Lübnan

Genel Ekonomik Durum

A- Ülkenin Kisa Tarihçesi


Lübnan, 1516-1918 yılları arasında 402 yıl Osmanlı ve daha sonra 1920-1943 yılları arasında ise, 23 yıl Fransızların hakimiyetinde kalmış olup, 22 Kasım 1943 yılında bağımsızlığını ilan etmiştir. 1945 yılında Arap Birliği’nin kurucu üyesi, daha sonra Birleşmiş Milletler’in üyesi olmuştur. Bunu takip eden 30 yıllık süre zarfında Lübnan farklı kültürlerin erime potası olmuştur. Komşu ülkelerdeki siyasi istikrarsızlıklar Lübnan’a yönelik büyük göç dalgalarına neden olmuştur. Bu dönemdeki demokratik gelenekler, söz ve ifade özgürlüğü ve yüksek eğitimli nüfus, genç cumhuriyeti kültürel, akademik ve tıbbi açıdan bir cazibe merkezi haline getirmiştir. Nitekim, binlerce vasıflı iş gücü, girişimci ve entellektüel bu dönemde Lübnan’a yerleşmiştir.

1975 yılından itibaren başgösteren bölgesel istikrarsızlık ve komşu ülkelerde yaşanan çatışmacı ilişkiler Lübnan’ın iç siyasi ve iktisadi durumunu da olumsuz etkilemiştir. Bunun sonucu olarak başlayan iç çatışmalar 1978 ve 1982 yıllarında İsrail’in ülkeyi işgali ile iyice tırmanmış ve bu dönemde devlet otoritesi ciddi şekilde zayıflamış, büyük can kaybı olmuş, altyapı zarar görmüş ve nihayet büyük oranda vasıflı iş gücü ülkeden göç etmiştir. Bazı müellifler bu anlaşmazlığı Lübnan’a has hoşgörüsüzlük (intolerance), parçalanma (fractionalism) ve fanatizm unsurlarının sebep olduğu “antagonistik” bir yapı olarak tanımlamakta ve bitmez tükenmez çatışmaların sebebini bunlara bağlamaktadırlar.

Nihayet, 1989 yılında S.Arabistan’da imzalanan Taif Anlaşması ile Ekim 1990’da çatışmalar son bulmuştur. Ancak, iç savaşın 12 yıl önce nihayet bulmasına rağmen, savaş yıllarında güvenliğin tesisi amacıyla ülkeye gelen Suriye askeri gücü, Mayıs 2000’de İsrail’in Lübnan topraklarını terketmesine rağmen varlığını sürdürmeye devam etmektedir.

B – Ülkenin Cografi Konumu


Akdeniz’in dogu kiyisinda 10.452 km2 yüzölçümüne sahip olan Lübnan, kuzeyden güneye 225 kilometrelik bir sahil seridi boyunca kuzeyde Suriye’den güneyde Filistin topraklarina kadar uzanir. En genis noktasi, Dogu-Bati hattinda 85 km. dir. Daglik bir ülke olan Lübnan’in toplam yüzölçümünün yarisindan fazlasi 1000 metrelik rakimin üstündedir.

Kuzeyden güneye iki sira paralel dag silsilesi yer almaktadir ki, bunlardan kiyiya paralel olani en yüksek noktasinda (Qurnat As-Sawda/ Kara Tepe) 3088 m’ye ulasirken, arka paralelindeki siranin en yüksek noktasi 2814 m. ye ulasir. Her iki dag sirasi arasinda yer alan “Bekaa Vadisi” ise elverisli iklimi ve mümbit topraklari ile tarim için uygun bir bölge konumundadir. Asi ve Litani nehirleri de vadinin sulanmasi için önemli birer dogal kaynaktir.

Dört mevsimin yasanabildigi ve tipik Akdeniz iklimine sahip Lübnan’da kis aylari yagmurludur. Kar umumiyetle 1000 metrenin üzerindeki yüksekliklerde görülmekte olup, yaz aylari yagmursuz, sicak ve kiyi kesimlerinde nemlidir. En büyük sehirleri; baskent Beyrut, kuzeyde Tripoli, güneyde Sayda, ve Sur ile Bekaa Vadisinde yeralan Zahle’dir. Ülkenin kuzey ve dogu komsusu Suriye, güney komsusu ise Israil’dir (isgal altindaki Filistin topraklari olarak da nitelendirilmektedir).

EKONOMIK DURUM


A-Ülkenin Genel Ekonomik Yapisi


Lübnan ekonomisinin mevcut durumu su egilimlerle açiklanabilir:

- Büyüme hizindaki cüzi artisa bagli olarak, son yillarda yasanan durgunlukta hafif bir canlanma,

- Düsük enflasyon ve sabit kura bagli olarak nisbi parasal istikrar,

- Kronik borç ve bütçe açiklari ile iç ve dis kaynak temininde güçlükler.

2001 yili, ekonomik faaliyette yavas da olsa bir canlanma dönemi olarak telakki olunabilir. Nitekim, 2000 yilinda durma noktasina gelen GSMH artisi 2001’de % 1 olmustur. Enflasyon ise, bu dönemde yine % 0 olmustur.

Ancak, parasal ve mali sektörlerde ayni olumlu gelismeyi söylemek mümkün degildir. 2001 yilinda kamu borçlari ve bilhassa dis borçlar artmaya devam etmis ve ulastigi 27 milyar dolarlik yapisi ile GSMH’nin % 162’si gibi tehlikeli bir seviyeye ulasmistir. Keza, bu yükün azaltilmasina yönelik iç ve dis kaynak temininde de sikintiyla karsilasilmistir. Kaynak temininde içerideki temel sikinti, uygulanan siki kur istikrari politikasi neticesinde bankacilik sisteminde Lübnan Lirasinin (LL.) likiditesinin korunmasi çabasina karsilik Merkez Bankasi’nin önlenemeyen rezerv kaybidir. (2001 yili baslarinda 6 milyar dolar olan döviz rezervi ayni yilin sonunda 4.2 milyar dolara gerilemistir) 2001 yilinda LL.’den kaçis egilimi devam etmis ve sonuçta dolarizasyon % 73’lere ulasmistir (Aralik 2000’de bankacilik kesiminde dolarizasyon seviyesi % 66.8 idi). Merkez Bankasinin, dolar-Lübnan Lirasi paritesini korumada gösterdigi inatçi tutumun sonucu maruz kaldigi rezerv kaybi Eylül 2001’de uygulamaya koydugu % 15 oranindaki mevduat munzam karsiligi tedbiriyle kendini açikça ortaya koymustur. Bu tarihe kadar, ticari bankalarin ellerindeki mevduatin belli oranini Merkez Bankasina bloke etmeleri gibi bir zorunluluk olmadigindan bahsekonu uygulama ile sikisan likidite açigi bir nebze olsun rahatlatilmis olmaktadir. Esasen, Lübnan Merkez Bankasi net rezerv akisini düzenli bir sekilde yayinlamadigindan bu tür bilgilere ticari bankalarin veya Bankalar Birliginin kayitlarindan ulasilmaktadir.

Dis kaynak temininde karsilasilan sikinti ise, Temmuz 2000’de biraraya gelen donör ülkeler (yardim için biraraya gelen ülke ve kuruluslar) toplantisinin (nam-i diger, Paris I Toplantisi) yenilenememesi ve uluslararasi finans kuruluslarin Lübnan’a kredi açma konusunda çekinser davranmasi gibi nedenlerdir. Bunda hiç süphesiz en önemli neden, Hükümetin salt siyasi hesaplarla, asiri kiymetlendirilmis LL.’yi dolar karsisinda devalüe etmekten kaçinmasi sebebiyle IMF ve Dünya Bankasi ile uzlasamamasi neticesinde, Paris Grubu’nun Lübnan’a açacagi kredinin önkosulu olarak nitelendirilen yesil isigi alamamasidir.

Ancak, GSMH artisinin reel sektördeki olumlu yansimalarini ithalat ve ihracatin artisinda izlemek mümkündür. Nitekim, bir önceki yila göre 2001 yilinda ithalat % 17.1 ihracat ise % 24.5 artmistir.

Sonuç itibariyla, sermaye hareketlerinde 2001 yilinda bir düsüs olmamasina ragmen, ülkeye giren 5.232 milyon dolarin (2000 yilinda 5.225 milyon dolar idi) artan dis ticaret açigini telafi edememesi neticesinde, ödemeler dengesi 1.170 milyon dolar eksi bakiye vermistir. Oysa, 2000 yilinda bu açik yalnizca 289 milyon dolar idi.

Son olarak, IMF Icra Kurulunun 4. Madde kapsaminda 17 Ekim 2001 tarihinde Lübnan ile yaptigi danismalar neticesinde vardigi sonuçlar da yukaridaki izahatlari teyid etmektedir. Nitekim, Icra Kurulu sunulan “Staff Report” da ciddi mali dengesizler, dis olumsuz etkilerden bahsedilmekte ve kisa, orta vadeli önerile r dile getirilmektedir (örn: özellestirme, kamu idaresinin rehabilitasyonu). Ilaveten, KDV’nin en kisa zamanda yürürlüge girmesi (1 Subat 2002 tarihi itibariyla yürürlüge girmistir), elektrik idaresinin yönetiminin güçlendirilmesi, GSMH/borç oraninin makul bir seviyeye düsürülmesi için ikna edici bir stratejinin gecikmeksizin tatbiki ile mali ve yapisal reformlarin biran önce uygulanabilmesini uluslararasi mali yardim için bir ön kosul olarak belirtmislerdir.

Milli Gelir:


GSMH’nin sektörel dagilimina bakacak olursak; tarim % 12, sanayi ve insaat % 27, ticaret ve hizmetler % 61 civarindadir. Nitekim, tarimin toplam ihracat içerisindeki payi 2001 yilinda % 7.3 olup, sanayi ürünlerinin toplam ihracat içerisindeki payi ise % 92.7 dir. Esasen, tarima elverisli Bekaa Vadisi kapasitesinin bir hayli altinda degerlendirildiginden tarimsal ürün arzi sinirli kalmaktadir.

Ancak, Basbakanliga bagli Yatirim Gelistirme Idaresi – IDAL’in (Investment Development Authority of Lebanon) 2001 Agustos ayinda uygulamaya soktugu “Export Plus” tarimsal ürün ihracatini tesvik milli projesi neticesinde önemli gelismeler kaydedilmeye baslanmistir.

Sektörel dagilimi özetlemek gerekir ise; küçük bir tarim sektörü, buna karsilik sanayi agirlikli düsük ihracat ancak, temel dayanak noktasi ticaret ve hizmet sektörleri olan bir ülke profili ortaya çikmaktadir. Hizmetlerin alt sektörleri; ticaret, turizm ve mali hizmetler olup, saglik ve egitim de önemli bir yer tutmaktadir. Büyüme hizi ise, tablodaki gibidir.

 

1997	1998	1999	2000	2001
% 3.5	% 2.0	% 1.0	% 0.0	% 1.0

Enflasyon ve Kur:


2001 yili sonu itibariyla ekonomisinin yaklasik % 73’ü dolarize olan Lübnan’da enflasyon gerek dolar ve gerek Lübnan Lirasi (LL.) cinsinden % 0 olarak gerçeklesmistir. $/LL paritesi ise ayni yil için 1.507,5 dir. Bir zamanlar, örnegin 1987 yillarinda % 500’lere kadar çikan enflasyonun son yillarda çok düsük düzeylerde ve hatta 2000 yilinda % 0, 2001 yili ilk yarisinda ise % -1’lere gerilemesinde Merkez Bankasinin siki para politikasinin yanisira, istikrarli kur (dolar ile birlikte nominal çipa uygulamasi) ve Lübnan Lirasi cinsinden mevduata verdigi pozitif faizin etkileri büyüktür. Diger taraftan, iç piyasada ilave talep dogmasina paralel olarak ithalat artisi ile beslenen açik piyasa ekonomisi modelinin de rolü vardir. Enflasyonun seyri ise, asagidaki tabloda verilmistir.

 

1997	1998	1999	2000	2001
% 7.8	% 5.0	% 1.0	% 0.0	% 0.0

Bütçe ve Kamu Kesimi:


1992 yilindan bu yana makro ekonomik istikrar ve düsük enflasyon ile halkin güvenini saglayan Hükümet maalesef bütçe disiplininde ayni basariyi saglayamamistir. 1970’li yillarin ortasindan itibaren birikmeye baslayan kamu açiklari Hükümetin gelir kaynaklari üzerindeki kontrolünü yitirmesiyle daha da kronik bir yapiya kavusmustur. Gelirlerin mutad kaynaklardan temin edilememesi bütçe açiklarinin iç borçlanma yolu ile telafisini gündeme getirmistir.

2001 yili mali verileri bir önceki yila göre daha olumlu bir tablo sunmaktadir. Toplam bütçe açigi GSMH’nin % 16.82 sine gerilemistir. Oysa, bu oran 2000 yilinda % 23.66 idi. Nitekim, 2001 yili bütçe açiginin düsmesinde harcamalarda kaydedilen % 22’lik azalma önemli rol oynamistir (harcamalardaki bu % 22’lik azalis gelirlerdeki mutlak anlamda % 12’lik azalistan daha fazla olmustur).

 

(Milyar LL)	1997	1998	1999	2000	2001
Kamu Gelirleri	3,753	4,449	4,873	4,552	4,65
Kamu Giderleri	9,162	7,906	8,454	10,424	8,878
Bütçe Açığı	(5,409)	(3,457)	-3,582	-5,872	-4,228
B. Açığı / GSMH	% 23.64	% 14.11	% 14.45	% 23.66	% 16.82

Gümrük vergileri bütçenin en önemli gelir kalemini teskil etmektedir. Nitekim, gümrük vergilerinin toplam bütçe gelirine orani % 35 olup, bu oran 2000 yilinda % 42 idi. Bunun azalmasinda en önemli neden Aralik 2000’de uygulamaya giren tarife indirimleridir. Bu indirimler neticesinde, Lübnan’in ortalama gümrük tarife orani % 20’den % 16’ya düsmüstür.

Diger taraftan, Euro-Med çerçevesinde AB ile sürdürülen ve Ocak 2002’de parafe edilmis olup, 17 Haziran 2002’de imza edilen STA kapsaminda, 2002 yili Subat ayi basinda uygulamaya konulan % 10 oranindaki KDV uygulamasi ile (bazi temel gida ürünlerinde sifir), hem sözkonusu anlasmanin bir geregi, hem DTÖ üyeligi için sart olan bir ön kosul, hem de Aralik 2000’de düsürülen gümrük vergileriyle ortaya çikan gelir kaybinin telafisi öngörülmüstür.

Borçlar:


Hükümetin bütçe açiklarinin finansmaninda tercih ettigi öncelikli enstrüman Lübnan Lirasina endeksli hazine tahvilleri, Treasury Bonds -TB- (3-6-12 aylik) ve bonolardir (24 ay geri ödemeli). Iç borçlanmada, piyasadaki fazla likiditeyi massetmek ve para politikasinin uygulanmasinda ilave bir araç olmasi hasebiyle, Merkez Bankasi LL endeksli ve kisa vadeli iç ikrazati tercih etmektedir.

1992 ve 93 yillarinda kamu borcu sirasiyla; 362 ve 429 milyon dolar iken 1994’ten itibaren Hükümetler uluslararasi mali piyasalara tahvil arzi cihetine gitmislerdir.

Ikili (bilateral), çok tarafli (multilateral), ticari bankalar ve Eurobond marifetiyle temin edilen dis borçlarin toplami 1996-2000 yili dönemi için 20,6 milyar dolardir. 2001 yilinda ise, 6 Eurobond arzi yapilmis olup, bunlarin net tutari 2.6 milyar dolardir. 2001 yilinda yapilan arzlarin özelligi büyük miktarlarda olmalari ve uzun vadeye yayilmalaridir. Örnegin, Nisan 2001’de arzedilen 1,150 milyar dolarlik borçlanma ile Mayis 2001’deki 15 yil vadeli arz gibi.

Bu durum, bütçe açiginin finansmaninda yüksek faizli ve kisa vadeli iç borçlanmadan düsük faizli ve uzun vadeli dis kaynaga yönelimi ifade etmektedir. Nitekim, 1997-2001 yillarini kapsayan toplam 5 yillik dönemde geri ödemesi 2002-2016 yillari arasinda degisen muhtelif dönemlerde % 6.5’tan % 11’e kadar farklilik gösteren kupon faizli toplam 7 milyar dolarlik Eurobond arzi yapilmistir.

% 162’lik toplam borç/GSMH oraninin 2002 yilinda istikrara kavusmasi ve hatta düsme trendine girmesi, Hükümetin büyük ölçüde özellestirme ve ilave bazi mali tedbirleri almasina bagli olmakla birlikte, uluslararasi finans kuruluslariyla bir mutabakata varilmadan nakit dis kaynak temini simdilik güç görülmektedir.

Iç ve dis borçlarin son 5 yillik seyri asagidaki gibidir:


 

(Milyar $)	1997	1998	1999	2000	2001
Net İç Borç	12,037	12,96	14,18	16,272	17,46
Dış Borç	2,435	4,165	5,538	6,99	9,606
Toplam Borç	14,472	17,125	19,718	23,262	27,066
T.Borç/GSMH	% 96.56	% 105.38	%119.79	%141.55	162%

Ödemeler Dengesi ve Dis Ticaret:


Esasen, ithalata dayali yapisi ile büyük oranda ticaret açigi veren Lübnan; net dis sermaye kazançlari, yurtdisinda yasayan vatandaslarin gönderdikleri dövizler, turizm, bankacilik, sigortacilik ve benzeri hizmet gelirleri girisiyle bu açigi bir ölçüde dengeleyebilmektedir.

2001 yilinda dis ticaret açigi 6,402 milyar dolar olmustur. Bu rakam 2000 yilinda 5,514 milyar dolar idi.

Yüksek orandaki sermaye girisi ve azalan dis ticaret açiginin bir neticesi olarak, 1999 yilinda ödemeler dengesi 266 milyon dolar fazla vermisti. Oysa, 2000 yilinda; yatirimcilarin uluslararasi borsada ugradiklari kayiplarin bir neticesi olarak sermayelerini disariya aktarmalari, artan petrol fiyatlari, yeni dis borç temininde % 41’lere varan azalma ve dis borç faizlerinin ikiye katlamasi gibi nedenlerle ödemeler dengesi 289 milyon dolar açik vermistir. Ancak, 2001 yilina gelindiginde sermaye hareketlerinde bu yil içinde bir düsüs olmamasina ragmen, ülkeye giren 5.232 milyon dolarin (2000 yilinda 5.225 milyon dolar idi) artan dis ticaret açigini telafi edememesi neticesinde, ödemeler dengesi 1.170 milyon dolar eksi bakiye vermistir.

Asagidaki tablonun incelenmesinden de görülecegi üzere, ithalat zaman zaman ihracatin 11 misline ulasmaktadir. Ancak, ödemeler dengesinin en önemli denge kalemi, bir anlamda “disaridan ithal edilen refah” olarak da nitelendirebilecegimiz ve yurtdisindaki Lübnanlilarin düzenli olarak gönderdikleri sermaye girisidir. Diger taraftan, ticari bankalar ile uyumlu bir çalisma sergileyen, disaridan para girisini iyi manipüle eden ve parasal istikrari muhafazada rijit davranan Lübnan Merkez Bankasi’nin rolü de hatirlardan uzak tutulmamalidir.

 

Ödemeler Dengesi (milyon $)	1997	1998	1999	2000	2001
İhracat	642	716	677	714	889
İthalat	7.456	7.060	6.206	6.228	7.291
İhracat / İthalat (%)	8.6	10.1	10.9	11.5	12.2
Dış Ticaret Dengesi	-6.814	-6.344	-5.529	-5.514	-6.402
Sermaye Hareketleri	7.234	5.856	5.795	5.225	5.232
Genel Denge	420	-488	266	-289	-1.170

B- Sektörlerin Yapisi


Iç savas sonrasi ülke ekonomisinin genel görüntüsü; tüm fiziki alt ve üst yapinin çöküntü içinde olmasi, kaynaklarin israfi, girisimci ve profesyonel isgücünün göçü, düsmüs üretim kapasitesi, dahilde mal ve hizmetlerin seyyaliyetinde gözle görülür bir azalma ile açiklanabilir.

Savasin sona erdigi 1990’dan itibaren iç piyasada bir canlanma ve buna bagli olarak da ekonominin bir çok sektöründe üretim artisi kaydedilmistir. Bunun yanisira, kaçan sermaye ve isgücü ülkeye geri dönmeye baslamistir.

Ancak, 1998-2000 yillari ekonomide savas sonrasi yavaslamanin yasandigi bir dönem olmustur.

Asagidaki tabloda, seçilmis göstergeler itibariyle son 5 yilda belli basli sektörlerde kaydedilen yavaslamayi izlemek mümkündür.

 

Sektörler	1997	1998	1999	2000	2001
SANAYİ
İhracat (milyon $)	577	591	614	652	824
Elektrik Üretimi (milyon kwh)	8.364	9.009	9.025	9.111	9.437
Çimento Üretimi (000 ton)	3.654	3.514	2.970	2.623	2.718
İNŞAAT
İnşaat Sahası (000 m2)	11.397	9.817	8.422	6.725	6.894
İnşaat Maliyet Endeksi (%)	- 1.62	-0.89	0.10	-0.40
TİCARET
Beyrut Limanı (gelen gemi)	3.040	2.840	2.812	2.552	2.648
Beyrut Limanı (gelen mal bin ton)	5.952	5.565	5.550	4.834	5.329
Havalimanı (gelen yolcu-milyon)	2.007	2.060	2.111	2.245	2.373

Hizmetler

Lübnan ekonomisi GSMH’nin yaklasik % 60’na tekabül eden hizmetler sektörüne dayanmaktadir. Bu oran 1970’li yillarda % 70’lere ulasmaktaydi.

Hizmetler sektörünün alt basliklari; Ticaret, Turizm, Mali Hizmetler, Saglik ve Yüksek Egitim olup, burada inceleyecegimiz ilk üç alt sektördür.

Ticaret
Ticari faaliyette önemli bir yere sahip olan Beyrut Limani iç ve dis ticaretin barometresidir. II. Dünya Savasi sonrasi Dogu Akdenizin ve Arap Yarimadasinin en önemli serbest ve re-export limani konumuna gelmistir. Ancak, iç savas esnasinda faaliyetini durdurmak zorunda kalmistir. Liman eski kapasitesine kavusabilmek için rehabilite edilmis ve 1998 yilinda insaasina baslanan yeni konteyner terminali bitmis, teçhizat alimlarina baslanmis, ancak isletilmesi konusunda Dubai Liman Otoritesi ile sürdürülen görüsmelerden bir netice alinamamis ve mesele sürüncemede kalmistir. Ilk asamada 250.000 konteyner/yil ve ileriki yillarda ilave 500.000 konteyner/yil olmak üzere yilda toplam 750.000 konteynerlik bir kapasiteye ulasilmasi hedeflenmektedir.

Ek liman projesi için ise, sondaj etüdleri tamamlanmis olmakla birlikte, henüz insaat asamasina geçilememistir.

Diger taraftan, ülkenin 2. büyük sehri olan Tripoli’nin limaninda da kapasite arttirimi ve bu baglamda büyük tonajli gemilerin yanasmasina imkan saglayacak su dibi kazi çalismalarini tamamlamis ve liman içi su derinligi 10-12 metre, liman girisi ise 13 metre derinlige ulasmistir. Liman kapasitesi 2 milyon ton/yil’a yakin olmakla birlikte, halihazirda ticari faaliyetin düsük seyretmesi nedeniyle düsük kapasiteyle (700-800 bin ton/yil) faaliyetini sürdürmektedir. Ayrica, 15 bin konteyner/yil kapasitelik bir faaliyette izlenmektedir.

Ülkenin Güneyindeki 2 liman kenti Sayda ve Sur’da ise, liman faaliyetleri yetersizdir. Bunlardan Sayda Limani, henüz dalgakirani ve depolama tesisleri olmamasi nedenleriyle yaz döneminde daha fazla kis döneminde ise daha az faaliyette bulunmaktadir. Kapasitesi yilda 120 gemi mertebesinde olup, 6000 d/w tonun üstündeki gemilerin yanasmasina elverisli bulunmamaktadir. Yilda 300 bin ton hacmi olan bu liman Ürdün ile olan ticarette transit fonksiyonu da görmektedir. Öte yandan, sehrin modern bir konteyner limanina kavusabilmesini teminen baslatilan fizibilite etüdleri tamamlanmis, insaasi için gerekli ihaleye seçilecek firmalarin tesbiti için ön-yeterlilik islemleri tamamlanmis ancak, finansman kaynagi bulunamadigindan proje beklemeye alinmistir.

Güneyin diger küçük sahil sehri olan Sur ise, liman imkanlari açisindan son derece yetersiz olup, sadece ikinci el otomobil ve yedek parça getiren ve 26 günde bir ugrayan (yilda 15 sefer) düsük tonajli gemilere hizmet vermektedir. Buraya bir dalgakiran insaasi için proje çalismalari devam etmektedir.

Turizm
Stratejik konumunun yanisira, iliman iklimi, dogal güzellikleri, yüksek daglari ve ovalariyla Akdenize kiyisi olan Lübnan, Arap Yarimadasinin turizm için en elverisli bölgesini teskil etmektedir. Ancak, Lübnan cografi avantaj kadar bu sektörde ülkesinde yetismis kalifiye ve deneyimli isgücü imkanini da degerlendirmektedir. Savas öncesi, turizm sektörü GSMH’nin % 20’sine tekabül etmekteydi. O dönemde dünya turizminin bugüne göre daha az gelistigi gözönüne alinirsa, bu oran önemli bir payi teskil etmekteydi.

Hatiri sayilir meblagda yabanci sermaye, bilhassa yeni otellerin insaasi ve mevcut olanlarin modernizasyonu için, ülkeye gelmistir. Tarihi geçmisi olan ve turizmde önemli bir yere sahip olan Casino du Liban 1996 yilinda yeniden faaliyete geçmistir.

2001 yilinda gelen toplam turist sayisini, önceki 2 yil ile mukayeseli olarak ve kita mensei bazinda asagidaki tabloda izlemek mümkündür.

 

Kıtalar	1999	2000	2001
Arap Ülkeleri	265.581	300.541	345.935
Avrupa	223.853	228.728	237.769
Amerika	84.516	89.962	101.699
Asya	54.349	75.232	107.623
Avustralya	28.733	31.951	28.968
Afrika	16.229	15.234	15.078
TOPLAM (kişi)	673.261	741.648	837.072

Mali Hizmetler


1950’li yillardan iç savasin basladigi 1975 tarihine kadar Lübnan bölgenin mali merkezi durumunda idi. Petrolün stratejik hammadde olarak ön plana çikmaya basladigi 1960’lardan itibaren Lübnan’da yerlesik bankalar bölgedeki petro-dolar larin yegane adresi olmustur.

Günümüzde; ticari bankacilik, yatirim bankaciligi ve sigortacilik belli basli mali hizmetler arasindadir. 1992’den itibaren bu sektörler hatiri sayilir bir gelisme kaydetmistir. Ticari bankalardaki mevduat 1992 de 6,5 milyar dolardan 2000 yili sonunda 37,6 milyar dolara, 2001 yili sonunda ise 40,2 milyar dolara ulasmistir.

Öte yandan, Lübnan bankalari 1996’dan itibaren uluslararasi sermaye piyasalarinda faaliyet göstermeye baslamislardir. Bu baglamda birçok banka uluslararasi piyasalardan 2,5 milyar dolar borçlanmistir. Hükümetler, sektörün daha da genislemesi ve derinlesmesini teminen ilgili yasal düzenlemeleri uygulamaya koyabilmek için gerekli çalismayi baslatmislardir. Bu cümleden olmak üzere, Mart 1995’te ticari bankalarin yeterli sermaye orani “Basel Anlasmasi” uyarinca % 8’e, Eylül 1999’da Merkez Bankasinin talimatiyla tüm bankalar için bu oranin 2000 yili sonunda % 10’a ve 2001 yili sonunda ise % 12’ye çikartilmasi öngörülmüstür. Keza, 1993 yilinda çikartilan bir yasa ile bankalarin birlesmesi ve bu suretle Merkez Bankasindan daha uygun kosullu kredi (soft loan) temin etmeleri saglanmis olup, bu düzenleme 1998 yilinda 2003 yilina kadar yeniden uzatilmistir. Son 3 yilda bankalarin sermayeleri önemli miktarda artmis olup, 30 Haziran 2000 tarihi itibariyle ticari bankalarin ortalama yeterli sermaye orani % 16.10’a çikmistir. Parlamento da; konut, zirai ve sinai kredilerde ihtisaslasmis bankalarin canlandirilmasi için bir yasayi kabul etmistir.

31 Aralik 2000 tarihi itibariyle, Lübnan’da; 753 subesi ile 62 ticari banka, 26 mali kurulus ve orta/uzun vadeli kredilerde ihtisaslasmis 7 adet banka faaliyet göstermekte iken, 2001 yili sonunda; 792 sube ile 61 ticari banka, 31 mali kurulus ve 8 adet orta/uzun vadeli kredilerde ihtisaslasmis yatirim bankasi faaliyet sürdürmektedir. Beyrut Borsasi da 1996 yilindan bu yana faaliyettedir.

Insaat


Savas öncesi önemli bir yere sahip olan sektör, bilhassa nüfusun 1/3 ini barindiran baskent Beyrut ve civarinda yogunlasmistir. Bunun ana nedeni, hem turizmin hem de ticari faaliyetin bu bölgede etkin olmasindandir.

Çatisma döneminde durma noktasina gelen sektör, bilahare bir patlamaya sahne olmus, paralel olarak gayrimenkul ve insaat yapmaya müsait arazi fiyatlari tirmanmistir. Bu egilim günümüzde istikrara kavusmustur. Nitekim, 1972’de GSMH’nin % 4.5’i kadar olan sektörün hacmi 1995’te % 9.2’ye çikmistir. Ancak, 1996’dan itibaren faaliyetinde hissedilir bir azalma olmus ve bu husus, çimento üretimi, insaat ruhsati ve insaat alanlarinda izlenen azalmayla sabitlesmistir.

2000 yilinda yasanan ekonomik durgunluk sonrasi 2001 yilinda sektörde bir hareketlenme dönemi yasanmistir. Bir önceki yila göre, 2001 yilinda insaat ruhsatlarinda % 2.6 çimento arzinda ise % 3.2 artis izlenmistir. Paralel olarak; insaat ruhsatlari 7 milyon m2 olmus (2000 yilinda 6.8 milyon m2 idi), arzedilen çimento ise 2.72 milyon tona ulasmistir (2000 yilinda 2.63 milyon ton). Enflasyonun olmamasina bagli olarak insaat maliyetlerinde % 0.4’lük bir düsüs kaydedilirken is gücü maliyetleri 2000 yili düzeyini korumustur.

Sanayi
Tamamen özel girisime dayali olan sanayi sektörü 1995 yilinda GSMH’nin % 17.3’ne ulasmistir (1972 de % 15.9). Sektörün üretim yelpazesi içerisinde; çimento, mobilya, kagit, deterjan, kozmetik, ilaç, mensucat, islenmis gida, kuyumculuk ve mermerciligi sayabiliriz.

Kur istikrari ve zaman içerisinde Lübnan Lirasina uygulanan düsük faizler sektörün gelismesinde olumlu katkilarda bulunmuslardir. Ulastirma, haberlesme ve enerji sektörlerinde yasanan olumsuzluklarin giderilmesiyle sektörün daha da gelismesi beklenebilir. Düsürülmüs gümrük vergileri ve vergi muafiyeti seklinde uygulanan mali tesvikler ile sektör desteklenmektedir. Nitekim, sanayi ürünleri ihracati 2001 yilinda 824 milyon dolarlik seviyesiyle bir önceki yila göre % 26.4’lük artis kaydetmistir.

Tarim
Ülke topraklarinin 1/3 i ekilebilir arazidir. Tarima en elverisli alanlar genelde kiyi boyu ve Bekaa vadisidir. Farkli iklim yapisi tarimsal üründe çesitliligi de arttirmaktadir. 1972 yilinda tarim kesimi GSMH’nin % 9.9’u iken, 1995’te bu oran % 12’ye çikmistir. Günümüzde de durumunu muhafaza etmektedir. Sektörün üretim yapisina göz atacak olursak, % 70’i meyve-sebze ve islenmis tarim ürünlerinden, % 30’u hayvan ve hayvancilik ürünlerinden olusmaktadir. Toplam ihracat gelirlerinin yaklasik % 7.3’ü tarimsal ürünlerden saglanmaktadir.

Tarim sektöründe 2001 yilinda gözlenen en önemli yapisal tedbir, çiftçilerin içinde bulundugu mali sikintilari hafifletmek ve tesvik etmek suretiyle tarimsal ürünün kalitesini ve ihracatini arttirmayi hedefleyen proje kapsaminda Hükümetin kendisine bagli Yatirim Gelistirme Kurulusuna (IDAL) 14 Agustos 2001 tarihinde verdigi 50 milyar LL. (33 milyon dolar) fondur. Projenin adi ise “Export Plus”tir. Bu program çerçevesinde, meyve ve sebze ihracatinda yilin son 4 ayinda, bir önceki yilin ayni dönemine oranla, sirasiyla % 28 ve % 76’lik artislar saglanmistir. Yine bu program çerçevesinde ihraç edilen ürünlerin % 80’i körfez ülkelerinde, % 10’u Ürdün’de ve kalan kismi da diger komsu ülkelerde pazar bulmustur.

“Export Plus” tarimsal ihracati tesvik sisteminin ana unsurlarini asagidaki tabloda izlemek mümkündür.


 

Ürün	Bölge A	Bölge B	Bölge C
Meyve $/ton	50	80	133
Sebze $/ton	33	50	100

Bölge A: Suriye, Ürdün, Irak.

Bölge B: Misir, Libya, Türkiye, S.Arabistan, BAE, Yemen, Oman, Kuveyt, Katar, Bahreyn, Iran.

Bölge C: Diger Ülkeler.

C- Gelisme ve Yeniden Yapilanma


Savas sonrasi Lübnan’in yeniden yapilanmasi ve kalkinmasi amaciyla, CDR (Kalkinma ve Yeniden Imar Konseyi) tarafindan hazirlanan “Horizon 2000” programi; ülkenin ihtiyaci olan teknik altyapi yatirimlarini, kisa vadeli gerçeklestirilmesi gereken rehabilitasyon faaliyetlerini, yönetimin yeniden yapilanmasini ve gerekli sosyal altyapi çalismalarini kapsamaktadir. Baslangiçta sözkonusu programin 2002 yilinda bitirilmesi planlanmis iken, bu sürenin yeterli olamayacagi anlasilmis ve program 2007 yilinda kadar uzatilmistir. Anilan program için 18 milyar dolarlik bir harcama öngörülmüstür.

CDR programi kapsamindaki projeler kismen hibe, kismen de uluslararasi gelisme kuruluslari ve diger mali kurumlarca borçlanma suretiyle finanse edilmekte olup, Hükümetin tercihi, ekonomik sikintilar muvacehesinde, hibe ve uygun kosullu krediye dayali (soft loan) bir strateji uygulamak istikametindedir. Diger finansman kaynaklari arasinda; ihracat kredi garantili ticari borçlari, Hükümetçe arzedilen Euro-Bond ve borçlanma tahvillerini saymak mümkündür.

CDR tarafindan 1999 yilinda hazirlanan 5 yillik yatirim planinin temel özellikleri; sosyal alanda yatirimlarin arttirilmasi, kamu yatirimlari ve kurumsal yapinin gelistirilmesi suretiyle verimli sektörlerin faaliyetlerinin hizlandirilmasi ve az gelismis bölgelerdeki kamu yatirimlarina agirlik vermek suretiyle bölgelerarasi gelismislik düzeyi farkinin giderilmesidir.

Bahsekonu plan kapsaminda harcamalarin % 52’sinin; egitim, saglik, konut, toplu tasimacilik, atik su ve kati atik degerlendirilmesinde, % 29’nun altyapi yatirimlarinda ve % 19’nun ise, verimli sektörlerin tesvikinde kullanilmasi öngörülmüstür.

Ocak 1992 – Aralik 2001 döneminde ihale edilen Projeler. (milyon $)


 

Sektörler	Toplam	Tamamlanan	Devam eden
	Sayısı	Değeri	Sayısı	Değeri	Sayısı	Değeri	Bitirilen
Fiziki Altyapı
Elektrik	65	1.385	57	920	8	464	95%
Posta ve Haberleşme	88	776	85	502	3	274	93%
Yollar ve Toplu Taşıma	232	876	139	513	93	363	56%
Sosyal Altyapı
Eğitim ve Spor tesisleri	671	506	563	265	108	241	50%
Sağlık	184	217	122	77	62	140	67%
Sosyal İlişkiler	15	3	14	3	1	-	-
Çevre ve Bölgesel Planlama	51	36	28	18	23	18	26%
Temel Hizmetler
İçme Suyu	145	437	85	136	60	300	66%
Atık Su	145	278	104	167	41	110	16%
Katı Atık	60	650	36	104	24	547	52%
Verimli Sektörler ve Diğer Hizmetler
Tarım ve Sulama	155	85	72	31	83	54	50%
Limanlar ve Havaalanı	68	663	43	116	25	547	84%
Kamu Binaları	144	104	129	92	15	12	62%
Diğer Sektörler	31	9	28	5	3	4	84%
GENEL TOPLAM	2.379	6.209	1.766	3.079	613	3.130	68%
Yönetim ve Uygulama	325	179	261	127	64	53	39%

Diger taraftan, CDR’in açtigi ihalelerde her proje için ön yeterlilik (pre-qualification) aranan temel kosuldur. Ancak, finansmani bizzat temin eden firmalara veya ülkelere öncelik taninmaktadir. Ayrica, finansman sikintisinin bir neticesi olarak son yillarda “yap-islet-devret” / BOT türü projelere agirlik verildigi dikkati çekmektedir. Bu tür projelerde Basbakanliga bagli IDAL (Investment and Development Authority of Lebanon) devreye girmektedir. Bu kurulusun amaci, BOT

sistemiyle bazi projelerin ikmalini saglamak olup; serbest bölgeleri, sanayi bölgelerini, kültür ve konferans komplekslerini, havalimani, limanlar ve ücretli oto yollari bu kapsamda saymak mümkündür.

Altyapinin Finansmani


Uluslararasi mali kuruluslarin; hibe, düsük faizli ve uzun vadeli kredi, ihracat kredisi, ticari kredi veya uzun geri-ödemesiz ve piyasa faiz oranlari civarindaki katkilarindan olusan toplam dis finansmaninin tutari 2001 yili sonu itibariyle 4,421 milyar dolara ulasmistir. Sözkonusu finansmanin; hibe ve kredi seklinde kaynaklarina göre dagilimini gösteren tablo asagidadir:

 

Krediler	Hibe	Düşük faizli	Diğerleri	Alt toplam	Toplam
Milyar $	0,662	1,812	1,947	3,759	4,421
Toplamın% si	15%	41%	44%	85%	100%

Diger taraftan, 2001 yili içerisinde saglanan finansman imkani toplam 384 milyon dolar olup, bunun kaynaklarina göre dagilimi ise; Dünya Bankasi (20 milyon $), Islam Kalkinma Bankasi (72 milyon $), Arap Ekonomik ve Sosyal Kalkinma Fonu (101 milyon $), Kuveyt Fonu (32.5 milyon $), Uluslararsi Tarimsal Kalkinma Fonu (12.8 milyon $), Fransiz Kalkinma Ajansi (18 milyon $) ve Iran (100 milyon $) seklindedir.

Yabanci Finans Kaynaklari Tablosu (Toplam 4,421 milyar dolar) (Ocak 1992 – Aralik 2001)


 

Kaynaklar	(%)
IBRD (Dünya Bankası)	15
AFESD (Ekonomik ve Sosyal Gelişme Arap Fonu)	14
IDB (İslam Kalkınma Bankası)	10
EIB (Avrupa Yatırım Bankası)	9
Kuveyt ve KFAED (Arap Ekonomik Kalkınması Kuveyt Fonu)	9
İtalya	8
S. Arabistan ve SFD (Suudi Kalkınma Fonu)	8
Ticari Bankalar	7
EU (Avrupa Birliği)	5
Fransa ve FAD (Fransız Kalkınma Ajansı)	5
Japonya	2
Almanya	2
BAE ve ADFD (Abu-Dabi Gelişme Fonu)	2
UN (Birleşmiş Milletler)	1
Diğerleri	3

Bu finansman tablosunun sektörel dagilimina göz atacak olursak; % 37’sinin fiziki alt-yapiya, % 23’ünün verimli sektörler ve diger sektörlere, % 21’inin temel hizmetlere ve % 19’unun ise, sosyal alt-yapiya harcandigi görülmektedir.

D- Uluslararasi Iliskiler


Lübnan, Birlesmis Milletler ve Arap Birliginin kurucu üyesi olup, ayni zamanda bir çok kurulusun da üyesidir: ABEDA, ACCT, AFESD, AL, AMF, CCC, ESCWA, FAO, G-24, G-77, IAEA, IBRD, ICAO, ICC, ICFTU, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, Inmarsat, Intelsat, Interpol, IOC, ISO (muhabir), ITU, NAM, OAS (observer), OIC, PCA, UN, UNCTAD, UNESCO, UNHCR, UNIDO, UNRWA, UPU, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO (gözlemci)

Lübnan’in Arap ülkeleri, Avrupa ve Amerika ile iliskileri mevcuttur. Komsusu Suriye ile siyasi, ekonomik ve askeri isbirligi anlasmalari imzalayan ve ayrica; 1993’te Suriye, 1996’da Kuveyt ve 1998’de Misir ile imzalanan Serbest Ticaret Anlasmalari (STA) kapsaminda, ilk uygulama yili olan 1 Ocak 1999’dan itibaren gümrük vergilerini sanayi ürünlerinde her yil kademeli olarak % 25 indirmeye baslamis olup, benzer sekilde BAE ile de Nisan 2000 de bir anlasma imzalamistir. Son olarak, Nisan 2002’de Irak ile STA imzalamistir.

Bu baglamda, Subat 1998’de varilan anlasma kapsaminda, Suriye ile imzalanan STA uyarinca iki kademeli bir indirim takvimi öngörülmüstür. Buna göre, Ocak 1999’dan geçerli olmak üzere, sanayi ürünlerinde her yil % 25, tarim ürünlerinde ise Kasim 1999’dan itibaren ilk yili % 50 bakiyesi 5 yilda her yil % 10 indirim olmak üzere daha kapsamli bir STA modeli öngörülmüstür. Lübnan, ayni zamanda 14 ülkenin üye oldugu Arap STA’sina da taraf olup, bu kapsamda Ocak 1998’den geçerli olmak üzere sanayi ürünleri için geçerli olan yillik % 10’luk indirim takvimini uygulamaktadir.

Yatirimlarin karsilikli tesviki ve korunmasi ile çifte vergilendirmenin önlenmesi amaciyla bir çok ülke ile anlasma imzalanmis olup, benzer sekilde ekonomik isbirligi ve çerçeve anlasmalari da imzalamaktadir. Bunlarin tamami asagidaki talolardan görülebilir.

Yatirimlarin Karsilikli Tesviki ve Korunmasi Anlasmalari


 

Ülkeler	İmza Tarihi	Onay Tarihi	Yürürlüğe Girişi
Almanya	28 Mart 1997	5 Kasım 1998	25 Mart 1999
Avusturya	26 Mayıs 2001
Azerbaycan	11 Şubat 1998	31 Mart 1999
BAE	17 Mayıs 1998	31 Mart 1999	14 Temmuz 1999
Beyaz Rusya	19 Haziran 2001	14 Aralık 2001
Benelüks	06 Eylül 1999
Bulgaristan	01 Haziran 1999	30 Aralık 2000
Çek Cumhuriyeti	19 Eylül 1997	14 Haziran 1999	24 Temmuz 2000
Çin	13 Haziran 1996	28 Şubat 1997	10 Temmuz 1997
Ermenistan	01 Mayıs 1995	16 Mart 1998	1 Ekim 1998
Fas	03 Temmuz 1997	14 Haziran 1999	04 Mart 2000
Finlandiya	25 Ağustos 1997	14 Haziran 1999	12 Ocak 2000
Fransa	28 Kasım 1996	31 Mart 1999	29 Ekim 1999
Gabon	20 Şubat 2001
İngiltere	16 Şubat 1999	30 Aralık 2000
İran	28 Ekim 1997	31 Mart 1999	14 Haziran 2000
İspanya	22 Şubat 1996	23 Nisan 1997
İsveç	15 Haziran 2001	16 Ağustos 2001
İsviçre	03 Mart 2000	30 Aralık 2000	20 Nisan 2001
İtalya	07 Kasım 1997	31 Mart 1999	09 Şubat 2000
Kanada	11 Nisan 1997	31 Mart 1999	19 Haziran 1999
Kıbrıs	09 Aralık 2001
Kuveyt	21 Ocak 2001	16 Ağustos 2001
Küba	14 Aralık 1995	05 Kasım 1998	07 Aralık 1999
Macaristan	22 Haziran 2001
Malezya	26 Şubat 1998	31 Mart 1999	20 Ocak 2002
Mısır	01 Mart 1996	24 Temmuz 1996	02 Haziran 1997
OPEC Fonu	23 Eylül 2000	03 Nisan 2001	15 Ağustos 2001
Pakistan	09 Ocak 2001	14 Aralık 2001
Romanya	19 Ekim 1994	06 Haziran 1996	06 Nisan 1997
Rusya	07 Nisan 1997	02 Ağustos 2001
Suriye	12 Ocak 1997	24 Temmuz 1997	15 Eylül 1998
Şili	13 Ekim 1999	24 Mayıs 2000
Tunus	24 Haziran 1998	31 Mart 1999	04 Haziran 2000
Ukrayna	25 Mart 1996	24 Temmuz 1996
Yemen	25 Kasım 1999	24 Mayıs 2000
Yunanistan	24 Temmuz 1997	31 Mart 1999

Çifte Vergilendirmenin Önlenmesi Anlasmalari


 

Ülkeler	İmza Tarihi	Onay Tarihi	Yürülüğe Girişi
BAE	17 Mayıs 1998	23 Şubat 1999	21 Mayıs 1999
Beyaz Rusya	19 Haziran 2001	14 Aralık 2001
Bulgaristan	01 Haziran 1999	25 Ekim 1999	05 Ocak 2000
Cezayir	26 Mart 2002
Çek Cumhuriyeti	28 Ağustos 1997	14 Haziran 1999	24 Ocak 2000
Ermenistan	16 Eylül 1998	23 Şubat 1999	13 Aralık 2000
Fas	20 Ekim 2001
Fransa	24 Temmuz 1962	23 Ağustos 1963	1963
Gabon	20 Şubat 2001
İran	22 Ekim 1998	23 Şubat 1999
İtalya	22 Kasım 2000	03 Nisan 2001
Kanada	29 Aralık 1998
Kuveyt	21 Ocak 2001	03 Nisan 2001	20 Mart 2002
Küba	04 Şubat 2001	02 Ağustos 2001
Malta	23 Şubat 1999	25 Ekim 1999	10 Şubat 2000
Mısır	17 Mart 1996	24 Temmuz 1996	22 Mart 1998
Umman Sultanlığı	12 Nisan 2001	16 Ağustos 2001
Polonya	26 Temmuz 1999	24 Mayıs 2000
Romanya	28 Haziran 1995	24 Temmuz 1996	06 Nisan 1997
Rusya	07 Nisan 1997	23 Şubat 1999	16 Haziran 2000
Suriye	12 Ocak 1997	24 Temmuz 1997
Tunus	24 Haziran 1998	23 Şubat 1999	03 Haziran 2000

Ikili Ekonomik ve Ticari Anlasmalar


 

Ülkeler	İmza Tarihi	Onay Tarihi	Açıklama
Avustralya	Mart 1997	Ocak 1998	MFN (gümrük vergileri vs.) Teknik İşbirliği, Fikri Mülkiyet Haklarının Korunması
Azerbaycan	Şubat 1998	Mart 1999	MFN (gümrük vergileri, transit) Ekonomik İşbirliği (inşaat, turizm, nakliye, petrol, vb.)
BAE	Nisan 2000	Ağustos 2001	STA (gümrük istisna ve indirimleri, ulaştırmada kolaylıklar)
Beyaz Rusya	Haziran 2001		Çerçeve Anlaşması
Çek Cumhuriyeti	Ekim 1994	Mayıs 1995	MFN (deniz taşımacılığı, liman imkanlarının kullanılması dahil)
Çin	Kasım 1972	Ağustos 1974	Çerçeve Anlaşması
Çin	Haziran 1996	Nisan 2001	MFN (gümrük vergileri, ticari prosedürler)
Endonezya	Ağustos1999	Ağustos 2001	Kültürel, Teknolojik ve Ekonom