 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|
|
|
|
|
 |
 |
|
|
 |
 |
 |
|
|
 |

|
 |
 |
Ülke Pazar Araştırmaları |
|
Lübnan
Genel Ekonomik Durum
A- Ülkenin Kisa
Tarihçesi
Lübnan, 1516-1918
yılları arasında 402 yıl Osmanlı ve daha sonra 1920-1943 yılları
arasında ise, 23 yıl Fransızların hakimiyetinde kalmış olup, 22
Kasım 1943 yılında bağımsızlığını ilan etmiştir. 1945 yılında
Arap Birliğinin kurucu üyesi, daha sonra Birleşmiş Milletlerin
üyesi olmuştur. Bunu takip eden 30 yıllık süre zarfında Lübnan
farklı kültürlerin erime potası olmuştur. Komşu ülkelerdeki
siyasi istikrarsızlıklar Lübnana yönelik büyük göç dalgalarına
neden olmuştur. Bu dönemdeki demokratik gelenekler, söz ve ifade
özgürlüğü ve yüksek eğitimli nüfus, genç cumhuriyeti kültürel,
akademik ve tıbbi açıdan bir cazibe merkezi haline getirmiştir.
Nitekim, binlerce vasıflı iş gücü, girişimci ve entellektüel bu
dönemde Lübnana yerleşmiştir.
1975 yılından itibaren başgösteren bölgesel istikrarsızlık ve
komşu ülkelerde yaşanan çatışmacı ilişkiler Lübnanın iç siyasi
ve iktisadi durumunu da olumsuz etkilemiştir. Bunun sonucu
olarak başlayan iç çatışmalar 1978 ve 1982 yıllarında İsrailin
ülkeyi işgali ile iyice tırmanmış ve bu dönemde devlet otoritesi
ciddi şekilde zayıflamış, büyük can kaybı olmuş, altyapı zarar
görmüş ve nihayet büyük oranda vasıflı iş gücü ülkeden göç
etmiştir. Bazı müellifler bu anlaşmazlığı Lübnana has
hoşgörüsüzlük (intolerance), parçalanma (fractionalism) ve
fanatizm unsurlarının sebep olduğu antagonistik bir yapı
olarak tanımlamakta ve bitmez tükenmez çatışmaların sebebini
bunlara bağlamaktadırlar.
Nihayet, 1989 yılında S.Arabistanda imzalanan Taif Anlaşması
ile Ekim 1990da çatışmalar son bulmuştur. Ancak, iç savaşın 12
yıl önce nihayet bulmasına rağmen, savaş yıllarında güvenliğin
tesisi amacıyla ülkeye gelen Suriye askeri gücü, Mayıs 2000de
İsrailin Lübnan topraklarını terketmesine rağmen varlığını
sürdürmeye devam etmektedir.
B Ülkenin
Cografi Konumu
Akdenizin dogu
kiyisinda 10.452 km2 yüzölçümüne sahip olan Lübnan, kuzeyden
güneye 225 kilometrelik bir sahil seridi boyunca kuzeyde
Suriyeden güneyde Filistin topraklarina kadar uzanir. En genis
noktasi, Dogu-Bati hattinda 85 km. dir. Daglik bir ülke olan
Lübnanin toplam yüzölçümünün yarisindan fazlasi 1000 metrelik
rakimin üstündedir.
Kuzeyden güneye iki sira paralel dag silsilesi yer almaktadir
ki, bunlardan kiyiya paralel olani en yüksek noktasinda (Qurnat
As-Sawda/ Kara Tepe) 3088 mye ulasirken, arka paralelindeki
siranin en yüksek noktasi 2814 m. ye ulasir. Her iki dag sirasi
arasinda yer alan Bekaa Vadisi ise elverisli iklimi ve mümbit
topraklari ile tarim için uygun bir bölge konumundadir. Asi ve
Litani nehirleri de vadinin sulanmasi için önemli birer dogal
kaynaktir.
Dört mevsimin yasanabildigi ve tipik Akdeniz iklimine sahip
Lübnanda kis aylari yagmurludur. Kar umumiyetle 1000 metrenin
üzerindeki yüksekliklerde görülmekte olup, yaz aylari yagmursuz,
sicak ve kiyi kesimlerinde nemlidir. En büyük sehirleri; baskent
Beyrut, kuzeyde Tripoli, güneyde Sayda, ve Sur ile Bekaa
Vadisinde yeralan Zahledir. Ülkenin kuzey ve dogu komsusu
Suriye, güney komsusu ise Israildir (isgal altindaki Filistin
topraklari olarak da nitelendirilmektedir).
EKONOMIK DURUM
A-Ülkenin Genel
Ekonomik Yapisi
Lübnan
ekonomisinin mevcut durumu su egilimlerle açiklanabilir:
- Büyüme hizindaki cüzi artisa bagli olarak, son yillarda
yasanan durgunlukta hafif bir canlanma,
- Düsük enflasyon ve sabit kura bagli olarak nisbi parasal
istikrar,
- Kronik borç ve bütçe açiklari ile iç ve dis kaynak temininde
güçlükler.
2001 yili, ekonomik faaliyette yavas da olsa bir canlanma dönemi
olarak telakki olunabilir. Nitekim, 2000 yilinda durma noktasina
gelen GSMH artisi 2001de % 1 olmustur. Enflasyon ise, bu
dönemde yine % 0 olmustur.
Ancak, parasal ve mali sektörlerde ayni olumlu gelismeyi
söylemek mümkün degildir. 2001 yilinda kamu borçlari ve bilhassa
dis borçlar artmaya devam etmis ve ulastigi 27 milyar dolarlik
yapisi ile GSMHnin % 162si gibi tehlikeli bir seviyeye
ulasmistir. Keza, bu yükün azaltilmasina yönelik iç ve dis
kaynak temininde de sikintiyla karsilasilmistir. Kaynak
temininde içerideki temel sikinti, uygulanan siki kur istikrari
politikasi neticesinde bankacilik sisteminde Lübnan Lirasinin (LL.)
likiditesinin korunmasi çabasina karsilik Merkez Bankasinin
önlenemeyen rezerv kaybidir. (2001 yili baslarinda 6 milyar
dolar olan döviz rezervi ayni yilin sonunda 4.2 milyar dolara
gerilemistir) 2001 yilinda LL.den kaçis egilimi devam etmis ve
sonuçta dolarizasyon % 73lere ulasmistir (Aralik 2000de
bankacilik kesiminde dolarizasyon seviyesi % 66.8 idi). Merkez
Bankasinin, dolar-Lübnan Lirasi paritesini korumada gösterdigi
inatçi tutumun sonucu maruz kaldigi rezerv kaybi Eylül 2001de
uygulamaya koydugu % 15 oranindaki mevduat munzam karsiligi
tedbiriyle kendini açikça ortaya koymustur. Bu tarihe kadar,
ticari bankalarin ellerindeki mevduatin belli oranini Merkez
Bankasina bloke etmeleri gibi bir zorunluluk olmadigindan
bahsekonu uygulama ile sikisan likidite açigi bir nebze olsun
rahatlatilmis olmaktadir. Esasen, Lübnan Merkez Bankasi net
rezerv akisini düzenli bir sekilde yayinlamadigindan bu tür
bilgilere ticari bankalarin veya Bankalar Birliginin
kayitlarindan ulasilmaktadir.
Dis kaynak temininde karsilasilan sikinti ise, Temmuz 2000de
biraraya gelen donör ülkeler (yardim için biraraya gelen ülke ve
kuruluslar) toplantisinin (nam-i diger, Paris I Toplantisi)
yenilenememesi ve uluslararasi finans kuruluslarin Lübnana
kredi açma konusunda çekinser davranmasi gibi nedenlerdir. Bunda
hiç süphesiz en önemli neden, Hükümetin salt siyasi hesaplarla,
asiri kiymetlendirilmis LL.yi dolar karsisinda devalüe etmekten
kaçinmasi sebebiyle IMF ve Dünya Bankasi ile uzlasamamasi
neticesinde, Paris Grubunun Lübnana açacagi kredinin önkosulu
olarak nitelendirilen yesil isigi alamamasidir.
Ancak, GSMH artisinin reel sektördeki olumlu yansimalarini
ithalat ve ihracatin artisinda izlemek mümkündür. Nitekim, bir
önceki yila göre 2001 yilinda ithalat % 17.1 ihracat ise % 24.5
artmistir.
Sonuç itibariyla, sermaye hareketlerinde 2001 yilinda bir düsüs
olmamasina ragmen, ülkeye giren 5.232 milyon dolarin (2000
yilinda 5.225 milyon dolar idi) artan dis ticaret açigini telafi
edememesi neticesinde, ödemeler dengesi 1.170 milyon dolar eksi
bakiye vermistir. Oysa, 2000 yilinda bu açik yalnizca 289 milyon
dolar idi.
Son olarak, IMF Icra Kurulunun 4. Madde kapsaminda 17 Ekim 2001
tarihinde Lübnan ile yaptigi danismalar neticesinde vardigi
sonuçlar da yukaridaki izahatlari teyid etmektedir. Nitekim,
Icra Kurulu sunulan Staff Report da ciddi mali dengesizler,
dis olumsuz etkilerden bahsedilmekte ve kisa, orta vadeli
önerile r
dile getirilmektedir (örn: özellestirme, kamu idaresinin
rehabilitasyonu). Ilaveten, KDVnin en kisa zamanda yürürlüge
girmesi (1 Subat 2002 tarihi itibariyla yürürlüge girmistir),
elektrik idaresinin yönetiminin güçlendirilmesi, GSMH/borç
oraninin makul bir seviyeye düsürülmesi için ikna edici bir
stratejinin gecikmeksizin tatbiki ile mali ve yapisal
reformlarin biran önce uygulanabilmesini uluslararasi mali
yardim için bir ön kosul olarak belirtmislerdir.
Milli Gelir:
GSMHnin sektörel
dagilimina bakacak olursak; tarim % 12, sanayi ve insaat % 27,
ticaret ve hizmetler % 61 civarindadir. Nitekim, tarimin toplam
ihracat içerisindeki payi 2001 yilinda % 7.3 olup, sanayi
ürünlerinin toplam ihracat içerisindeki payi ise % 92.7 dir.
Esasen, tarima elverisli Bekaa Vadisi kapasitesinin bir hayli
altinda degerlendirildiginden tarimsal ürün arzi sinirli
kalmaktadir.
Ancak, Basbakanliga bagli Yatirim Gelistirme Idaresi IDALin (Investment
Development Authority of Lebanon) 2001 Agustos ayinda uygulamaya
soktugu Export Plus tarimsal ürün ihracatini tesvik milli
projesi neticesinde önemli gelismeler kaydedilmeye baslanmistir.
Sektörel dagilimi özetlemek gerekir ise; küçük bir tarim
sektörü, buna karsilik sanayi agirlikli düsük ihracat ancak,
temel dayanak noktasi ticaret ve hizmet sektörleri olan bir ülke
profili ortaya çikmaktadir. Hizmetlerin alt sektörleri; ticaret,
turizm ve mali hizmetler olup, saglik ve egitim de önemli bir
yer tutmaktadir. Büyüme hizi ise, tablodaki gibidir.
| 1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
| % 3.5 |
% 2.0 |
% 1.0 |
% 0.0 |
% 1.0 |
Enflasyon ve Kur:
2001 yili sonu
itibariyla ekonomisinin yaklasik % 73ü dolarize olan Lübnanda
enflasyon gerek dolar ve gerek Lübnan Lirasi (LL.) cinsinden % 0
olarak gerçeklesmistir. $/LL paritesi ise ayni yil için 1.507,5
dir. Bir zamanlar, örnegin 1987 yillarinda % 500lere kadar
çikan enflasyonun son yillarda çok düsük düzeylerde ve hatta
2000 yilinda % 0, 2001 yili ilk yarisinda ise % -1lere
gerilemesinde Merkez Bankasinin siki para politikasinin yanisira,
istikrarli kur (dolar ile birlikte nominal çipa uygulamasi) ve
Lübnan Lirasi cinsinden mevduata verdigi pozitif faizin etkileri
büyüktür. Diger taraftan, iç piyasada ilave talep dogmasina
paralel olarak ithalat artisi ile beslenen açik piyasa ekonomisi
modelinin de rolü vardir. Enflasyonun seyri ise, asagidaki
tabloda verilmistir.
| 1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
| % 7.8 |
% 5.0 |
% 1.0 |
% 0.0 |
% 0.0 |
Bütçe ve Kamu Kesimi:
1992 yilindan bu
yana makro ekonomik istikrar ve düsük enflasyon ile halkin
güvenini saglayan Hükümet maalesef bütçe disiplininde ayni
basariyi saglayamamistir. 1970li yillarin ortasindan itibaren
birikmeye baslayan kamu açiklari Hükümetin gelir kaynaklari
üzerindeki kontrolünü yitirmesiyle daha da kronik bir yapiya
kavusmustur. Gelirlerin mutad kaynaklardan temin edilememesi
bütçe açiklarinin iç borçlanma yolu ile telafisini gündeme
getirmistir.
2001 yili mali verileri bir önceki yila göre daha olumlu bir
tablo sunmaktadir. Toplam bütçe açigi GSMHnin % 16.82 sine
gerilemistir. Oysa, bu oran 2000 yilinda % 23.66 idi. Nitekim,
2001 yili bütçe açiginin düsmesinde harcamalarda kaydedilen %
22lik azalma önemli rol oynamistir (harcamalardaki bu % 22lik
azalis gelirlerdeki mutlak anlamda % 12lik azalistan daha fazla
olmustur).
| (Milyar LL) |
1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
| Kamu Gelirleri |
3,753 |
4,449 |
4,873 |
4,552 |
4,65 |
| Kamu Giderleri |
9,162 |
7,906 |
8,454 |
10,424 |
8,878 |
| Bütçe Açığı |
(5,409) |
(3,457) |
-3,582 |
-5,872 |
-4,228 |
| B. Açığı / GSMH |
% 23.64 |
% 14.11 |
% 14.45 |
% 23.66 |
% 16.82 |
Gümrük vergileri bütçenin en önemli gelir kalemini teskil
etmektedir. Nitekim, gümrük vergilerinin toplam bütçe gelirine
orani % 35 olup, bu oran 2000 yilinda % 42 idi. Bunun
azalmasinda en önemli neden Aralik 2000de uygulamaya giren
tarife indirimleridir. Bu indirimler neticesinde, Lübnanin
ortalama gümrük tarife orani % 20den % 16ya düsmüstür.
Diger taraftan, Euro-Med çerçevesinde AB ile sürdürülen ve Ocak
2002de parafe edilmis olup, 17 Haziran 2002de imza edilen STA
kapsaminda, 2002 yili Subat ayi basinda uygulamaya konulan % 10
oranindaki KDV uygulamasi ile (bazi temel gida ürünlerinde sifir),
hem sözkonusu anlasmanin bir geregi, hem DTÖ üyeligi için sart
olan bir ön kosul, hem de Aralik 2000de düsürülen gümrük
vergileriyle ortaya çikan gelir kaybinin telafisi öngörülmüstür.
Borçlar:
Hükümetin bütçe
açiklarinin finansmaninda tercih ettigi öncelikli enstrüman
Lübnan Lirasina endeksli hazine tahvilleri, Treasury Bonds -TB-
(3-6-12 aylik) ve bonolardir (24 ay geri ödemeli). Iç
borçlanmada, piyasadaki fazla likiditeyi massetmek ve para
politikasinin uygulanmasinda ilave bir araç olmasi hasebiyle,
Merkez Bankasi LL endeksli ve kisa vadeli iç ikrazati tercih
etmektedir.
1992 ve 93 yillarinda kamu borcu sirasiyla; 362 ve 429 milyon
dolar iken 1994ten itibaren Hükümetler uluslararasi mali
piyasalara tahvil arzi cihetine gitmislerdir.
Ikili (bilateral), çok tarafli (multilateral), ticari bankalar
ve Eurobond marifetiyle temin edilen dis borçlarin toplami
1996-2000 yili dönemi için 20,6 milyar dolardir. 2001 yilinda
ise, 6 Eurobond arzi yapilmis olup, bunlarin net tutari 2.6
milyar dolardir. 2001 yilinda yapilan arzlarin özelligi büyük
miktarlarda olmalari ve uzun vadeye yayilmalaridir. Örnegin,
Nisan 2001de arzedilen 1,150 milyar dolarlik borçlanma ile
Mayis 2001deki 15 yil vadeli arz gibi.
Bu durum, bütçe açiginin finansmaninda yüksek faizli ve kisa
vadeli iç borçlanmadan düsük faizli ve uzun vadeli dis kaynaga
yönelimi ifade etmektedir. Nitekim, 1997-2001 yillarini kapsayan
toplam 5 yillik dönemde geri ödemesi 2002-2016 yillari arasinda
degisen muhtelif dönemlerde % 6.5tan % 11e kadar farklilik
gösteren kupon faizli toplam 7 milyar dolarlik Eurobond arzi
yapilmistir.
% 162lik toplam borç/GSMH oraninin 2002 yilinda istikrara
kavusmasi ve hatta düsme trendine girmesi, Hükümetin büyük
ölçüde özellestirme ve ilave bazi mali tedbirleri almasina bagli
olmakla birlikte, uluslararasi finans kuruluslariyla bir
mutabakata varilmadan nakit dis kaynak temini simdilik güç
görülmektedir.
Iç ve dis
borçlarin son 5 yillik seyri asagidaki gibidir:
| (Milyar $) |
1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
| Net İç Borç |
12,037 |
12,96 |
14,18 |
16,272 |
17,46 |
| Dış Borç |
2,435 |
4,165 |
5,538 |
6,99 |
9,606 |
| Toplam Borç |
14,472 |
17,125 |
19,718 |
23,262 |
27,066 |
| T.Borç/GSMH |
% 96.56 |
% 105.38 |
%119.79 |
%141.55 |
162% |
Ödemeler Dengesi ve Dis Ticaret:
Esasen, ithalata
dayali yapisi ile büyük oranda ticaret açigi veren Lübnan; net
dis sermaye kazançlari, yurtdisinda yasayan vatandaslarin
gönderdikleri dövizler, turizm, bankacilik, sigortacilik ve
benzeri hizmet gelirleri girisiyle bu açigi bir ölçüde
dengeleyebilmektedir.
2001 yilinda dis ticaret açigi 6,402 milyar dolar olmustur. Bu
rakam 2000 yilinda 5,514 milyar dolar idi.
Yüksek orandaki sermaye girisi ve azalan dis ticaret açiginin
bir neticesi olarak, 1999 yilinda ödemeler dengesi 266 milyon
dolar fazla vermisti. Oysa, 2000 yilinda; yatirimcilarin
uluslararasi borsada ugradiklari kayiplarin bir neticesi olarak
sermayelerini disariya aktarmalari, artan petrol fiyatlari, yeni
dis borç temininde % 41lere varan azalma ve dis borç
faizlerinin ikiye katlamasi gibi nedenlerle ödemeler dengesi 289
milyon dolar açik vermistir. Ancak, 2001 yilina gelindiginde
sermaye hareketlerinde bu yil içinde bir düsüs olmamasina ragmen,
ülkeye giren 5.232 milyon dolarin (2000 yilinda 5.225 milyon
dolar idi) artan dis ticaret açigini telafi edememesi
neticesinde, ödemeler dengesi 1.170 milyon dolar eksi bakiye
vermistir.
Asagidaki tablonun incelenmesinden de görülecegi üzere, ithalat
zaman zaman ihracatin 11 misline ulasmaktadir. Ancak, ödemeler
dengesinin en önemli denge kalemi, bir anlamda disaridan ithal
edilen refah olarak da nitelendirebilecegimiz ve yurtdisindaki
Lübnanlilarin düzenli olarak gönderdikleri sermaye girisidir.
Diger taraftan, ticari bankalar ile uyumlu bir çalisma
sergileyen, disaridan para girisini iyi manipüle eden ve parasal
istikrari muhafazada rijit davranan Lübnan Merkez Bankasinin
rolü de hatirlardan uzak tutulmamalidir.
| Ödemeler Dengesi (milyon
$) |
1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
| İhracat |
642 |
716 |
677 |
714 |
889 |
| İthalat |
7.456 |
7.060 |
6.206 |
6.228 |
7.291 |
| İhracat / İthalat (%) |
8.6 |
10.1 |
10.9 |
11.5 |
12.2 |
| Dış Ticaret Dengesi |
-6.814 |
-6.344 |
-5.529 |
-5.514 |
-6.402 |
| Sermaye Hareketleri |
7.234 |
5.856 |
5.795 |
5.225 |
5.232 |
| Genel Denge |
420 |
-488 |
266 |
-289 |
-1.170 |
B- Sektörlerin Yapisi
Iç savas sonrasi
ülke ekonomisinin genel görüntüsü; tüm fiziki alt ve üst yapinin
çöküntü içinde olmasi, kaynaklarin israfi, girisimci ve
profesyonel isgücünün göçü, düsmüs üretim kapasitesi, dahilde
mal ve hizmetlerin seyyaliyetinde gözle görülür bir azalma ile
açiklanabilir.
Savasin sona erdigi 1990dan itibaren iç piyasada bir canlanma
ve buna bagli olarak da ekonominin bir çok sektöründe üretim
artisi kaydedilmistir. Bunun yanisira, kaçan sermaye ve isgücü
ülkeye geri dönmeye baslamistir.
Ancak, 1998-2000 yillari ekonomide savas sonrasi yavaslamanin
yasandigi bir dönem olmustur.
Asagidaki tabloda, seçilmis göstergeler itibariyle son 5 yilda
belli basli sektörlerde kaydedilen yavaslamayi izlemek
mümkündür.
| Sektörler |
1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
| SANAYİ |
|
| İhracat (milyon $) |
577 |
591 |
614 |
652 |
824 |
| Elektrik Üretimi (milyon
kwh) |
8.364 |
9.009 |
9.025 |
9.111 |
9.437 |
| Çimento Üretimi (000 ton) |
3.654 |
3.514 |
2.970 |
2.623 |
2.718 |
| İNŞAAT |
|
| İnşaat Sahası (000 m2) |
11.397 |
9.817 |
8.422 |
6.725 |
6.894 |
| İnşaat Maliyet Endeksi
(%) |
- 1.62 |
-0.89 |
0.10 |
-0.40 |
| TİCARET |
|
| Beyrut Limanı (gelen
gemi) |
3.040 |
2.840 |
2.812 |
2.552 |
2.648 |
| Beyrut Limanı (gelen mal
bin ton) |
5.952 |
5.565 |
5.550 |
4.834 |
5.329 |
| Havalimanı (gelen
yolcu-milyon) |
2.007 |
2.060 |
2.111 |
2.245 |
2.373 |
Hizmetler
Lübnan ekonomisi
GSMHnin yaklasik % 60na tekabül eden hizmetler sektörüne
dayanmaktadir. Bu oran 1970li yillarda % 70lere ulasmaktaydi.
Hizmetler sektörünün alt basliklari; Ticaret, Turizm, Mali
Hizmetler, Saglik ve Yüksek Egitim olup, burada inceleyecegimiz
ilk üç alt sektördür.
Ticaret
Ticari faaliyette
önemli bir yere sahip olan Beyrut Limani iç ve dis ticaretin
barometresidir. II. Dünya Savasi sonrasi Dogu Akdenizin ve Arap
Yarimadasinin en önemli serbest ve re-export limani konumuna
gelmistir. Ancak, iç savas esnasinda faaliyetini durdurmak
zorunda kalmistir. Liman eski kapasitesine kavusabilmek için
rehabilite edilmis ve 1998 yilinda insaasina baslanan yeni
konteyner terminali bitmis, teçhizat alimlarina baslanmis, ancak
isletilmesi konusunda Dubai Liman Otoritesi ile sürdürülen
görüsmelerden bir netice alinamamis ve mesele sürüncemede
kalmistir. Ilk asamada 250.000 konteyner/yil ve ileriki yillarda
ilave 500.000 konteyner/yil olmak üzere yilda toplam 750.000
konteynerlik bir kapasiteye ulasilmasi hedeflenmektedir.
Ek liman projesi için ise, sondaj etüdleri tamamlanmis olmakla
birlikte, henüz insaat asamasina geçilememistir.
Diger taraftan, ülkenin 2. büyük sehri olan Tripolinin
limaninda da kapasite arttirimi ve bu baglamda büyük tonajli
gemilerin yanasmasina imkan saglayacak su dibi kazi
çalismalarini tamamlamis ve liman içi su derinligi 10-12 metre,
liman girisi ise 13 metre derinlige ulasmistir. Liman kapasitesi
2 milyon ton/yila yakin olmakla birlikte, halihazirda ticari
faaliyetin düsük seyretmesi nedeniyle düsük kapasiteyle (700-800
bin ton/yil) faaliyetini sürdürmektedir. Ayrica, 15 bin
konteyner/yil kapasitelik bir faaliyette izlenmektedir.
Ülkenin Güneyindeki 2 liman kenti Sayda ve Surda ise, liman
faaliyetleri yetersizdir. Bunlardan Sayda Limani, henüz
dalgakirani ve depolama tesisleri olmamasi nedenleriyle yaz
döneminde daha fazla kis döneminde ise daha az faaliyette
bulunmaktadir. Kapasitesi yilda 120 gemi mertebesinde olup, 6000
d/w tonun üstündeki gemilerin yanasmasina elverisli
bulunmamaktadir. Yilda 300 bin ton hacmi olan bu liman Ürdün ile
olan ticarette transit fonksiyonu da görmektedir. Öte yandan,
sehrin modern bir konteyner limanina kavusabilmesini teminen
baslatilan fizibilite etüdleri tamamlanmis, insaasi için gerekli
ihaleye seçilecek firmalarin tesbiti için ön-yeterlilik
islemleri tamamlanmis ancak, finansman kaynagi bulunamadigindan
proje beklemeye alinmistir.
Güneyin diger küçük sahil sehri olan Sur ise, liman imkanlari
açisindan son derece yetersiz olup, sadece ikinci el otomobil ve
yedek parça getiren ve 26 günde bir ugrayan (yilda 15 sefer)
düsük tonajli gemilere hizmet vermektedir. Buraya bir dalgakiran
insaasi için proje çalismalari devam etmektedir.
Turizm
Stratejik
konumunun yanisira, iliman iklimi, dogal güzellikleri, yüksek
daglari ve ovalariyla Akdenize kiyisi olan Lübnan, Arap
Yarimadasinin turizm için en elverisli bölgesini teskil
etmektedir. Ancak, Lübnan cografi avantaj kadar bu sektörde
ülkesinde yetismis kalifiye ve deneyimli isgücü imkanini da
degerlendirmektedir. Savas öncesi, turizm sektörü GSMHnin %
20sine tekabül etmekteydi. O dönemde dünya turizminin bugüne
göre daha az gelistigi gözönüne alinirsa, bu oran önemli bir
payi teskil etmekteydi.
Hatiri sayilir meblagda yabanci sermaye, bilhassa yeni otellerin
insaasi ve mevcut olanlarin modernizasyonu için, ülkeye
gelmistir. Tarihi geçmisi olan ve turizmde önemli bir yere sahip
olan Casino du Liban 1996 yilinda yeniden faaliyete geçmistir.
2001 yilinda gelen toplam turist sayisini, önceki 2 yil ile
mukayeseli olarak ve kita mensei bazinda asagidaki tabloda
izlemek mümkündür.
| Kıtalar |
1999 |
2000 |
2001 |
| Arap Ülkeleri |
265.581 |
300.541 |
345.935 |
| Avrupa |
223.853 |
228.728 |
237.769 |
| Amerika |
84.516 |
89.962 |
101.699 |
| Asya |
54.349 |
75.232 |
107.623 |
| Avustralya |
28.733 |
31.951 |
28.968 |
| Afrika |
16.229 |
15.234 |
15.078 |
| TOPLAM (kişi) |
673.261 |
741.648 |
837.072 |
Mali Hizmetler
1950li yillardan
iç savasin basladigi 1975 tarihine kadar Lübnan bölgenin mali
merkezi durumunda idi. Petrolün stratejik hammadde olarak ön
plana çikmaya basladigi 1960lardan itibaren Lübnanda yerlesik
bankalar bölgedeki petro-dolar larin yegane adresi olmustur.
Günümüzde; ticari bankacilik, yatirim bankaciligi ve
sigortacilik belli basli mali hizmetler arasindadir. 1992den
itibaren bu sektörler hatiri sayilir bir gelisme kaydetmistir.
Ticari bankalardaki mevduat 1992 de 6,5 milyar dolardan 2000
yili sonunda 37,6 milyar dolara, 2001 yili sonunda ise 40,2
milyar dolara ulasmistir.
Öte yandan, Lübnan bankalari 1996dan itibaren uluslararasi
sermaye piyasalarinda faaliyet göstermeye baslamislardir. Bu
baglamda birçok banka uluslararasi piyasalardan 2,5 milyar dolar
borçlanmistir. Hükümetler, sektörün daha da genislemesi ve
derinlesmesini teminen ilgili yasal düzenlemeleri uygulamaya
koyabilmek için gerekli çalismayi baslatmislardir. Bu cümleden
olmak üzere, Mart 1995te ticari bankalarin yeterli sermaye
orani Basel Anlasmasi uyarinca % 8e, Eylül 1999da Merkez
Bankasinin talimatiyla tüm bankalar için bu oranin 2000 yili
sonunda % 10a ve 2001 yili sonunda ise % 12ye çikartilmasi
öngörülmüstür. Keza, 1993 yilinda çikartilan bir yasa ile
bankalarin birlesmesi ve bu suretle Merkez Bankasindan daha
uygun kosullu kredi (soft loan) temin etmeleri saglanmis olup,
bu düzenleme 1998 yilinda 2003 yilina kadar yeniden uzatilmistir.
Son 3 yilda bankalarin sermayeleri önemli miktarda artmis olup,
30 Haziran 2000 tarihi itibariyle ticari bankalarin ortalama
yeterli sermaye orani % 16.10a çikmistir. Parlamento da; konut,
zirai ve sinai kredilerde ihtisaslasmis bankalarin
canlandirilmasi için bir yasayi kabul etmistir.
31 Aralik 2000 tarihi itibariyle, Lübnanda; 753 subesi ile 62
ticari banka, 26 mali kurulus ve orta/uzun vadeli kredilerde
ihtisaslasmis 7 adet banka faaliyet göstermekte iken, 2001 yili
sonunda; 792 sube ile 61 ticari banka, 31 mali kurulus ve 8 adet
orta/uzun vadeli kredilerde ihtisaslasmis yatirim bankasi
faaliyet sürdürmektedir. Beyrut Borsasi da 1996 yilindan bu yana
faaliyettedir.
Insaat
Savas öncesi
önemli bir yere sahip olan sektör, bilhassa nüfusun 1/3 ini
barindiran baskent Beyrut ve civarinda yogunlasmistir. Bunun ana
nedeni, hem turizmin hem de ticari faaliyetin bu bölgede etkin
olmasindandir.
Çatisma döneminde durma noktasina gelen sektör, bilahare bir
patlamaya sahne olmus, paralel olarak gayrimenkul ve insaat
yapmaya müsait arazi fiyatlari tirmanmistir. Bu egilim günümüzde
istikrara kavusmustur. Nitekim, 1972de GSMHnin % 4.5i kadar
olan sektörün hacmi 1995te % 9.2ye çikmistir. Ancak, 1996dan
itibaren faaliyetinde hissedilir bir azalma olmus ve bu husus,
çimento üretimi, insaat ruhsati ve insaat alanlarinda izlenen
azalmayla sabitlesmistir.
2000 yilinda yasanan ekonomik durgunluk sonrasi 2001 yilinda
sektörde bir hareketlenme dönemi yasanmistir. Bir önceki yila
göre, 2001 yilinda insaat ruhsatlarinda % 2.6 çimento arzinda
ise % 3.2 artis izlenmistir. Paralel olarak; insaat ruhsatlari 7
milyon m2 olmus (2000 yilinda 6.8 milyon m2 idi), arzedilen
çimento ise 2.72 milyon tona ulasmistir (2000 yilinda 2.63
milyon ton). Enflasyonun olmamasina bagli olarak insaat
maliyetlerinde % 0.4lük bir düsüs kaydedilirken is gücü
maliyetleri 2000 yili düzeyini korumustur.
Sanayi
Tamamen özel
girisime dayali olan sanayi sektörü 1995 yilinda GSMHnin %
17.3ne ulasmistir (1972 de % 15.9). Sektörün üretim yelpazesi
içerisinde; çimento, mobilya, kagit, deterjan, kozmetik, ilaç,
mensucat, islenmis gida, kuyumculuk ve mermerciligi sayabiliriz.
Kur istikrari ve zaman içerisinde Lübnan Lirasina uygulanan
düsük faizler sektörün gelismesinde olumlu katkilarda
bulunmuslardir. Ulastirma, haberlesme ve enerji sektörlerinde
yasanan olumsuzluklarin giderilmesiyle sektörün daha da
gelismesi beklenebilir. Düsürülmüs gümrük vergileri ve vergi
muafiyeti seklinde uygulanan mali tesvikler ile sektör
desteklenmektedir. Nitekim, sanayi ürünleri ihracati 2001
yilinda 824 milyon dolarlik seviyesiyle bir önceki yila göre %
26.4lük artis kaydetmistir.
Tarim
Ülke topraklarinin
1/3 i ekilebilir arazidir. Tarima en elverisli alanlar genelde
kiyi boyu ve Bekaa vadisidir. Farkli iklim yapisi tarimsal
üründe çesitliligi de arttirmaktadir. 1972 yilinda tarim kesimi
GSMHnin % 9.9u iken, 1995te bu oran % 12ye çikmistir.
Günümüzde de durumunu muhafaza etmektedir. Sektörün üretim
yapisina göz atacak olursak, % 70i meyve-sebze ve islenmis
tarim ürünlerinden, % 30u hayvan ve hayvancilik ürünlerinden
olusmaktadir. Toplam ihracat gelirlerinin yaklasik % 7.3ü
tarimsal ürünlerden saglanmaktadir.
Tarim sektöründe 2001 yilinda gözlenen en önemli yapisal tedbir,
çiftçilerin içinde bulundugu mali sikintilari hafifletmek ve
tesvik etmek suretiyle tarimsal ürünün kalitesini ve ihracatini
arttirmayi hedefleyen proje kapsaminda Hükümetin kendisine bagli
Yatirim Gelistirme Kurulusuna (IDAL) 14 Agustos 2001 tarihinde
verdigi 50 milyar LL. (33 milyon dolar) fondur. Projenin adi ise
Export Plustir. Bu program çerçevesinde, meyve ve sebze
ihracatinda yilin son 4 ayinda, bir önceki yilin ayni dönemine
oranla, sirasiyla % 28 ve % 76lik artislar saglanmistir. Yine
bu program çerçevesinde ihraç edilen ürünlerin % 80i körfez
ülkelerinde, % 10u Ürdünde ve kalan kismi da diger komsu
ülkelerde pazar bulmustur.
Export Plus
tarimsal ihracati tesvik sisteminin ana unsurlarini asagidaki
tabloda izlemek mümkündür.
| Ürün |
Bölge A |
Bölge B |
Bölge C |
| Meyve $/ton |
50 |
80 |
133 |
| Sebze $/ton |
33 |
50 |
100 |
Bölge A: Suriye, Ürdün, Irak.
Bölge B: Misir, Libya, Türkiye, S.Arabistan, BAE, Yemen, Oman,
Kuveyt, Katar, Bahreyn, Iran.
Bölge C: Diger Ülkeler.
C- Gelisme ve
Yeniden Yapilanma
Savas sonrasi
Lübnanin yeniden yapilanmasi ve kalkinmasi amaciyla, CDR (Kalkinma
ve Yeniden Imar Konseyi) tarafindan hazirlanan Horizon 2000
programi; ülkenin ihtiyaci olan teknik altyapi yatirimlarini,
kisa vadeli gerçeklestirilmesi gereken rehabilitasyon
faaliyetlerini, yönetimin yeniden yapilanmasini ve gerekli
sosyal altyapi çalismalarini kapsamaktadir. Baslangiçta
sözkonusu programin 2002 yilinda bitirilmesi planlanmis iken, bu
sürenin yeterli olamayacagi anlasilmis ve program 2007 yilinda
kadar uzatilmistir. Anilan program için 18 milyar dolarlik bir
harcama öngörülmüstür.
CDR programi kapsamindaki projeler kismen hibe, kismen de
uluslararasi gelisme kuruluslari ve diger mali kurumlarca
borçlanma suretiyle finanse edilmekte olup, Hükümetin tercihi,
ekonomik sikintilar muvacehesinde, hibe ve uygun kosullu krediye
dayali (soft loan) bir strateji uygulamak istikametindedir.
Diger finansman kaynaklari arasinda; ihracat kredi garantili
ticari borçlari, Hükümetçe arzedilen Euro-Bond ve borçlanma
tahvillerini saymak mümkündür.
CDR tarafindan 1999 yilinda hazirlanan 5 yillik yatirim planinin
temel özellikleri; sosyal alanda yatirimlarin arttirilmasi, kamu
yatirimlari ve kurumsal yapinin gelistirilmesi suretiyle verimli
sektörlerin faaliyetlerinin hizlandirilmasi ve az gelismis
bölgelerdeki kamu yatirimlarina agirlik vermek suretiyle
bölgelerarasi gelismislik düzeyi farkinin giderilmesidir.
Bahsekonu plan kapsaminda harcamalarin % 52sinin; egitim,
saglik, konut, toplu tasimacilik, atik su ve kati atik
degerlendirilmesinde, % 29nun altyapi yatirimlarinda ve %
19nun ise, verimli sektörlerin tesvikinde kullanilmasi
öngörülmüstür.
Ocak 1992
Aralik 2001 döneminde ihale edilen Projeler. (milyon $)
| Sektörler |
Toplam |
Tamamlanan |
Devam eden |
| |
Sayısı |
Değeri |
Sayısı |
Değeri |
Sayısı |
Değeri |
Bitirilen |
| Fiziki Altyapı |
|
| Elektrik |
65 |
1.385 |
57 |
920 |
8 |
464 |
95% |
| Posta ve Haberleşme |
88 |
776 |
85 |
502 |
3 |
274 |
93% |
| Yollar ve Toplu Taşıma |
232 |
876 |
139 |
513 |
93 |
363 |
56% |
| Sosyal Altyapı |
|
| Eğitim ve Spor tesisleri |
671 |
506 |
563 |
265 |
108 |
241 |
50% |
| Sağlık |
184 |
217 |
122 |
77 |
62 |
140 |
67% |
| Sosyal İlişkiler |
15 |
3 |
14 |
3 |
1 |
- |
- |
| Çevre ve Bölgesel
Planlama |
51 |
36 |
28 |
18 |
23 |
18 |
26% |
| Temel Hizmetler |
|
| İçme Suyu |
145 |
437 |
85 |
136 |
60 |
300 |
66% |
| Atık Su |
145 |
278 |
104 |
167 |
41 |
110 |
16% |
| Katı Atık |
60 |
650 |
36 |
104 |
24 |
547 |
52% |
| Verimli Sektörler ve
Diğer Hizmetler |
|
| Tarım ve Sulama |
155 |
85 |
72 |
31 |
83 |
54 |
50% |
| Limanlar ve Havaalanı |
68 |
663 |
43 |
116 |
25 |
547 |
84% |
| Kamu Binaları |
144 |
104 |
129 |
92 |
15 |
12 |
62% |
| Diğer Sektörler |
31 |
9 |
28 |
5 |
3 |
4 |
84% |
| |
|
| GENEL TOPLAM |
2.379 |
6.209 |
1.766 |
3.079 |
613 |
3.130 |
68% |
| Yönetim ve Uygulama |
325 |
179 |
261 |
127 |
64 |
53 |
39% |
Diger taraftan, CDRin açtigi ihalelerde her proje için ön
yeterlilik (pre-qualification) aranan temel kosuldur. Ancak,
finansmani bizzat temin eden firmalara veya ülkelere öncelik
taninmaktadir. Ayrica, finansman sikintisinin bir neticesi
olarak son yillarda yap-islet-devret / BOT türü projelere
agirlik verildigi dikkati çekmektedir. Bu tür projelerde
Basbakanliga bagli IDAL (Investment and Development Authority of
Lebanon) devreye girmektedir. Bu kurulusun amaci, BOT
sistemiyle bazi projelerin ikmalini saglamak olup; serbest
bölgeleri, sanayi bölgelerini, kültür ve konferans
komplekslerini, havalimani, limanlar ve ücretli oto yollari bu
kapsamda saymak mümkündür.
Altyapinin
Finansmani
Uluslararasi mali
kuruluslarin; hibe, düsük faizli ve uzun vadeli kredi, ihracat
kredisi, ticari kredi veya uzun geri-ödemesiz ve piyasa faiz
oranlari civarindaki katkilarindan olusan toplam dis
finansmaninin tutari 2001 yili sonu itibariyle 4,421 milyar
dolara ulasmistir. Sözkonusu finansmanin; hibe ve kredi seklinde
kaynaklarina göre dagilimini gösteren tablo asagidadir:
| Krediler |
Hibe |
Düşük faizli |
Diğerleri |
Alt toplam |
Toplam |
| Milyar $ |
0,662 |
1,812 |
1,947 |
3,759 |
4,421 |
| Toplamın% si |
15% |
41% |
44% |
85% |
100% |
Diger taraftan, 2001 yili içerisinde saglanan finansman imkani
toplam 384 milyon dolar olup, bunun kaynaklarina göre dagilimi
ise; Dünya Bankasi (20 milyon $), Islam Kalkinma Bankasi (72
milyon $), Arap Ekonomik ve Sosyal Kalkinma Fonu (101 milyon $),
Kuveyt Fonu (32.5 milyon $), Uluslararsi Tarimsal Kalkinma Fonu
(12.8 milyon $), Fransiz Kalkinma Ajansi (18 milyon $) ve Iran
(100 milyon $) seklindedir.
Yabanci Finans
Kaynaklari Tablosu (Toplam 4,421 milyar dolar) (Ocak 1992
Aralik 2001)
| Kaynaklar |
(%) |
| IBRD (Dünya Bankası) |
15 |
| AFESD (Ekonomik ve Sosyal
Gelişme Arap Fonu) |
14 |
| IDB (İslam Kalkınma
Bankası) |
10 |
| EIB (Avrupa Yatırım
Bankası) |
9 |
| Kuveyt ve KFAED (Arap
Ekonomik Kalkınması Kuveyt Fonu) |
9 |
| İtalya |
8 |
| S. Arabistan ve SFD
(Suudi Kalkınma Fonu) |
8 |
| Ticari Bankalar |
7 |
| EU (Avrupa Birliği) |
5 |
| Fransa ve FAD (Fransız
Kalkınma Ajansı) |
5 |
| Japonya |
2 |
| Almanya |
2 |
| BAE ve ADFD (Abu-Dabi
Gelişme Fonu) |
2 |
| UN (Birleşmiş Milletler) |
1 |
| Diğerleri |
3 |
Bu finansman tablosunun sektörel dagilimina göz atacak olursak;
% 37sinin fiziki alt-yapiya, % 23ünün verimli sektörler ve
diger sektörlere, % 21inin temel hizmetlere ve % 19unun ise,
sosyal alt-yapiya harcandigi görülmektedir.
D- Uluslararasi
Iliskiler
Lübnan, Birlesmis
Milletler ve Arap Birliginin kurucu üyesi olup, ayni zamanda bir
çok kurulusun da üyesidir: ABEDA, ACCT, AFESD, AL, AMF, CCC,
ESCWA, FAO, G-24, G-77, IAEA, IBRD, ICAO, ICC, ICFTU, ICRM, IDA,
IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, Inmarsat, Intelsat,
Interpol, IOC, ISO (muhabir), ITU, NAM, OAS (observer), OIC, PCA,
UN, UNCTAD, UNESCO, UNHCR, UNIDO, UNRWA, UPU, WFTU, WHO, WIPO,
WMO, WTO (gözlemci)
Lübnanin Arap ülkeleri, Avrupa ve Amerika ile iliskileri
mevcuttur. Komsusu Suriye ile siyasi, ekonomik ve askeri
isbirligi anlasmalari imzalayan ve ayrica; 1993te Suriye,
1996da Kuveyt ve 1998de Misir ile imzalanan Serbest Ticaret
Anlasmalari (STA) kapsaminda, ilk uygulama yili olan 1 Ocak
1999dan itibaren gümrük vergilerini sanayi ürünlerinde her yil
kademeli olarak % 25 indirmeye baslamis olup, benzer sekilde BAE
ile de Nisan 2000 de bir anlasma imzalamistir. Son olarak, Nisan
2002de Irak ile STA imzalamistir.
Bu baglamda, Subat 1998de varilan anlasma kapsaminda, Suriye
ile imzalanan STA uyarinca iki kademeli bir indirim takvimi
öngörülmüstür. Buna göre, Ocak 1999dan geçerli olmak üzere,
sanayi ürünlerinde her yil % 25, tarim ürünlerinde ise Kasim
1999dan itibaren ilk yili % 50 bakiyesi 5 yilda her yil % 10
indirim olmak üzere daha kapsamli bir STA modeli öngörülmüstür.
Lübnan, ayni zamanda 14 ülkenin üye oldugu Arap STAsina da
taraf olup, bu kapsamda Ocak 1998den geçerli olmak üzere sanayi
ürünleri için geçerli olan yillik % 10luk indirim takvimini
uygulamaktadir.
Yatirimlarin karsilikli tesviki ve korunmasi ile çifte
vergilendirmenin önlenmesi amaciyla bir çok ülke ile anlasma
imzalanmis olup, benzer sekilde ekonomik isbirligi ve çerçeve
anlasmalari da imzalamaktadir. Bunlarin tamami asagidaki
talolardan görülebilir.
Yatirimlarin
Karsilikli Tesviki ve Korunmasi Anlasmalari
| Ülkeler |
İmza Tarihi |
Onay Tarihi |
Yürürlüğe Girişi |
| Almanya |
28 Mart 1997 |
5 Kasım 1998 |
25 Mart 1999 |
| Avusturya |
26 Mayıs 2001 |
|
|
| Azerbaycan |
11 Şubat 1998 |
31 Mart 1999 |
|
| BAE |
17 Mayıs 1998 |
31 Mart 1999 |
14 Temmuz 1999 |
| Beyaz Rusya |
19 Haziran 2001 |
14 Aralık 2001 |
|
| Benelüks |
06 Eylül 1999 |
|
|
| Bulgaristan |
01 Haziran 1999 |
30 Aralık 2000 |
|
| Çek Cumhuriyeti |
19 Eylül 1997 |
14 Haziran 1999 |
24 Temmuz 2000 |
| Çin |
13 Haziran 1996 |
28 Şubat 1997 |
10 Temmuz 1997 |
| Ermenistan |
01 Mayıs 1995 |
16 Mart 1998 |
1 Ekim 1998 |
| Fas |
03 Temmuz 1997 |
14 Haziran 1999 |
04 Mart 2000 |
| Finlandiya |
25 Ağustos 1997 |
14 Haziran 1999 |
12 Ocak 2000 |
| Fransa |
28 Kasım 1996 |
31 Mart 1999 |
29 Ekim 1999 |
| Gabon |
20 Şubat 2001 |
|
|
| İngiltere |
16 Şubat 1999 |
30 Aralık 2000 |
|
| İran |
28 Ekim 1997 |
31 Mart 1999 |
14 Haziran 2000 |
| İspanya |
22 Şubat 1996 |
23 Nisan 1997 |
|
| İsveç |
15 Haziran 2001 |
16 Ağustos 2001 |
|
| İsviçre |
03 Mart 2000 |
30 Aralık 2000 |
20 Nisan 2001 |
| İtalya |
07 Kasım 1997 |
31 Mart 1999 |
09 Şubat 2000 |
| Kanada |
11 Nisan 1997 |
31 Mart 1999 |
19 Haziran 1999 |
| Kıbrıs |
09 Aralık 2001 |
|
|
| Kuveyt |
21 Ocak 2001 |
16 Ağustos 2001 |
|
| Küba |
14 Aralık 1995 |
05 Kasım 1998 |
07 Aralık 1999 |
| Macaristan |
22 Haziran 2001 |
|
|
| Malezya |
26 Şubat 1998 |
31 Mart 1999 |
20 Ocak 2002 |
| Mısır |
01 Mart 1996 |
24 Temmuz 1996 |
02 Haziran 1997 |
| OPEC Fonu |
23 Eylül 2000 |
03 Nisan 2001 |
15 Ağustos 2001 |
| Pakistan |
09 Ocak 2001 |
14 Aralık 2001 |
|
| Romanya |
19 Ekim 1994 |
06 Haziran 1996 |
06 Nisan 1997 |
| Rusya |
07 Nisan 1997 |
02 Ağustos 2001 |
|
| Suriye |
12 Ocak 1997 |
24 Temmuz 1997 |
15 Eylül 1998 |
| Şili |
13 Ekim 1999 |
24 Mayıs 2000 |
|
| Tunus |
24 Haziran 1998 |
31 Mart 1999 |
04 Haziran 2000 |
| Ukrayna |
25 Mart 1996 |
24 Temmuz 1996 |
|
| Yemen |
25 Kasım 1999 |
24 Mayıs 2000 |
|
| Yunanistan |
24 Temmuz 1997 |
31 Mart 1999 |
|
Çifte Vergilendirmenin Önlenmesi Anlasmalari
| Ülkeler |
İmza Tarihi |
Onay Tarihi |
Yürülüğe Girişi |
| BAE |
17 Mayıs 1998 |
23 Şubat 1999 |
21 Mayıs 1999 |
| Beyaz Rusya |
19 Haziran 2001 |
14 Aralık 2001 |
|
| Bulgaristan |
01 Haziran 1999 |
25 Ekim 1999 |
05 Ocak 2000 |
| Cezayir |
26 Mart 2002 |
|
|
| Çek Cumhuriyeti |
28 Ağustos 1997 |
14 Haziran 1999 |
24 Ocak 2000 |
| Ermenistan |
16 Eylül 1998 |
23 Şubat 1999 |
13 Aralık 2000 |
| Fas |
20 Ekim 2001 |
|
|
| Fransa |
24 Temmuz 1962 |
23 Ağustos 1963 |
1963 |
| Gabon |
20 Şubat 2001 |
|
|
| İran |
22 Ekim 1998 |
23 Şubat 1999 |
|
| İtalya |
22 Kasım 2000 |
03 Nisan 2001 |
|
| Kanada |
29 Aralık 1998 |
|
|
| Kuveyt |
21 Ocak 2001 |
03 Nisan 2001 |
20 Mart 2002 |
| Küba |
04 Şubat 2001 |
02 Ağustos 2001 |
|
| Malta |
23 Şubat 1999 |
25 Ekim 1999 |
10 Şubat 2000 |
| Mısır |
17 Mart 1996 |
24 Temmuz 1996 |
22 Mart 1998 |
| Umman Sultanlığı |
12 Nisan 2001 |
16 Ağustos 2001 |
|
| Polonya |
26 Temmuz 1999 |
24 Mayıs 2000 |
|
| Romanya |
28 Haziran 1995 |
24 Temmuz 1996 |
06 Nisan 1997 |
| Rusya |
07 Nisan 1997 |
23 Şubat 1999 |
16 Haziran 2000 |
| Suriye |
12 Ocak 1997 |
24 Temmuz 1997 |
|
| Tunus |
24 Haziran 1998 |
23 Şubat 1999 |
03 Haziran 2000 |
Ikili Ekonomik ve Ticari Anlasmalar
| Ülkeler |
İmza Tarihi |
Onay Tarihi |
Açıklama |
| Avustralya |
Mart 1997 |
Ocak 1998 |
MFN (gümrük vergileri
vs.) Teknik İşbirliği, Fikri Mülkiyet Haklarının Korunması |
| Azerbaycan |
Şubat 1998 |
Mart 1999 |
MFN (gümrük vergileri,
transit) Ekonomik İşbirliği (inşaat, turizm, nakliye,
petrol, vb.) |
| BAE |
Nisan 2000 |
Ağustos 2001 |
STA (gümrük istisna ve
indirimleri, ulaştırmada kolaylıklar) |
| Beyaz Rusya |
Haziran 2001 |
|
Çerçeve Anlaşması |
| Çek Cumhuriyeti |
Ekim 1994 |
Mayıs 1995 |
MFN (deniz taşımacılığı,
liman imkanlarının kullanılması dahil) |
| Çin |
Kasım 1972 |
Ağustos 1974 |
Çerçeve Anlaşması |
| Çin |
Haziran 1996 |
Nisan 2001 |
MFN (gümrük vergileri,
ticari prosedürler) |
| Endonezya |
Ağustos1999 |
Ağustos 2001 |
Kültürel, Teknolojik ve
Ekonom | | | |