaci 2005 yilina kadar kapasitesini ikiye katlamaktir. Enflasyonu körükleyen enerji fiyatlarindaki artislarin siki kontrol altinda tutulmasi hükümetin hedeflerinden biridir.

Yasam Standardi

Halkin tüketim düzeyi 1950’ler ve 1960’larla karsilastirildiginda iyilesmistir. Konutlarin %90’inda TV, buzdolabi ve çamasir makinasi bulunmaktadir. Ekonomik reformlarin sonucunda halkin çesitli kesimleri arasinda gelir dagilimi, refah düzeyi esitsizlikleri belirginlesmektedir. Halkin bazi kesimleri reform sürecinden kazançli çikarken daha yasli veya niteliksiz olan nüfus ile büyük ailelerin durumu gittikçe kötülesmektedir.Genel olarak halk ciddi bir ekonomik baski altindadir, basit tüketim mallarini satin alabilmek için bati Avrupa halklarina oranla daha uzun süre çalismalari ya da ikinci bir iste çalismalari gerekmektedir. 1999 yilinda issizlik orani %9,6 olarak gerçeklesmistir. 2000 yili için bu oran % 8,3’e düsmüstür.

Iç Piyasa Hacmi

Kisi basina milli gelir 4800 dolari asmakla birlikte 1995 yilinda benimsenen Istikrar Programi önlemleri nedeniyle özel tüketim azalmistir. Ücretler artmis görünüyorsa da enflasyonun etkisiyle reel olarak düsmüstür. Piyasa klasik Dogu Avrupa özelliklerini tasimamakta daha çok batili pazarlarin özelliklerini yansitmaktadir.

Yabanci Sermaye

Macaristan’da serbest piyasa ekonomisine geçisle birlikte ülkeye yabanci sermayeyi çekmek için gerekli düzenlemeler basariyla tamamlanmis ve bunun sonucunda Macaristan, 1990 yilindan itibaren Orta ve Dogu Avrupa ülkelerine yönelik yabanci sermaye yatirimlarinin %50’den fazlasini ülkesine çekmistir.

Macaristan’in; Almanya, Fransa, Belçika, Ingiltere, Yunanistan, Isveç, Hollanda, Italya, Danimarka, Avusturya, Finlandiya, Isviçre, Kore Cumhuriyeti, Kibris, Uruguay, Kuveyt, Ispanya, Norveç, Çin, Israil, Avustralya, Kanada, Fas, Türkiye, Portekiz ve Tayland ile Yatirimlarin Karsilikli Tesviki Anlasmasi bulunmaktadir. Dünyanin en büyük 40 çok uluslu sirketinin 30’unun Macaristan’da yatirimi bulunmaktadir. Ülkede gerçeklestirilen toplam yabanci yatirim miktari 2000 yili itibariyle 21 milyar $ olup bunlarin yaklasik yarisi özellestirme kapsaminda yapilmistir. Ülkedeki yabanci yatirimlar içinde en büyük pay sirasiyla Almanya, Hollanda, Israil ve Avusturya’ya aittir.

Yabanci yatirimlari ülkeye çeken faktörler ise söyle siralanmaktadir:Göreceli olarak düsük enflasyon, sosyal baris, hisse senedi fiyatlarinin düsük olmasi, isgücünün nitelikli ve düsük ücretli olmasi, geleneksel bir isletme kültürüne, gelismis ulasim altyapisi ve finansal sistemi ile kurumsal altyapiya sahip olmasi ve devlet yapisindaki dönüsüm.

Yatirim için mevcut firmalarla çalismak veya ortak girisimde bulunmak daha basit ve kolay prosedürler sözkonusu oldugu için tercih edilmektedir.

Türk girisimcilerinin Macaristan’daki yatirimlari, diger Orta ve Dogu Avrupa ülkelerine oranla oldukça azdir. Bu ülkedeki en büyük sermaye yatirimi Halkbank’in Volksbank Rt.’nin %15 hissesini satin almasidir.
 

 

kaynak: www.igeme.gov.tr