 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|
|
|
|
|
 |
 |
|
|
 |
 |
 |
|
|
 |
|
 |
 |
Ülke Pazar Araştırmaları |
|
 Kuzey
Kıbrıs Türk Cumhuriyeti
Genel Ekonomik Durum
1980-1987
arasında ortalama %4 büyüme hızıyla gelişen KKTC ekonomisi,
1987-1990 döneminde ortalama %7 büyüme hızına ulaşmıştır. Ancak,
1990-91 yılları oldukça zorlu olmuştur. 1990 Körfez Krizi, 1991
Polly-Peck Krizi, bankacılık sektöründeki kriz ve her iki
yıldaki kuraklıkla tarım sektöründe yaşanan üretim kayıpları
ekonomik büyümeyi durdurma noktasına getirmiştir. Neticede, 1991
yılında ekonomi %5,3 oranında küçülmüştür. 1992-1993 yıllarında
ulaştırma ve haberleşme sektörlerindeki yatırımlarla ekonomi
toparlanmış ve sırasıyla %7,8 ve %5,9 oranlarında büyüme
kaydedilmiştir. Diğer taraftan, tarım sektöründeki ikinci
kuraklık dönemi nedeniyle üretim kayıpları ekonomik sıkıntıyı
artırmıştır. Aynı yıl içinde AB Adalet Divanı tarafından adadaki
tarım ürünlerinde Rum Kesimi'ne ait belge istenmesi ve sanayi
ürünlerinin OGT kapsamına alınması KKTC ekonomisine daraltıcı
olumsuz etkiler getirmiştir. Bununla birlikte, alınan pratik
tedbirlerle KKTC ürünlerinin AB pazarına ihracı belirli ölçüde
devam etmektedir. Ayrıca, kaybın telafisi amacıyla Türkiye
tarafından yaratılan dış ticaret olanağı 1995-97 döneminde
KKTC'nin Türkiye'ye dönük ihracatını 10 milyon $'dan 30 milyon
$'a çıkarmıştır. 1995-1996 yıllarında ekonomik büyüme sırasıyla
%2,6 ve %2,9 oranlarında gerçekleşmiştir.
1996-1999 yılları arasında alınan tedbirler kısa sürede
etkilerini göstermiştir. Yapısal sorunlar ve buna paralel
bankacılık sektöründe ciddi sorunlar nedeniyle olumsuz
deneyimler yaşanmasına rağmen, bu dönemde ekonomi ortalama %5,8
büyüme hızına ulaşmıştır. KKTC-Devlet Planlama Örgütü tarafından
2000 yılı sonu için büyüme hızı %5,3 olarak hedeflendiği
belirtilmiştir. KKTC'nin mevcut ve geleceğe dönük gündemi;
ekonomide istikrarın sağlanması, üretime ve ihracata dönük
yatırıma dayalı bir ekonomik yapısal değişimin
gerçekleştirilmesidir.
KKTC ekonomisinde, 2000 yılında mali sektörde başlayan ve tüm
sektörleri olumsuz etkileyen sorunlar, 2001 yılında ise ortak
para birimini kullanılan Türkiye Cumhuriyeti'nde dalgalı kur
sistemine geçilmesiyle yaşanan fiyat artışlarının yarattığı
olumsuz gelişmelerin yansıması sonucunda, sırasıyla %0.6 ve %5.4
oranlarında daralma yaşanmıştır. 2002 yılında ise ekonomi
yeniden büyüme sürecine girerek %6.9 oranında büyümüştür. 2003
yılı ön tahminine göre KKTC ekonomisinde beklenen reel büyüme
ise %5.4 oranındadır.
2001 yılında cari fiyatlarla 1,070,424,473 milyon TL olan GSMH,
2002 yılında %32.5 oranında artarak 1,418,703,263.6 milyon TL'na
ulaşmıştır. 2003 yılı tahminine göre ise GSMH'nın
1,848,987,300.6 milyon TL'na ulaşması beklenmektedir. Aynı
yıllarda 1977 fiyatlarıyla GSMH 8,545.9 milyon TL'ndan 9,133.1
milyon TL'na çıkmış, 2003 yılında ise 9,628 milyon TL'na
ulaşacağı tahmin edilmektedir.
Gayri Safi Milli Hasılada Sektörel Gelişmeler
(Cari Fiyatlarla Milyon TL)
|
Sektörler |
1999 |
2000 |
2001 |
2002 |
20031 |
|
1. Tarım |
32.647.771,20 |
44.740.397,70 |
78.627.217,00 |
125.668.938,80 |
159.042.889,60 |
|
1.1. Bitkisel |
17.057.377,70 |
23.638.689,00 |
41.011.860,70 |
75.400.813,50 |
87.672.372,20 |
|
1.2. Hayvancılık |
13.405.247,40 |
18.009.515,30 |
33.916.132,70 |
43.670.587,50 |
56.662.927,80 |
|
1.3. Ormancılık |
294.344,20 |
484.005,80 |
253.430,70 |
389.327,10 |
474.400,00 |
|
1.4.Balıkcılık |
1.890.801,90 |
2.608.187,60 |
3.445.792,90 |
6.208.210,70 |
14.233.189,60 |
|
2. Sanayi |
42.726.134,80 |
68.385.932,10 |
121.736.377,00 |
157.576.560,40 |
194.489.648,20 |
|
2.1. Taşocakçılığı |
2.248.236,50 |
3.866.754,80 |
5.973.198,20 |
7.823.663,00 |
9.894.183,20 |
|
2.2. İmalat Sanayii |
25.314.468,50 |
36.853.966,90 |
57.236.816,90 |
74.178.656,20 |
97.679.568,30 |
|
2.3. Elektrik-Su |
15.163.429,80 |
27.665.210,40 |
58.526.361,90 |
75.574.241,20 |
86.915.896,70 |
|
3. İnşaat |
16.468.983,90 |
28.934.272,90 |
38.923.294,00 |
62.012.967,10 |
79.972.808,20 |
|
4. Ticaret-Turizm |
69.060.910,60 |
104.703.253,70 |
165.151.924,50 |
215.553.627,80 |
269.744.684,70 |
|
4.1. Toptan ve Perakende
Ticaret |
46.746.132,20 |
65.005.980,00 |
109.111.187,10 |
134.383.446,50 |
183.853.887,90 |
|
4.2. Otelcilik ve Lokantacılık |
22.314.778,40 |
39.697.273,70 |
56.040.737,40 |
81.170.181,30 |
85.890.796,80 |
|
5. Ulaştırma-Haberleşme |
44.489.843,80 |
84.621.650,40 |
133.453.268,50 |
185.264.817,90 |
229.560.284,70 |
|
6. Mali Müesseseler |
25.815.393,30 |
41.620.313,40 |
92.762.971,30 |
89.952.347,00 |
103.858.979,80 |
|
7. Konut Sahipliği |
10.302.508,90 |
15.787.564,60 |
28.508.816,30 |
41.431.859,90 |
49.344.149,20 |
|
8. Serbest Meslek ve Hizmetler |
38.261.702,80 |
52.134.500,20 |
133.995.824,50 |
138.860.124,00 |
167.247.483,60 |
|
9. Kamu Hizmetleri |
91.039.028,90 |
155.998.145,80 |
199.156.534,70 |
227.867.134,20 |
419.579.372,60 |
|
10. İthalat Vergileri |
32.815.649,50 |
53.038.365,40 |
76.836.146,00 |
113.513.407,60 |
156.104.000,00 |
|
11. GSYİH |
403.627.927,70 |
649.964.396,20 |
1.069.152.373,80 |
1.407.701.784,70 |
1.828.944.300,60 |
|
12. Net Dış Alem Faktör
Gelirleri |
3.441.847,70 |
1.415.658,80 |
1.272.099,20 |
11.001.478,90 |
20.043.000,00 |
|
GSMH |
407.069.775,40 |
651.380.055,00 |
1.070.424.473,00 |
1.418.703.263,60 |
1.848.987.300,60 |
Kaynak: Devlet
Planlama Örgütü
1Gerçekleşme Tahmini
Sektörler
itibarıyla reel gelişmeler incelendiğinde; tarım sektörünün 2002
yılında %18.9 oranında reel gelişme gösterdiği görülmektedir. Bu
gelişmede en büyük etken, tarım sektörünün alt sektörlerinden
bitkisel üretimde %30.5 oranında gerçekleşen reel artış
olmuştur. 2003 yılında ise, bitkisel ve hayvansal üretimin
daralmasına karşın balıkçılık üretiminde meydana gelen %57.3
oranındaki artış sonucunda, %2 gibi sınırlı bir büyüme
beklenmektedir.
Sanayi sektöründe 2002 yılında 2001 yılına göre %5 oranında
artış gerçekleşmiştir. Sanayi alt sektörlerinde en büyük gelişme
%7.4 oranıyla taşocakçılığı sektöründe meydana gelmiştir. 2003
yılı tahminlerine göre yine %5 oranında büyüyeceği tahmin edilen
sanayi sektörünün alt sektörlerinde en büyük gelişme %14.2
oranıyla elektrik-su sektöründe beklenmektedir.
Hizmet sektörlerinde 2002 yılında, mali müesseseler ve kamu
hizmetleri sektörlerinde sırasıyla %10.1 ve %0.5 oranlarında
gerileme olmasına karşın, diğer sektörlerde gelişme
görülmektedir. Diğer hizmet sektörleri içerisinde en büyük
gelişme inşaat, toptan ve perakende ticaret ile
otelcilik-lokantacılık sektörlerinde gerçekleşmiştir. Bu
sektörler sırasıyla %15.9, %12 ve %21.6 oranlarında büyümüştür.
2003 yılı tahminine göre ise otelcilik-lokantacılık sektöründe
beklenen %4.9 oranındaki daralma dışında diğer sektörlerde
gelişme beklenmektedir.
Sektörel gelişmeler sonucunda GSYİH'da, 2002 yılında %6.2
oranında reel büyüme gerçekleşirken, 2003 yılında %5.1 oranında
büyüme olacağı tahmin edilmektedir. Net dış alem faktör
gelirlerinde ise, 2002 yılında faiz ve ücret gelirlerindeki
gelişmeler sonucunda %594.1 oranında reel büyüme meydana
gelirken, 2003 yılında uçak kira giderlerindeki artıştan dolayı
%47.5 oranında büyüme beklenmektedir. Sözkonusu gelişmeler
sonucunda GSMH'nın sabit fiyatlarla 9,628 milyon TL'na ulaşacağı
tahmin edilmektedir.
2002 ve 2003 yıllarında sektörlerin GSYİH içerisindeki payları
incelendiğinde; kamu hizmetleri, ticaret, ulaştırma-haberleşme
ve sanayi sektörlerinin en ağırlıklı sektörler olduğu
görülmektedir. Sözkonusu sektörlerin 2003 yılı itibarıyla
paylarının sırasıyla %15.9, %15.9, %12.3 ve %11.8 olması
beklenmektedir.
2002 yılında cari fiyatlarla %32.5 oranında artan GSMH'ya göre
yıllık fiyat artışı %24 oranında gerçekleşecektir. Sektörler
itibarıyla en yüksek fiyat artışları %67.9 oranıyla balıkçılık,
%42.5 oranıyla konut gelirleri, %40.8 oranıyla bitkisel üretim,
%40.2 oranıyla kamu hizmetleri ve %37.5 oranıyla inşaat
sektöründe olmuştur. 2003 yılı tahminine göre ise GSMH'ya göre
fiyat artışı %23.6 oranında beklenmektedir. Sektörler itibarıyla
tahmin edilen en yüksek fiyat artışları %45.7 oranıyla
balıkçılık, %45.2 oranıyla kamu hizmetleri, %32.3 oranıyla
hayvancılık ve %22 oranıyla ulaştırma-haberleşme sektöründe
olmuştur.
GSYİH'nın
Sektörel Dağılımı ve GSMH
|
Sektörler |
2001 |
2002 |
20031 |
Büyüme Hızı |
Büyüme Hızı |
Payı % |
Payı % |
Payı % |
| |
1977 Fiyatlarıyla |
1977
Fiyatlarıyla |
1977
Fiyatlarıyla |
2002 |
20031 |
2001 |
2002 |
20031 |
|
1. Tarım |
828,4 |
985,3 |
1.005,30 |
18,9 |
2 |
9,7 |
10,9 |
10,6 |
|
1.1. Bitkisel |
442,4 |
577,5 |
576,2 |
30,5 |
-0,2 |
5,2 |
6,4 |
6,1 |
|
1.2. Hayvancılık |
328,3 |
343,8 |
337,2 |
4,7 |
-1,9 |
3,8 |
3,8 |
3,5 |
|
1.3. Ormancılık |
12,7 |
15,7 |
15,9 |
23,6 |
1,3 |
0,2 |
0,2 |
0,2 |
|
1.4. Balıkçılık |
45 |
48,3 |
76 |
7,3 |
57,3 |
0,5 |
0,5 |
0,8 |
|
2. Sanayi |
1.025,00 |
1.075,90 |
1.130,10 |
5 |
5 |
12 |
11,9 |
11,8 |
|
2.1. Taşocakçılığı |
27 |
29 |
30,5 |
7,4 |
5,2 |
0,3 |
0,3 |
0,3 |
|
2.2. İmalat Sanayii |
822,8 |
869,6 |
897,2 |
5,7 |
3,2 |
9,6 |
9,6 |
9,4 |
|
2.3. Elektrik-Su |
175,2 |
177,3 |
202,4 |
1,2 |
14,2 |
2,1 |
2 |
2,1 |
|
3. İnşaat |
669,6 |
776 |
828,4 |
15,9 |
6,8 |
7,8 |
8,6 |
8,7 |
|
4. Ticaret |
1.246,40 |
1.420,00 |
1.515,00 |
13,9 |
6,7 |
14,6 |
15,7 |
15,9 |
|
4.1. Toptan-Perakende Ticaret |
991,8 |
1.110,50 |
1.220,80 |
12 |
9,9 |
11,6 |
12,3 |
12,8 |
|
4.2. Otelcilik-Lokantacılık |
254,6 |
309,5 |
294,2 |
21,6 |
-4,9 |
3 |
3,4 |
3,1 |
|
5. Ulaştırma-Haberleşme |
1.108,20 |
1.149,40 |
1.167,00 |
3,7 |
1,5 |
13 |
12,7 |
12,3 |
|
6. Mali Müesseseler |
434,3 |
390,3 |
391,7 |
-10,1 |
0,4 |
5,1 |
4,3 |
4,1 |
|
7. Konut Gelirleri |
475,8 |
485,1 |
494,4 |
2 |
1,9 |
5,6 |
5,3 |
5,2 |
|
8. Serbest Meslek ve Hizmetler |
800,1 |
807 |
833,1 |
0,9 |
3,2 |
9,4 |
8,9 |
8,7 |
|
9. Kamu Hizmetleri |
1.461,70 |
1.454,30 |
1.512,40 |
-0,5 |
4 |
17,1 |
16 |
15,9 |
|
10. İthalat Vergileri |
486,2 |
519 |
646,2 |
6,7 |
24,5 |
5,7 |
5,7 |
6,8 |
|
11. GSYİH (p.f.) |
8.535,70 |
9.062,30 |
9.523,60 |
6,2 |
5,1 |
100 |
100 |
100 |
|
12. Net Dış Alem Faktör Gelirleri |
10,2 |
70,8 |
104,4 |
594,1 |
47,5 |
0,1 |
0,8 |
1,1 |
|
GSMH (p.f) |
8.545,90 |
9.133,10 |
9.628,00 |
6,9 |
5,4 |
100,1 |
100,8 |
101,1 |
1Gerçekleşme
Tahmini
Kaynak:KKTC Başbakanlık DPÖ
SEKTÖREL KATMA
DEĞERLERİN REEL BÜYÜME HIZLARI (%)
| Sektörler |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
2002 |
20031 |
| 1. Tarım |
5,9 |
29,2 |
-13,2 |
16,1 |
18,9 |
2 |
| 2. Sanayi |
1,2 |
2,4 |
4.0 |
-6.5 |
5 |
5 |
| 3. İnşaat |
7,3 |
2 |
18.Tem |
-20,4 |
15,9 |
6,8 |
| 4. Ticaret-Turizm |
10,1 |
7,4 |
-5.4 |
-15,5 |
13,9 |
6,7 |
| 5. Ulaştırma-Haberleşme |
4 |
7 |
06.Tem |
-0.5 |
3,7 |
1,5 |
| 6. Mali Müesseseler |
8,8 |
8,4 |
-6.8 |
-18 |
-10,1 |
0,4 |
| 7. Konut Sahipliği |
2,8 |
2,5 |
02.Şub |
3,1 |
2 |
1,9 |
| 8. Serbest Meslek ve
Hizmetler |
3,6 |
15,5 |
-10.7 |
14.Mar |
0,9 |
3,2 |
| 9. Kamu Hizmetleri |
3,5 |
2,3 |
03.Oca |
-1.5 |
-0,5 |
4 |
| 10. İthalat Vergileri |
5,1 |
6,7 |
03.Nis |
-19.6 |
6,7 |
24,5 |
| 11. GSYİH |
5,2 |
7,5 |
.. |
-5.4 |
6,2 |
5,1 |
| 12. Net Dış Alem Faktör
Gelirleri |
269,3 |
-8.8 |
-74.4 |
-48.2 |
594,1 |
47,5 |
| GSMH |
6 |
7,4 |
-0.6 |
-5.4 |
6,9 |
5,4 |
Kaynak: Devlet
Planlama Örgütü
1Gerçekleşme Tahmini
EKONOMİNİN
GENEL DENGESİ (milyon TL)
| |
Cari Fiyatlarla 2001 |
Cari
Fiyatlarla 2002 |
Cari
Fiyatlarla 20031 |
1977 Fi. 2001 |
1977 Fi. 2002 |
1977 Fi. 20031 |
|
1. Toplam Kaynaklar |
1.090.566.043,00 |
1.398.132.003,80 |
1.885.707.300,60 |
8.706,70 |
9.000,70 |
9.819,20 |
|
1.1. GSMH |
1.070.424.473,00 |
1.418.703.263,60 |
1.848.987.300,60 |
8.545,90 |
9.133,10 |
9.628,00 |
|
1.2. Dış Açık |
20.141.570,00 |
-20.571.259,80 |
36.720.000,00 |
160,8 |
-132,4 |
191,2 |
|
2. Toplam Yatırımlar |
157.286.379,10 |
224.436.826,20 |
331.118.000,50 |
1.255,70 |
1.444,90 |
1.724,20 |
|
2.1. Sabit Sermaye |
140.749.578,30 |
199.231.606,80 |
300.218.000,50 |
1.123,70 |
1.282,60 |
1.563,30 |
|
2.1.1. Kamu |
40.991.559,20 |
72.427.431,40 |
132.507.741,10 |
327,3 |
466,3 |
690 |
|
2.1.2. Özel |
99.758.019,10 |
126.804.175,40 |
167.710.259,40 |
796,4 |
816,3 |
873,3 |
|
2.2. Stok Değişimleri |
16.536.800,80 |
25.205.219,40 |
30.900.000,00 |
132 |
162,3 |
160,9 |
|
2.2.1. Kamu |
6.909.385,30 |
6.156.369,80 |
8.905.945,00 |
55,2 |
39,7 |
46,4 |
|
2.2.2. Özel |
9.627.415,50 |
19.048.849,60 |
21.994.055,00 |
76,8 |
122,6 |
114,5 |
|
3. Toplam Tüketim |
933.279.663,90 |
1.173.695.177,60 |
1.554.589.300,10 |
7.451,00 |
7.555,80 |
8.095,00 |
|
4. Kamu Harcanabilir Geliri |
130.312.005,80 |
108.227.350,20 |
257.605.763,90 |
1.040,40 |
696,8 |
1.341,40 |
|
4.1. Kamu Tüketimi |
233.532.591,00 |
322.959.794,00 |
482.673.642,90 |
1.864,50 |
2.079,10 |
2.513,40 |
|
4.2. Kamu Tasarrufu |
-103.220.585,20 |
-214.732.443,80 |
-225.067.879,00 |
-824,1 |
-1.382,30 |
-1.172,00 |
|
4.3. Kamu Yatırımı |
47.900.944,50 |
78.583.801,20 |
141.413.686,10 |
382,5 |
506 |
736,4 |
|
4.4. Kamu Tasarruf-Yatırım Farkı |
-151.121.529,70 |
-293.316.245,00 |
-366.481.565,10 |
-1.206,60 |
-1.888,30 |
-1.908,40 |
|
5. Özel Harcanabilir Gelir |
940.112.467,20 |
1.310.475.913,40 |
1.591.381.536,70 |
7.505,50 |
8.436,40 |
8.286,60 |
|
5.1. Özel Tüketim |
699.747.072,90 |
850.735.383,60 |
1.071.915.657,20 |
5.586,50 |
5.476,70 |
5.581,70 |
|
5.2. Özel Tasarruf |
240.365.394,30 |
459.740.529,80 |
519.465.879,50 |
1.919,00 |
2.959,60 |
2.704,90 |
|
5.3. Özel Yatırım |
109.385.434,60 |
145.853.025,00 |
189.704.314,40 |
873,2 |
938,9 |
987,8 |
|
5.4. Özel Tasarruf-Yatırım Farkı |
130.979.959,70 |
313.887.504,80 |
329.761.565,10 |
1.045,80 |
2.020,70 |
1.717,10 |
|
Özel Tasarruf Oranı (%) |
25,6 |
35,1 |
32,6 |
25,6 |
35,1 |
32,6 |
|
6. Toplam Yurtiçi Tasarruflar |
137.144.809,10 |
245.008.086,00 |
294.398.000,50 |
1.094,90 |
1.577,30 |
1.533,00 |
|
Yatırımlar/GSMH (%) |
14,7 |
15,8 |
17,9 |
14,7 |
15,8 |
17,9 |
|
Tasarruflar/GSMH (%) |
12,8 |
17,3 |
15,9 |
12,8 |
17,3 |
15,9 |
Kaynak: Devlet
Planlama Örgütü
1Gerçekleşme Tahmini
İstihdam ve
Sosyal Güvenlik
Çalışabilir nüfus
15-64 yaş içinde yer alan kişileri anlatır. Çalışabilir nüfusun
bir bölümü istihdam edilmiştir. 2001 yılında ülkede çalışabilir
nüfus 150,734 kişi iken istihdam edilen kişi sayısı 90,366
olmuştur. Bu dönemde istihdam edilen nüfusun çalışabilir nüfusa
oranı %60.0 olarak gerçekleşmiştir. 2002 yılında istihdam edilen
nüfus 2001 yılına göre %3.0 artarak 93,114'e yükselmiştir. Aynı
dönemde çalışabilir nüfus 151,871 kişiye ulaşmıştır. Bu dönemde
istihdam edilen nüfusun çalışabilir nüfusa oranına bakıldığında
%61.3 olduğu görülmektedir. Diğer bir ifade ile çalışabilir
nüfusun %38.7'sinin çalışmadığı anlaşılmaktadır. Çalışmayan bu
kesimi ev kadınları, askerler, öğrenciler, işsizler, çalışamaz
durumda olanlar, emekliler v.b. oluşturmaktadır.
2001 yılına göre 2002 yılında toplam istihdamda %3.0'lük artış
olduğu görülmektedir. Toplam istihdam içerisinde 2001 yılında
%16.5'lik paya sahip olan tarım sektörü düşüş kaydederek 2002
yılında %15.7'ye gerilerken sanayi sektöründe de gerileme olmuş
ve 2002 yılında, toplam istihdamdan %9.5'lik pay almıştır.
Hizmetler sektörünün ise 2001 yılında toplam istihdamdan aldığı
%73.9'luk pay, 2002 yılında artış göstererek %74.8'e
yükselmiştir.
Hizmetler sektörü içerisinde yer alan ulaştırma-haberleşme, mali
müesseseler, serbest meslek ve hizmetler ile kamu hizmetlerinin
payı düşerken inşaat, ticaret ve turizmin payı artmıştır.
2003 yılı itibarıyla kamu hizmetlerinin toplam istihdamdan en
yüksek payı alacağı tahmin edilmektedir. Kamu hizmetlerinin
toplam istihdamdan en yüksek payı alacağının tahmin edilmesine
rağmen, yıllar itibarıyla toplam içerisindeki payının azalama
eğiliminde olduğu görülmektedir. 1993-1997 dönemini kapsayan
ÜBYKP'na göre kamu hizmetlerindeki istihdamın, toplam
istihdamdaki payının azaltılması temel ilke olarak
belirlenmişti. 1998 yılında istihdamdan %20.5'lik pay alan kamu
hizmetleri sektörünün sonraki yıllarda aldığı pay azalarak 2002
yılında %19.4'e düşmüştür. 2002 yılında ise küçük bir artış
göstererek %19.6'ya yükselmiştir.
ÇALISAN NÜFUSUN
SEKTÖREL DAGILIMI ( % )
| SEKTÖRLER |
1995 |
1996 |
1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
2002 |
2003* |
| Tarım |
17.383 |
16.862 |
16.188 |
15.864 |
15.547 |
15.236 |
14.931 |
14.632 |
14.339 |
| Sanayi |
8.348 |
8.356 |
8.428 |
8.481 |
8.552 |
8.715 |
8.715 |
8.889 |
9.059 |
| İnşaat |
9.584 |
9.792 |
11.547 |
12.177 |
12.361 |
14.104 |
14.104 |
14.104 |
16.591 |
| Ticaret/Turizm |
8.367 |
8.367 |
8.730 |
9.095 |
9.536 |
9.630 |
9.630 |
10.565 |
10.803 |
| Ulaş. Haberleşm |
6.510 |
6.734 |
7.192 |
7.389 |
7.747 |
8.104 |
8.104 |
8.221 |
8.391 |
| Mali Müessese. |
2.397 |
2.456 |
2.693 |
2.858 |
3.026 |
2.397 |
2.397 |
2.397 |
2.404 |
| Serb.Mes/ Hiz. |
7.276 |
10.848 |
11.454 |
11.750 |
13.057 |
13.057 |
14.401 |
15.469 |
14.828 |
| Kamu Hiz. |
16.589 |
16.899 |
16.972 |
17.399 |
17.689 |
18.084 |
18.084 |
18.084 |
18.605 |
| TOPLAM |
76.454 |
80.314 |
83.204 |
85.013 |
87.515 |
89.327 |
90.366 |
92.361 |
95.020 |
*Tahmin
Çalışma Dairesi'ne
kaydını yaptırmış kayıtlı tamamen işsiz sayısına bakıldığı zaman
2001 yılında 1500 olan yıllık ortalama işsiz sayısının %2.3'lük
artışla 2002 yılında 1535'e yükseldiği görülmektedir.
KKTC'de sosyal güvenlik sisteminde en kapsamlı hizmet veren
kuruluşlar; Sosyal Sigortalar,İhtiyat Sandığı, Emekli Sandığı
Emeklilik Müessesesi ve Sosyal Hizmetler Dairesi'dir.
Toplam nüfusun % 62'si sigortalıdır. İhtiyat Sandıgı
uygulamasında çalısanlardan %5 prim, işverenden de %5 kesinti
yapılarak fona aktarılmakta, çalısan görevinden ayrıldığında da
faizleri ile birlikte (kendi ayrıldıgında yarısı) geri
ödenmektedir. İhtiyat Sandığı'na kayıtlı toplam kişi sayısında
sürekli artış olmaktadır. 2001 yılına göre 2002 yılında İhtiyat
Sandığı'na kayıtlı toplam kişi sayısı %6.4 oranında artarak
135,579'dan 144,194'e yükselmiştir. Sandığa yatırım yapan toplam
kişi sayısı ise %5.9 oranında azalarak 27,670'den 26,045'e
düşmüştür. 2002 yılı Aralık ayı itibarıyla, aktif iştirakçi
sayısının (her ay yatırım yapan) 26,045 kişi olduğu
saptanmıştır. 2002 yılı içerisinde toplam 26,604,394.2 milyon
TL'lik tahsilat yapılmıştır. Toplam tahsilatın 12,654,709.9
milyon TL'lık kısmı (%47.6) primlerden, 13,949,684.3 milyon
TL'lik kısmı (%52.4) depozitlerden elde edilmiştir.
Sosyal Sigortalar'da uygulanan prim oranları çalısılan kuruma
göre %12 ile %21 arasında değişmektedir. Özel sektörde bir
hizmet akdiyle çalışanların ücretinden %8 prim kesilirken
işverenin sosyal sigortaya katkısı %10 olarak belirlenmistir.
Geçmiste erken emeklilik söz konusu olabilirken, bugün 25
çalısma yılı ve 50 yas baz alınmaktadır. Emekli olabilmek için
15 yıl çalışma süresinin doldurulması, erken emekliliğe hak
kazanılması için de 12 yıl çalısma süresinin doldurulması ile
mümkündür. Sosyal Sigortalar Dairesi'nce tescil edilmiş
sigortalı sayıları yıldan yıla artış kaydetmektedir. 2002
yılında tescil edilen sigortalı sayısı 4,353 kişi artarak (%3.1)
145,015'e yükselmiştir. 2002 yılında aylık ortalama tescilli
sigortalı artışının önceki yıla göre biraz arttığı
görülmektedir. Bu da iş hacmindeki daralmanın henüz
aşılamadığını göstermektedir. 2002 yılında aylık ortalama artış
363 kişi olarak gerçekleşmiştir. Sosyal Sigortalar Fonu'ndan
yaşlılık, malüllük ve ölüm aylığı alan kişi sayılarının yıllar
itibarıyla arttığı görülmektedir. 2001 yılında Fon'dan yaşlılık,
malullük ve ölüm aylığı alan kişi sayısı 18,696 iken bu sayı
2002 yılında %0.8'lik artış kaydederek 18,842 kişiye
yükselmiştir.
Son olarak, kamu ve özel sektörde sendika hakki bulunmakta olup
güçlü bir yapı vardır. Çalışan nüfusun %30'u sendikalaşmıştır.
Çalışanların grev hakkı bulunmakla birlikte isverenin lokavt
hakkı yoktur. Özel sektörde yaygın olmayan grevler kamu
kesiminde genelde ücret artış dönemlerinde görülmektedir.
Kamu Dengesi
Kamu gelirlerinin
2002 yılında 2001 yılına göre reel olarak %14 oranında artışı
yanında, transfer harcamalarının %37.1 düzeyine ulaşan artışı,
kamu harcanabilir gelirinin %33 oranında azalmasına neden
olmuştur. 2003 yılında ise; kamu gelirlerinin %16.3 oranındaki
artışı ile transfer harcamalarının %2.1 oranındaki azalışı kamu
harcanabilir gelirini % 92.5 oranında artıracaktır. Kamu cari
giderlerinde; 2002 yılında %11.5 oranında reel bir artış
gerçekleşmiş olup, 2003 yılında bu artışın %20.9 oranına
ulaşması beklenmektedir. 2002 yılında reel olarak %67.7 oranında
artış gösteren kamu tasarrufu açığı, 2003 yılında %15.2 oranında
azalacaktır. Kamu tasarruf açığındaki bu gerileme, yatırım
harcamalarının 2003 yılında reel olarak %45.5 oranındaki
artmasına rağmen kamu finansman gereği artışını %1.1 gibi
sınırlı bir düzeyde tutabilecektir
Kıbrıs Meyve Sebze "CYPFRUVEX" İşletmecilik Limited Şirketi'nin
özelleştirilmesi hususunda, "Özelleştirme Birimi" çalışma yapmış
ancak bu hususta halen bir ilerleme sağlanamamıştır. Cypfruvex
şirketi, KKTC ekonomisinde oldukça önemli bir yere sahip olup,
üretim ve ihracatta azımsanmaz bir payı vardır.
Kamu Kesimi
Genel Dengesi
| |
Cari Fiyatlarla 2002 |
1977 Yılı
Fiyatlarıyla 2002 |
Cari
Fiyatlarla 20031 |
1977 Yılı
Fiyatlarıyla 20031 |
Değişme
(%)-2002-Cari |
Değişme
(%)-2002-Sabit |
Değişme
(%)-2003-Cari |
Değişme
(%)-2003-Sabit |
|
1. Kamu Gelirleri |
|
41,4 |
14 |
43,7 |
16,3 |
|
1.1. Vergiler |
235.686.344,80 |
1.517,30 |
336.842.317,80 |
1.754,00 |
27,3 |
2,6 |
42,9 |
15,6 |
|
1.1.1. Dolaysız Vergiler |
116.393.098,10 |
749,3 |
163.084.750,00 |
849,2 |
13,5 |
-8,5 |
40,1 |
13,3 |
|
1.1.2. Dolaylı Vergiler |
119.293.246,70 |
768 |
173.757.567,80 |
904,8 |
44,4 |
16,4 |
45,7 |
17,8 |
|
1.2. Vergi Dışı Gelirler |
94.934.060,70 |
611,2 |
126.251.263,60 |
657,4 |
45,4 |
17,3 |
33 |
7,6 |
|
1.3. Faktör ve Fon Gelirleri |
227.870.697,40 |
1.466,90 |
339.587.337,90 |
1.768,30 |
57,6 |
27,1 |
49 |
20,5 |
|
2. Transferler |
450.263.752,60 |
2.898,60 |
545.075.155,40 |
2.838,30 |
70,1 |
37,1 |
21,1 |
-2,1 |
|
3. Kamu Harcanabilir Geliri |
108.227.350,20 |
696,8 |
257.605.763,90 |
1.341,40 |
-16,9 |
-33 |
138 |
92,5 |
|
4. Kamu Cari Giderleri |
322.959.794,00 |
2.079,10 |
482.673.642,90 |
2.513,40 |
38,3 |
11,5 |
49,5 |
20,9 |
|
5. Kamu Tasarrufu |
-214.732.443,80 |
-1.382,30 |
-225.067.879,00 |
-1.172,00 |
108 |
67,7 |
4,8 |
-15,2 |
|
6. Kamu Yatırımı |
78.583.801,20 |
506 |
141.413.686,10 |
736,4 |
64,1 |
32,3 |
80 |
45,5 |
|
6.1. Sabit Sermaye |
72.427.431,40 |
466,3 |
132.507.741,10 |
690 |
76,7 |
42,5 |
83 |
48 |
|
6.2. Stok Değişimi |
6.156.369,80 |
39,7 |
8.905.945,00 |
46,4 |
-10,9 |
-28 |
44,7 |
16,8 |
|
7. Kamu Finansman Gereği |
-293.316.245,00 |
-1.888,30 |
-366.481.565,10 |
-1.908,40 |
94,1 |
56,5 |
24,9 |
1,1 |
1Gerçekleşme
Tahmini
Kaynak: KKTC Başbakanlık DPÖ
KKTC'nde bütçe
yerel gelirlerinin önemli bir bölümünü oluşturan gelir vergisi
ağırlıklı dolaysız vergiler, 1970'lı yıllarda %3'lerden 1997
yılında GSMH'nın %12'si düzeyine kadar yükselmiştir. 1998-2000
döneminde %11'ler düzeyinde seyretmekte olan dolaysız vergilerin
GSMH'ya oranı, 2001 yılında %9.4 ve 2002 yılında %8.1 seviyesine
azalmış, 2003 yılı sonunda ise %8.7 düzeyinde gerçekleşmesi
beklenmektedir.
Vergi gelirleri toplamı; 2002 yılında GSMH'ya oranının 1986
yılından sonraki en düşük düzeyi olan %16.1 seviyesine azalmış,
2003 yılında ise %17.6 oranına yükselmesi beklenmektedir. Diğer
yandan, 1986 yılına kadar dolaylı vergiler ağırlıklı vergi
gelirleri 1986-2002 döneminde dolaysız vergi ağırlıklı olmuştur.
Bu yapının 2003 yılında yeniden dolaylı vergiler lehine
değişerek, GSMH'nın %8.9 luk düzeyi ile dolaylı vergi ağırlıklı
bir vergi dağılımının gerçekleşmesi beklenmektedir. Vergi
gelirlerinde dolaylı vergiler ağırlıklı bu gelişme, dolaylı
vergi nitelikli fon gelirleri ile birlikte mütalaa edildiğinde
daha da önem kazanmaktadır. Dolaylı vergi nitelikli fon
gelirleri tahsilatları da dikkate alındığında, devletin
tahsilatını gerçekleştirdiği dolaylı vergiler, toplam vergi
gelirlerinin 2/3 'ünü aşmaktadır. Bu durum, vergilendirmenin ana
ilkelerinde olan adalet ilkesi ile sosyal dengeleri ve gelir
dağılımını düzenleyici yapısının yeterince kullanılamadığını
göstermektedir.
Vergi kapsamını genişletici, vergi kayıplarını azaltıcı, vergi
dağılımını adilleştirici yapısı ön plana çıkarılarak genel vergi
yapısının çağdaş, modern, adil ve tüm ekonomiyi kapsayan bir
duruma getirilmesini sağlamak üzere "Katma Değer Vergisi" 1996
yılında uygulamaya konulmuştur. KDV'nin vergi gelirleri içinde
önemli payı olmakla birlikte, gelir vergilerinin geliştirilmesi
yönündeki fonksiyonunun yeterince kullanılmadığı görülmektedir.
KDV uygulamalarından da yararlanılarak, tarh ve tahakkuk
sistemlerinin geliştirilmesi ve denetimlerin sıklaştırılması ile
vergi idaresinin geliştirilmesi sonrasında yerel gelirlerde
önemli gelişmelerin sağlanması mümkün olacaktır.
Son yıllarda bir artış trendi göstererek, 2000 yılında GSMH'nın
yarısını aşan devlet bütçesi giderleri, 2001 yılında gösterdiği
gerilemeden sonra, 2002 yılında %56.5 düzeyine yükselmiştir. Bu
çıkışın 2003 yılında da sürerek bütçe giderleri toplamının
GSMH'nın %58.7'si düzeyine yükselmesi beklenmektedir.
Giderlerdeki gelişmenin gelirlerde sağlanamaması bütçenin dış
yardımlar ve borçlanmalar ile finansman ihtiyacını artırarak,
2002 yılında GSMH'nın %31.9'u düzeyine kadar yükseltmiştir. 2003
yılında, devlet bütçesi finansman gereğinin GSMH'nın %27.3'ü
düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir.
Devlet Bütçe
Dengesi
| |
2002-Cari Fiyatlarla |
2002 1977
Yılı Fiyatlarıyla |
2002 Dağılımı
% |
20031-Cari
Fiyatlarla |
20031
1977 Yılı Fiyatlarıyla |
20031
Dağılımı % |
Değişme
(%)-2002-Cari |
Değişme
(%)-2002-Sabit |
Değişme
(%)-2003-Cari |
Değişme
(%)-2003-Sabit |
|
1. Bütçe Yerel Gelirleri |
|
33,4 |
7,6 |
66,1 |
34,4 |
|
1.1. Vergi Gelirleri |
228.729.649,20 |
1.472,50 |
65,4 |
325.000.000,00 |
1.692,30 |
56 |
27,4 |
2,7 |
42,1 |
14,9 |
|
1.1.1. Dolaysız Vergiler |
114.648.012,90 |
738,1 |
32,8 |
160.000.000,00 |
833,1 |
27,6 |
13,4 |
-8,5 |
39,6 |
12,9 |
|
1.1.2. Dolaylı Vergiler |
114.081.636,30 |
734,4 |
32,6 |
165.000.000,00 |
859,2 |
28,4 |
45,4 |
17,2 |
44,6 |
17 |
|
1.2. Diğer Gelirler |
84.462.631,60 |
543,7 |
24,2 |
108.000.000,00 |
562,4 |
18,6 |
47,8 |
19,2 |
27,9 |
3,4 |
|
1.3. Fon Gelirleri |
36.303.216,50 |
233,7 |
10,4 |
147.586.666,80 |
768,5 |
25,4 |
43,8 |
16 |
306,5 |
228,8 |
|
2. Bütçe Giderleri |
801.470.483,80 |
5.159,60 |
100 |
1.085.114.421,40 |
5.650,40 |
100 |
62,7 |
31,2 |
35,4 |
9,5 |
|
2.1. Cari Giderler |
220.646.137,40 |
1.420,40 |
27,5 |
333.874.266,00 |
1.738,50 |
30,8 |
36 |
9,6 |
51,3 |
22,4 |
|
2.1.1. Personel Giderleri |
186.722.954,60 |
1.202,10 |
23,3 |
278.567.552,90 |
1.450,50 |
25,7 |
35,8 |
9,5 |
49,2 |
20,7 |
|
2.1.2. Diğer Cari Giderler |
33.923.182,80 |
218,4 |
4,2 |
55.306.713,10 |
288 |
5,1 |
37 |
10,5 |
63 |
31,9 |
|
2.2.Transferler |
455.145.454,40 |
2.930,10 |
56,8 |
552.540.155,40 |
2.877,20 |
50,9 |
74,4 |
40,6 |
21,4 |
-1,8 |
|
2.3. Savunma Giderleri |
54.000.000,00 |
347,6 |
6,7 |
67.500.000,00 |
351,5 |
6,2 |
54,9 |
24,9 |
25 |
1,1 |
|
2.4. Yatırımlar |
71.678.892,00 |
461,4 |
9 |
131.200.000,00 |
683,2 |
12,1 |
108,3 |
68 |
83 |
48,1 |
|
3. Dış Yardımlar ve
Borçlanmalar |
451.974.986,50 |
2.909,70 |
100 |
504.527.754,60 |
2.627,20 |
100 |
95,9 |
58 |
11,6 |
-9,7 |
1Gerçekleşme
Tahmini
Kaynak: KKTC Başbakanlık DPÖ
Ekonomide
Önemli Sektörler
Turizm ve Yüksek
öğrenim sektörleri bugün KKTC ekonomisinin lokomotifi
konumundadır. Türkiye ve üçüncü ülkelerden gelen öğrencilerin bu
alandaki ihtiyaçlarının karşılanmasi ülke ekonomisine önemli
girdi sağlamaktadır. Yüksek öğrenim sektörü oldukça canlı olup
hızla gelişmeye devam etmektedir. Ancak, ülkenin temel sorunları
ve konumu nedeni ile turizmde istenen canlılık seviyesine
ulaşılamamıştır. Bugün, KKTC'de turizm sektörünü yabancı
öğrenciler ve bunların aileleri ile KKTC'de oldukça gelişmis
şans oyunları alanındaki tesislere gelen ziyaretçiler canlı
tutmaktadır. Üçüncü ülkelerden gelen ziyaretçiler beklenenin
oldukca altındadır. Ekonomide diğer önemli sektörler ise tarım
(narenciye) ve insaat sektörleridir. Ulaştırma ve haberleşme de
hızla gelişen ve bu eğilimini koruyacagı beklenen sektör olarak
değerlendirilmektedir. Sağlık ve bilişim sektörleri de ülke
ekonomisine önemli girdi sağlayabilecek potansiyel sektörler
konumundadır.
Turizm
KKTC'nin sosyo-ekonomik
gelişmesinde ve kaynak yaratılmasında öncelikli sektör olarak
ele alınan turizm sektörünün özel teşviklerle desteklenmesi bir
politika olarak benimsenmiş ve verilecek teşvikler bir yasa ile
saptanmıştır.
Turizm Endüstrisi Teşvik Yasası'nın 1987 yılında yürürlüğe
girmesi sonrası turizm sektörü hızlı bir gelişme göstermiş,
turizm gelirleri, turist sayısı, turistik tesis ve yatak sayısı
önemli oranda artmıştır.
1977 yılında 3265 olan yatak sayısı 1989 yılında 5.254'e, 2002
yılında 10.916'ya ulaşmıştır. Toplam tesis (otel, apart-otel,
pansiyon) sayısı ise 1977 yılında 46 iken 2002 yılında 123'e
yükselmiştir.
Turistik Tesislerde İstihdam Edilen Personel Sayısı
| Turistik Tesisin Türü |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
2002 |
| 1. Otel, Otel-Apt ve
Diğer |
|
| 1.1. Tesis Sayısı |
93 |
102 |
103 |
107 |
110 |
| 1.2. Yatak Sayısı |
8.972 |
9.557 |
10.213 |
10.507 |
10.611 |
| 1.3. Personel Sayısı |
2.619 |
2.655 |
2.865 |
2.901 |
2.939 |
| 2. Pansiyon ve
Misafirhaneler |
|
| 2.1. Tesis Sayısı |
16 |
13 |
13 |
13 |
13 |
| 2.2. Yatak Sayısı |
393 |
375 |
307 |
291 |
305 |
| 2.3. Personel Sayısı |
51 |
45 |
49 |
35 |
36 |
| 3. Turistik Yan Tesisler |
|
| 3.1. Tesis Sayısı |
511 |
456 |
385 |
365 |
388 |
| 3.2. Personel Sayısı |
1.823 |
1.582 |
1.333 |
1.257 |
1.218 |
| 4. Turizm ve Seyahat
Acenteleri |
|
| 4.1. Acente Sayısı |
151 |
153 |
142 |
140 |
148 |
| 4.2. Personel Sayısı |
411 |
453 |
518 |
488 |
549 |
| 5. Kumarhaneler |
|
| 5.1. Tesis Sayısı |
19 |
21 |
21 |
20 |
20 |
| 5.2. Personel Sayısı |
1.134 |
1.307 |
1.284 |
1.314 |
1.314 |
Kaynak : KKTC
Başbakanlık DPÖ
Turizm gelirleri
KKTC ekonomisinde önemli bir yere sahiptir. KKTC, turizmden elde
ettiği gelir ile dış ticaret açığının önemli bir bölümünü
kapatmaktadır. Yıllar boyu açık vermekte olan dış ticaret
dengesinde en etkili kaynak durumundadır. 1977'de 30,2 milyon
dolar olan net turizm gelirleri 1987 yılında 103,5 milyon dolar,
1990 yılında 224,8 milyon dolar, 1994 yılında 172,9 milyon
dolar, 2000 yılında 198,3 milyon dolar olarak gerçekleşmiş; 2001
yılında Türk parasındaki değişime paralel olarak turizm
gelirlerinde de benzeri bir gerileme yaşanmış ve turizm
gelirleri 93,7 milyon dolar seviyesine inmiştir. 2002 yılında
ise 194.1 milyon dolara yükselmiştir.
Konaklama Tesisleri ve Yatak Kapasitelerinin Dağılımı
| A: Tesis B:Yatak |
|
1996 |
1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
2002 |
| Toplam |
A |
99 |
104 |
109 |
115 |
116 |
120 |
123 |
| |
B |
8.267 |
8.940 |
9.365 |
9.932 |
10.520 |
10.798 |
10.916 |
| 1.Otel |
A |
41 |
43 |
47 |
52 |
51 |
53 |
55 |
| |
B |
4.463 |
4.705 |
4.959 |
4.047 |
5.958 |
6.022 |
6.096 |
| 2.Pansiyon ve Misafirha-neler |
A |
18 |
17 |
16 |
13 |
13 |
13 |
13 |
| |
B |
446 |
436 |
393 |
375 |
307 |
291 |
305 |
| 3.Otel-Apt. |
A |
40 |
44 |
46 |
50 |
52 |
54 |
55 |
| ve Diğer |
B |
3.358 |
3.799 |
4.013 |
5.510 |
4.255 |
4.485 |
4.515 |
| 4.Doluluk Oranı |
|
31,8 |
34,8 |
30,6 |
36,7 |
37,2 |
30,9 |
37,8 |
Kaynak: Devlet
Planlama Örgütü
KKTC turizminin
ekonomideki yerine ilişkin değerler aşağıdaki tablolardaki
gibidir.
Net Turizm,
İhracat ve Toplam Döviz Gelirleri (Milyon $)
| Yıllar |
Toplam Döviz
Gelirleri (İhracat+Net Turizm+Diğer Görünmeyenler |
İhracat
Gelirleri |
Net Turizm
Gelirleri- Değer (Milyon $) |
Net Turizm
Gelirleri- Toplam Döviz Gelirleri İçerisindeki % Payı |
Net Turizm
Gelirleri- İhracat Gelirlerine Oranı (%) |
| 1977 |
|
30,2 |
53 |
121,2 |
| 1990 |
365.1 |
65.5 |
224.8 |
61.6 |
343.2 |
| 1991 |
274.1 |
52.5 |
153.6 |
56.0 |
292.7 |
| 1992 |
348.0 |
54.6 |
175.1 |
56.1 |
320.7 |
| 1993 |
362.9 |
54.5 |
224.6 |
61.9 |
412.1 |
| 1994 |
282.4 |
53.4 |
179.2 |
63.5 |
335.6 |
| 1995 |
353.8 |
67.3 |
218.9 |
61.9 |
325.3 |
| 1996 |
316.4 |
70.5 |
175.6 |
55.5 |
249.1 |
| 1997 |
315,6 |
57,7 |
183,2 |
58 |
317,5 |
| 1998 |
327,4 |
53,4 |
186 |
56,8 |
348,3 |
| 1999 |
322,4 |
52,4 |
192,8 |
59,8 |
367,9 |
| 2000 |
392,1 |
50,4 |
198,3 |
50,6 |
393,5 |
| 2001 |
254,9 |
34,6 |
93,7 |
36,8 |
270,8 |
| 2002 |
323.3 |
45.4 |
114.1 |
35.3 |
251.3 |
| 2003* |
391.2 |
49.3 |
117.7 |
30.Oca |
238.7 |
*Tahmin
Turizmde en önemli
sorun ulaşımdır. Ada olmanın verdiği güçlük yanısıra ülkenin
diğer ülkeler tarafından tanınmamış olması havayolu ile gelen
yolcuların zorunlu olarak Türkiye'den transit geliş-gidiş
sonucunu doğurmaktadır. Deniz yolu ile gerçekleşen ulaşımda da
mevcut şartların yetersiz kalması nedeniyle ciddi sorunlar
yaşanmaktadır. Ayrıca tur bağlantılarının uzun dönemli olmaması
doluluk oranını etkilemekte, otellerin işletmecilik anlayışı
yanısıra münhasıran "casino" geliri elde etmeye yönelik
idarecilik anlayışını ön planda tutmaya zorlamakta, yüksek
turizm sezonunda kalifiye personel azlığı sektörün gelişmesini
ve hizmet standartlarında arzu edilen düzeye ulaşma gayretini
engellemektedir.
Yüksek Öğrenim
Eğitim alanında
yüksek öğrenime dönük uygulamaya konan yeni gelişme stratejisi
sonucunda KKTC'nde üniversite öğrenimi başlatılmıştır. Halen
Doğu Akdeniz Üniversitesi, Yakın Doğu Üniversitesi, Girne
Amerikan Üniversitesi, Lefke Avrupa Üniversitesi ve Uluslararası
Kıbrıs Üniversitesi olmak üzere toplam beş üniversite
bulunmaktadır. Ayrıca Anadolu Üniversitesine bağlı Açık Öğretim
Fakültesi'nin KKTC Bürosu, ilkokullara öğretmen yetiştiren
Atatürk Öğretmen Koleji ve Hemşirelik Meslek Yüksek Okulu
faaliyet göstermektedir. Eğitimde kalitenin geliştirilmesinde
önemli bir işlevi olacak Ortadoğu Teknik Üniversitesinin (ODTÜ)
KKTC Güzelyurt ilçesinde (Kalkanlı) kampüs açmasına yönelik
anlaşmalar hayatiyete geçmiş olup; finansmanın tamamı Türkiye
Cumhuriyeti tarafından sağlanmak üzere temeli atılan hizmet
binasının inşaatı 2002 yılında bitirilmiş, fiziki planda yer
alan hazırlık okulu, yurt, kafeterya ve alışveriş merkezi
binalarının mimari ve mühendislik projeleri ihale edilmiş, yurt
binasının uygulama projeleri tamamlanarak inşaat ihalesi
gerçekleştirilmiştir. 2004 yılından itibaren hazırlık okuluna
ilk öğrencilerin alınması hedeflenmektedir.
KKTC'nde üniversite eğitiminin başlamasıyla eğitim sektörü
klasik niteliğini değiştirerek ekonomiye doğrudan kaynak yaratan
ve ekonomik büyümeye katkıda bulunan bir sektör haline gelmiş ve
ülkede akademik çalışmalar yoğunlaşmıştır.
KKTC'deki
Üniversitelerde Okuyan Öğrencilerin Dağılımı
(A: KKTC B: TC, C: 3. Ülkeler D: Toplam)
| |
|
1996-97 |
1997-98 |
1998-99 |
1999-00 |
2000-01 |
2001-02 |
2002-03 |
| Genel Toplam |
A .... |
6.521 |
7.427 |
8.006 |
8.691 |
9.232 |
9.539 |
10.137 |
| |
B .... |
11.821 |
12.365 |
12.157 |
13.562 |
14.632 |
14.830 |
15.307 |
| |
C .... |
920 |
1.052 |
1.331 |
1.678 |
1.901 |
1.952 |
2.304 |
| |
D .... |
19.262 |
20.844 |
21.498 |
23.931 |
25.765 |
26.321 |
27.748 |
| Doğu |
A .... |
3.049 |
3.473 |
3.922 |
4.362 |
4.901 |
5.100 |
5.176 |
| Akdeniz |
B .... |
5.082 |
5.849 |
6.419 |
7.459 |
7.669 |
7.311 |
7.104 |
| Üniversitesi |
C .... |
584 |
583 |
560 |
650 |
734 |
728 |
931 |
| |
D .... |
8.715 |
9.905 |
10.901 |
12.471 |
13.304 |
13.139 |
13.211 |
| Girne |
A .... |
88 |
190 |
183 |
359 |
322 |
335 |
407 |
| Amerikan |
B .... |
746 |
883 |
685 |
1.160 |
1.026 |
968 |
1.071 |
| Üniversitesi |
C .... |
27 |
81 |
147 |
105 |
94 |
107 |
170 |
| |
D .... |
861 |
1.154 |
1.015 |
1.624 |
1.442 |
1.410 |
1.648 |
| Yakın |
A .... |
535 |
800 |
1.045 |
1.402 |
1.724 |
1.851 |
2.120 |
| Doğu |
B .... |
3.729 |
3.383 |
2.476 |
3.036 |
3.683 |
3.980 |
4.251 |
| Üniversitesi |
C .... |
236 |
242 |
437 |
708 |
883 |
947 |
1.047 |
| |
D .... |
4.500 |
4.425 |
3.958 |
5.146 |
6.290 |
6.778 |
7.418 |
| Lefke |
A .... |
278 |
325 |
356 |
443 |
425 |
392 |
345 |
| Avrupa |
B .... |
538 |
531 |
499 |
628 |
837 |
823 |
846 |
| Üniversitesi |
C .... |
19 |
62 |
103 |
107 |
103 |
81 |
72 |
| |
D .... |
835 |
918 |
958 |
1.178 |
1.365 |
1.296 |
1.263 |
| Uluslararası |
A .... |
112 |
145 |
94 |
- |
- |
- |
- |
| Amerikan |
B .... |
878 |
844 |
998 |
- |
- |
- |
- |
| Üniversitesi |
C .... |
28 |
51 |
31 |
- |
- |
- |
- |
| |
D .... |
1.018 |
1.040 |
1.123 |
- |
- |
- |
- |
| Uluslararası |
A .... |
- |
45 |
69 |
78 |
80 |
89 |
102 |
| Kıbrıs |
B .... |
- |
49 |
156 |
300 |
380 |
406 |
527 |
| Üniversitesi |
C .... |
- |
2 |
27 |
79 |
63 |
62 |
57 |
| |
D .... |
- |
96 |
252 |
457 |
523 |
557 |
686 |
| Anadolu |
A .... |
2.459 |
2.449 |
2.337 |
2.047 |
1.780 |
1.772 |
1.987 |
| Üniversitesi1 |
B .... |
848 |
826 |
924 |
979 |
1.037 |
1.342 |
1.508 |
| |
C .... |
26 |
31 |
26 |
29 |
24 |
27 |
27 |
| |
D .... |
3.333 |
3.306 |
3.287 |
3.055 |
2.841 |
3.141 |
3.522 |
Dondurulmuş
kayıtlar dahildir.
Kaynak : Üniversiteler, Devlet Planlama Örgütü
Mevcut yüksek öğrenim kuruluşları açısından bugün için en önemli
problem nitelikli öğretim üyesi açığıdır. Nitelikli öğretim
üyesi açığının kapatılmasına yönelik yüksek öğrenim kurumlarının
eğitim programlarının geliştirilmesine yönelik projeleri
desteklenmeli, aynı zamanda kaliteyi artırıcı önlemler
alınmalıdır. Bu kapsamda öğrenci kalitesinin korunması eğitim
kalitesi açısından ayrı önem taşıdığından, eğitime kabul
edilecek öğrencilerin ön eğitimi almış olma yeterliliğinin daha
da düşürülmesi girişimleri olumlu değerlendirilmemelidir.
SAĞLIK
KKTC'nde sağlık hizmetleri kamu kesiminin temel görevleri
arasındadır. Sağlık hizmetlerinin yürütülmesinden devlet
sorumludur. Sağlık alanında devletin gözetim ve denetiminde özel
teşebbüs de faaliyet göstermektedir. Kamu tarafından yürütülen
sağlık hizmetleri Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı bünyesindeki
hastane ve sağlık merkezlerinde verilmektedir.
Hastane ve sağlık merkezlerinde kamu görevlileri ile devlet
işçileri sağlık kartları ile yoksullar ise Sosyal Hizmetler
Dairesinden aldıkları dar gelirlilik belgeleri ile müracaat
ederek sağlık hizmetlerinden ücretsiz yararlanmaktadır.
Hastaların kategorilerine göre mevcut sağlık kurumları ücret
tarifesine göre % 20 ila 30 arasında katkı payı alınmaktadır.
Sigortalı ve bunların emeklileri ile bakmakla yükümlü oldukları
eş ve çocuklarını her türlü sağlık hizmeti yine Sağlık ve Sosyal
Yardım Bakanlığı bünyesindeki hastane ve sağlık merkezlerinde
verilmekte ve yapılan harcamalar Sosyal Sigortalar Dairesinden
talep edilmek kaydıyla karşılıksız verilmektedir.
Özel kesim tarafından yürütülen sağlık faaliyetleri Bakanlar
Kurulunca tespit edilen ücretler karşılığında yapılmaktadır.
Sağlık
Harcamalarının Devlet Bütçesi ve GSMH'ya Oranı
(Cari Fiyatlarla Milyon TL)
| |
1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
2002 |
| Toplam Sağlık
Harcamaları |
2.986.257 |
6.405.674 |
11.990.664 |
19.538.927 |
27.790.311 |
39.665.480 |
| Bütçeye Oranı
(%) |
5,6 |
6,1 |
6,2 |
5,9, |
5,6 |
5 |
| GSMHya Oranı
(%) |
2,8 |
2,9 |
2,9 |
3 |
2,3 |
2,8 |
Özellikle 1980 yılından sonra sağlık kurumlarının ve sağlık
personelinin sayısı artmış ve sağlık hizmetlerinin standardı
yükselmiştir. Ancak verilen hizmetler ve alt yapı, hali hazırda
Türkiye standartlarının altındadır.
Sağlık
Personeli
(A:Kamu, B: Özel, C: Toplam)
| |
|
1996 |
1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
2002 |
| 1. Yatak Sayısı |
A .... |
993 |
996 |
996 |
996 |
923 |
901 |
922 |
| |
B .... |
267 |
269 |
259 |
269 |
196 |
191 |
199 |
| |
C .... |
1260 |
1265 |
1255 |
1265 |
1119 |
1092 |
1121 |
| 2. Uzman Hekim |
A .... |
129 |
139 |
152 |
159 |
159 |
163 |
172 |
| |
B .... |
154 |
161 |
129 |
144 |
152 |
158 |
166 |
| |
C .... |
283 |
300 |
281 |
303 |
311 |
321 |
338 |
| 3. Pratisyen Hekim |
A .... |
23 |
19 |
12 |
17 |
17 |
18 |
23 |
| |
B .... |
17 |
17 |
20 |
22 |
22 |
19 |
21 |
| |
C .... |
40 |
36 |
32 |
39 |
39 |
37 |
44 |
| 4. Diş Hekimi |
A .... |
18 |
18 |
19 |
20 |
18 |
18 |
21 |
| |
B .... |
108 |
109 |
109 |
95 |
83 |
83 |
94 |
| |
C .... |
126 |
127 |
128 |
115 |
101 |
101 |
115 |
| 5. Eczacı |
A .... |
18 |
14 |
17 |
20 |
19 |
21 |
21 |
| |
B .... |
105 |
105 |
106 |
132 |
136 |
146 |
146 |
| |
C .... |
123 |
119 |
123 |
152 |
155 |
167 |
167 |
| 6. Hemşire |
A .... |
403 |
412 |
424 |
440 |
425 |
434 |
399 |
| 7. Ebe |
A .... |
27 |
23 |
20 |
26 |
24 |
30 |
37 |
Kaynak: Sağlık
ve Sosyal Yardım Bakanlığı, Devlet Planlama Örgütü
Bilişim
Dünyada popüler ve
dinamik bir alan olan Bilişim Sektöründe istatistiki veriler
sektör bazında ayrıca tutulmamaktadır. Fakat, sektördeki
faaliyetler KKTC'de de yogun ilgi görmektedir. Genelde yazılım,
donanım ve internet hizmet ve uygulamaları şeklinde çerçevesinde
işleyen sektör, KKTC için büyük önem taşımaktadır. Ülkenin küçük
nüfuslu bir ada konumunda olması, ulaşım ve iç talep limitleri
başta olmak üzere birçok konuda genelde rekabet güçlügü ortaya
çıkarmaktadır. Ayrıca diplomatik olarak tanınmama olgusu da
uluslararasi ticarette engelleri daha da büyütmektedir.
Ekonomide, ürüne dayalı dışa açılma olanakları da büyük ölçüde
kısıtlanmakta ve rekabetçi faaliyet gösterecek alanlar oldukça
azalmaktadır. Ancak, bilişim sektörünün karakteristik
özellikleri, yukarıda sayılan ülke olumsuzluklarından en az
etkilenecek bir yapı arzetmektedir. Ayrıca, ekonomideki birçok
alanda kısıtlayıcı faktörlerin yarattıgı stres ve ülkenin sahip
oldugu diğer iç dinamikler de gözönüne alındığında; sektör KKTC
için rekabet edilebilir ve hızlı gelişmeye elverişli bir alan
olarak belirmektedir.
Bugün KKTC'de; biri üniversite içi, biri eğitim sektörü
uygulamaları, biri eski abonelerini korumakla birlikte diğer
servis sağlayıcılardan birinin bayisi olmak üzere toplam 10 adet
internet servis saglayıcısı bulunmakta ve yoğun bir rekabet
yaşanmaktadır. Toplam 6-7 bin dolayında aktif internet
kullanıcısı olduğu hesaplanmaktadır. Son yıllarda hızlı bir
yaygınlaşma ve gelişim gösteren internet kullanımı agırlıklı
olarak iletisim ve bigi tarama-izleme şeklinde kullanıldığından,
bu sayının ticari amaçlı uygulamaların yaygınlaşması ve dışa
açılma olanakları bulunması halinde hızla artabileceği
düşünülmektedir. Ülke kosulları, sınırlı ticari faaliyet
alanları ve dışa açılma ihtiyacı birlikte düşünüldüğünde;
KKTC'de bu sektörün dünyada gelişmiş ülkeler seviyesine ulaşması
hedefi olağan bir yaklaşım olarak görülmektedir. Bu amaçla,
ülkede sektörün yapılanması, güçlenmesi ve dışa açılması için
belirli çalışmalar yürütülmektedir.
Sanayi
KKTC'nde sanayi
işletmeleri, ülkenin ekonomik ve doğal yapısı gereği, küçük ve
orta büyüklükteki (KOBİ) işletmelerden oluşmaktadır. KKTC sanayi
faaliyetleri az kuruluş sermayesi gerektiren, daha geniş tüketim
payı olan ve ilk yatırımı daha çabuk geri ödeyen hafif sanayi
alanlarında, özellikle turizmin iç ihtiyacı olan ürünler
yanısıra gıda ve tekstil alanlarında gelişmiştir. Bu işletmeler
büyük çoğunlukla aile şirketleri halinde faaliyet
göstermektedir.
KKTC'nde sanayi sektöründe faaliyet gösteren yatırımcılar
dünyadaki değişimlere uyum çabaları aktif bir şekilde sürdürme
eğilimi içerisindedirler. Ancak son yıllarda yaşanan ekonomik
krizler sektörün ihtiyacı olan yeterli desteği zamanında
almasını engellemiş ve yatırımcıları bu açıdan zor durumda
bırakmıştır.
Söz konusu olumsuz etkilerin azaltılması, sektörde yatırımların
devamını dolayısıyla üretim artışını sağlamak amacıyla
hazırlanan 47/2000 sayılı yeni Teşvik Yasası ve bu yasaya
paralel olarak hazırlanan Tüzük ile yatırımcılara yeni imkanlar
yaratılmıştır. Bu kapsamda TC ve KKTC arasında imzalanan
Ekonomik ve Mali İşbirliği Protokolüne Ek Protokol çerçevesinde
üretime dayalı büyüme ve yatırımları teşviklendirme amacıyla
2001 yılından başlamak üzere beş yıllık bir süre içerisinde 160
milyon ABD doları ek finansman desteği sağlanacaktır. Bu
miktarın 20 milyon dolarlık kısmı doğrudan KKTC tarafından,
bakiye miktar ise TC Kalkınma Bankası vasıtasıyla
kullandırılacaktır.
Sanayi
Sektörünün Ekonomideki Yeri
| |
1996 |
1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
2002 |
2003* |
| GSYİH (%Payı) |
12.Eyl |
12.Ağu |
12.Mar |
11.Tem |
12.Oca |
12.0 |
11.Eyl |
11.Ağu |
*: Tahmin
2002 yılı
gerçekleşme rakamlarına göre KKTC'ndeki toplam istihdam rakamı
içerisinde %9.5 oranında bir payı olan sanayi sektörü
istihdamındaki artış hızının istenilen düzeyde olduğunu söylemek
mümkün değildir. Sanayi sektöründe 2001 yılına göre 2002 yılında
%2.0 oranında istihdam artışı yaşanmış ve 2002 yıllında 8,891
kişinin sektörde istihdam edildiği görülmektedir. Sanayi
sektöründe çalışan sayısında meydana gelen artış sanayileşmede
gelinen düzeyin bir göstergesi olduğundan sektörün ülke istihdam
hacminin genişlemesine katkısının daha fazla olması gereği
olduğu açıktır. Sektörde çalışan sayısında artış yaşanabilmesi,
mevcut yatırımların geliştirilmesi ve yeni yatırımlar yapılması
ile mümkün olacaktır. Ülke ihtiyaçları doğrultusunda, sektörde
istihdam edilen ve edilecek olan kişilerin eğitilmesi, hizmet
vereceği alana uygun vasıflarla donatılması sektörün
gelişmesinde olumlu katkı sağlayacaktır.
Mevcut işletmelerin kapasite kullanımlarının genel olarak yüzde
30-35 düzeyinde olduğu söylenebilir. Kapasite kullanımındaki
düşüklüğün nedenleri olarak iç talebin sınırlı oluşu, ülkenin
tanınmamasından da kaynaklanan ihracattaki engeller, yaşanan
ekonomik kriz nedeniyle oluşan işletme sermayesi yetersizliği,
Türkiye pazarı dışında büyük pazar oluşturamama yanısıra AR-GE
yatırımları ile mevcut tesislerde yenileme ve idame
yatırımlarının uzun süre yapılmaması sayılabilir.
1994 yılı başında yaşanan ekonomik kriz ve ABAD kararlarının
olumsuz etkilerinden sanayi ürünleri ihracatının korunması
amacıyla alınan ve ihracatçıları önemli ölçüde rahatlatması
beklenen TC'ne yapılması hedeflenen kıyı ticareti ve gümrük
farkı iadesi gibi uygulamalar ilk yıllarda sektörde beklenen
iyileşmelerin görülmesinde etkili olmuş ve söz konusu yıllarda
gerçekleşmesi tahmin edilen dışsatımın üzerinde bir gerçekleşme
yaşanmasına imkan tanımıştır. Ancak daha sonraki aşamalarda bu
iyileşme gelişmeye dönüştürülememiştir. Bunun aksine özellikle
1998 yılından sonra toplam ihracatta gerilemeler olmuştur.
Sektör ihracatında ise önceleri durgunluk yaşanmış bilahare 1999
yılında gerileme olmuştur. 2000 yılında ise dışsatımda bir
canlanma görülmekle birlikte 1996 yılı rakamları seviyesine
ulaşılamamıştır. 2001 ve 2002 yılları karşılaştırıldığında ise
dışsatımda artış kaydedilmiş ancak arzulanan gelişmeye
ulaşılamamıştır.
2003 yılında sanayi sektörü dışsatımının 28.6 milyon $ olarak
gerçekleşmesi ve 2002 yılına göre %9.6 oranında bir artış
yaşanması beklenmektedir. Ancak bu artış geçmiş yılların
gerisindedir. 2003 yılında toplam dışsatım içerisinde sanayi
sektörü dışsatımının payının ise % 58.0 oranında olacağı tahmin
edilmektedir.
Tarım
Ekonomik gelişme
süreci içerisinde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ekonomisinde
tarım önemli rol oynamaktadır. Tarımın ekonomi içerisinde etkin
bir yere sahip olmasına rağmen bu alandaki önemli darboğazlar,
sektörün ekonomik gelişmedeki yerini almasını ve hızlı bir
gelişmenin gerçekleşmesini sınırlamaktadır. Tarımın ülke
ekonomisini destekleyecek bir sektör olarak gelişmesi ve tarım
sektöründeki darboğazların hafifletilerek hem sektördeki hem de
ekonomik gelişme üzerindeki olumsuz etkilerin giderilmesi
amaçlanmaktadır.
Bugün ülkede tarım arazilerinin fiziksel olarak genişletilmesi
imkanı büyük ölçüde ortadan kalktığından tarımsal üretimin
artırılması tohumluk, fidan, fide, gübre, tarım alet ve
makineleri, zirai mücadele ilaçları, sulama, damızlık hayvan,
suni tohumlama, veteriner hizmetleri, yem ve kredi gibi tarımsal
girdilerin çiftçilere yeterli miktarda ve zamanında
ulaştırılması ayni zamanda bunların mümkün olan asgari fiyatla
gerçekleştirilmesi ve uygun pazar şartlarının sağlanması ile
mümkün olabilecektir.
Akdeniz ikliminin hüküm sürdüğü adada, kışlar ılık ve yağışlı,
yazlar kurak ve sıcak geçmekte; ovalık bölgelerde yağışlar az
olurken yağış miktarları denizden yükseldikçe artmaktadır. Yaz
ayları özellikle Mesarya Ovasında çok sıcak, kış ayları ise
nispeten soğuk geçmektedir.
Yarı kurak iklim koşullarına sahip olan ülkede su kaynakları,
tarımsal arazi varlığı ve elverişliliği gibi önemli faktörlerin
sınırlılığı tarım sektörünün gelişmesini olumsuz yönde
etkilemektedir. KKTC'nde ihtiyaç duyulan suyun büyük bir
kısmının karşılandığı yeraltı su rezervlerinin tek beslenme
kaynağı olan yıllık yağış ortalaması 350-400 mm civarındadır.
Akarsular bakımından çok fakir olan KKTC'nde mevcut derelerin
akışı sadece kış aylarında olmaktadır; yaz aylarında ve kurak
mevsimlerde tarımsal üretimin devamı takviye sulamalar ile
mümkün olmaktadır. 2,465,552 dönümlük (3,298,908 Da) toplam
alana sahip olan KKTC'nde 1,398,123 dönümlük (1,870,689 Da) alan
tarım arazisi olup bu alan da toplam alanın %56.7'sine eşittir.
Ancak mevcut koşullarda toplam tarım arazisinin 846,262 dönümü
(%60.53'ü) ekonomik olarak ekilip değerlendirilebilmektedir.
Ekonomik olarak değerlendirilen tarım arazisinin ise yaklaşık
68,880 dönümü (%4.9'u) sulu ziraatta kullanılmaktadır.
KKTC Arazi Dağılımı
| |
Dönüm |
Dekar |
% Pay |
| 1.Tarım Arazisi |
1.398.123 |
1.870.689 |
56,71 |
| 2.Orman Arazisi |
48.074 |
643.230 |
19,5 |
| 3.Hali ve Mera Arazi |
122.157 |
163.446 |
4,95 |
| 4.Kasaba,Köy,Yol,Dere
Arazileri |
263.471 |
352.524 |
10,69 |
| 6.Kullanılmayan Arazi |
201.061 |
269.019 |
8,15 |
| Toplam Arazi Varlığı |
2.465.552 |
3.298.908 |
100 |
Kaynak: Tarım
ve Orman Bakanlığı
Söz konusu
sınırlamaların aşılmasını sağlamak ve ülkede hızlı bir
gelişmenin sağlanabilmesi için tarıma dayalı geleneksel yapıdan,
sanayi ve hizmetlere dayanan çağdaş bir ekonomik yapıya
geçilmesi gerekmektedir.
2001 - 2002 yıllarına ait verilere göre 2001 yılında toplam
çalışanların %15.7'si, 2002 yılında ise %15.1'i tarım sektöründe
istihdam edilmiştir. 2001 yılında GSYİH'da, sabit fiyatlar
bazında %9.7 oranında olan tarım sektörü payının 2002 yılında
%10.9 oranında gerçekleştiği görülmektedir. 2002 yılında
fiziksel üretimi sağlayan sektörlerin GSYİH'ya olan katkısı
bakımından tarım sektörü payının %47.8 dolayında bulunması ve
toplam ihracatın %41.6'ya yakın bir kısmının tarım ürünlerinden
oluşması, ekonomik gelişmeye rağmen hala ülke ekonomisinin büyük
oranda tarıma dayalı olduğunu göstermektedir.
Tarım
Sektörünün Ekonomideki Yeri
| |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
2002 |
2003 |
| 1.GSYİH(%Payı) |
7,7 |
9,1 |
7,9 |
9,7 |
10,9 |
10,6 |
| 2.Fiziksel Üretim
Sektörleri Katma Değeri (%Payı) |
38,2 |
43,8 |
39,4 |
44,7 |
47,8 |
47,1 |
| 3.Fiziksel Üretim
Sektörleri Üretim Değeri (%Payı) |
24,4 |
28,4 |
25 |
30,5 |
32,8 |
30,7 |
| 4.İstihdam (%Payı) |
18,7 |
17,8 |
17,1 |
16,5 |
15,7 |
15,1 |
| 5.Toplam Sabit Sermaye
Yatırımları (%Payı) |
4,9 |
4,9 |
6,1 |
8 |
8 |
7,8 |
| 6.İhracat (%Payı) |
27,7 |
27,7 |
31,7 |
35,5 |
41,6 |
40,2 |
11977
Sabit Fiyatları Bazında
2Gerçekleşme Tahmini
Kaynak: KKTC Başbakanlık DPÖ
Tarım sektörü
kendi içerisinde bitkisel üretim, hayvansal üretim, ormancılık
ve su ürünleri olmak üzere dört alt sektöre ayrılarak
incelenmektedir. 2001 yılında 1977 yılı sabit fiyatlarıyla
1,355.3 milyon TL olan toplam tarımsal üretim %17.5 oranında bir
artış göstererek 2001 yılında 1,591.9 milyon TL olarak
gerçekleşmiştir. 2003 yılı gerçekleşme tahminlerine göre
tarımsal üretimin 2003 yılı sonunda 1977 yılı fiyatlarıyla % 1.1
oranında bir artış göstererek 1,609.9 TL olarak gerçekleşmesi
beklenmektedir. Tarım sektörü üretimindeki artış, büyük ölçüde
tahıl ürünleri üretimindeki artıştan kaynaklanmaktadır.
Tarımsal üretimde bitkisel üretim alt sektörünün önemli bir paya
sahip olması dolayısıyla bu alt sektörde meydana gelen
değişiklikler toplam tarım sektörünün büyük ölçüde etkilenmesine
neden olmaktadır. Tarım sektöründe iklim koşullarına
bağımlılığın yüksek oluşuna, ülkede mevcut su kaynaklarının
sınırlılığı da eklenince sektörde istikrarlı bir gelişmenin
olması büyük ölçüde engellenmektedir. Ülkede mevcut su
potansiyelinin her geçen gün giderek azalmasına karşın sulanan
tarım alanlarının bir kısmında halen ilkel sulama yöntemlerinin
kullanılması sorunun daha da ağırlaşmasına neden olmaktadır.
Tarımsal alt sektörlerin, tarım sektöründe yaratılan toplam
üretim içerisindeki payında, 2002 yılı gerçekleşmelerine göre
bitkisel üretim %54.0 payla başta gelmekte, bunu sırasıyla %41.5
payla hayvansal üretim, %3.3 payla su ürünleri ve %1.2 payla da
ormancılık izlemektedir.
Alt Sektörlere
Göre Tarımsal Üretim
(1977 Sabit Fiyatlarıyla Milyon TL)
| |
1999 |
1999 |
2000 |
2000 |
2001 Üretim
|
2001 |
2002 Üretim
|
2002 % Pay |
2003 Üretim
|
2003 % Pay |
| |
Üretim |
% Pay |
Üretim |
% Pay |
% Pay |
| 1.Bitkisel
Üretim |
645,3 |
48,6 |
505,8 |
43,6 |
659,7 |
48,7 |
859,2 |
54 |
859,5 |
53,4 |
| 2.Hayvansal
Üretim |
582 |
43,8 |
544,2 |
47 |
630,8 |
46,5 |
660,6 |
41,5 |
647,9 |
40,2 |
| Ormancılık
Üretimi |
50 |
3,8 |
53,6 |
4,6 |
15,9 |
1,2 |
19,6 |
1,2 |
19,9 |
1,2 |
| Su Ürünleri
Üretimi |
51,8 |
3,9 |
55,4 |
4,8 |
48,9 |
3,6 |
52,5 |
3,3 |
82,6 |
5,1 |
| Toplam |
1329,1 |
100 |
1159 |
100 |
1355,3 |
100 |
1591,9 |
100 |
1609,9 |
100 |
1Gerçekleşme
Tahmini
Kaynak: KKTC Başbakanlık DPÖ
2001 yılında tarım
sektöründe 1977 sabit fiyatları ile 828.4 milyon TL'lık katma
değer yaratılırken bu rakam %18.9 oranında bir artış göstererek
2002 yılı sonunda 985.3 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. 2002
yılı gerçekleşme rakamlarına göre sektör içerisinde 1977
fiyatlarıyla 577.5 milyon TL'lık katma değerle bitkisel üretim
alt sektörü birinci sırada yer alırken, bu sektörü 343.8 milyon
TL ile hayvansal üretim, 48.3 milyon TL ile su ürünleri ve 15.7
milyon TL ile ormancılık alt sektörü izlemektedir.
Tarım Sektörü Katma Değerinin Dağılımı
(1977 Sabit Fiyatlarıyla Milyon TL)
| |
1998 |
1998 |
1999 |
1999 |
2000 |
2000 |
2001 |
2001 |
2002 |
2002 |
2003 |
2003 |
| |
Üretim |
% Pay |
Üretim |
% Pay |
Üretim |
% Pay |
Üretim |
% Pay |
Üretim |
% Pay |
Üretim |
% Pay |
| Bitkisel
Üretim |
309,3 |
48,6 |
431,5 |
52,5 |
336,5 |
47,2 |
442,4 |
53,4 |
577,5 |
58,6 |
576,2 |
57,3 |
| Hayvansal
Üretim |
263,8 |
41,5 |
302,9 |
36,8 |
283,2 |
39,7 |
328,3 |
39,6 |
343,8 |
34,9 |
337,2 |
33,5 |
| Ormancılık
Üretimi |
15,7 |
2,5 |
40 |
4,9 |
42,9 |
6 |
12,7 |
1,5 |
15,7 |
1,6 |
15,9 |
1,6 |
| Su Ürünleri
Üretimi |
47,4 |
7,5 |
47,6 |
5,8 |
50,9 |
7,1 |
45 |
5,4 |
48,3 |
4,9 |
76 |
7,6 |
| Toplam |
636,2 |
100 |
822 |
100 |
713,5 |
100 |
828,4 |
100 |
985,3 |
100 |
1.005,30 |
100 |
1Gerçekleşme
Tahmini
Kaynak: KKTC Başbakanlık DPÖ
Kuzey Kıbrıs Türk
Cumhuriyeti toplam dışsatımı içerisinde büyük bir paya sahip
olan tarımsal orijinli ürünlerin dışsatımı 2001 yılında 20.4
milyon ABD doları değerinde iken bu rakam %52.5'lik bir artış
göstererek 2002 yılında 31.1 milyon dolar olarak
gerçekleşmiştir. Tarımsal ürün dışsatımı içerisinde belli başlı
ürünlerin en önemlisi olan narenciye, 2002 yılında toplam
dışsatım içerisinde %37.7'lık paya sahip olurken, ayni yılda
patates dışsatımı, toplam dışsatımın %0.4'ü oranında
gerçekleşmiştir.
Tarım Ürünleri Dışsatımının Yapısı ve Toplam Dışsatımdaki Payı
(milyon ABD$)
| |
1998 Değer |
1998% Pay1 |
1999 Değer |
1999% Pay1 |
2000 Değer |
2000% Pay1 |
2001 Değer |
2001% Pay1 |
2002 Değer |
2002% Pay1 |
| 1.Toplam
İhracat |
53,4 |
100 |
52,4 |
100 |
50,4 |
100 |
34,6 |
100 |
45,4 |
100 |
| 2. Tarım
Orijinli |
28,4 |
53,2 |
32,6 |
62,2 |
28,2 |
56 |
20,4 |
59 |
31,1 |
68,5 |
| İhracat |
|
| 2.1. Tarım
Ürünleri |
14,8 |
27,7 |
20,1 |
38,4 |
16 |
31,7 |
12,3 |
35,5 |
18,9 |
41,6 |
| Dışsatımı |
|
| 2.1.1.
Narenciye |
12,8 |
24 |
12,1 |
23,1 |
13,4 |
26,6 |
9,9 |
28,6 |
17,1 |
37,7 |
| 2.1.2. Patates |
0,6 |
1,1 |
0,1 |
0,2 |
0,1 |
0,2 |
0,5 |
1,4 |
0,2 |
0,4 |
| 2.1.3. Canlı
Hayvan |
|
0 |
0 |
0,3 |
0,6 |
0 |
0 |
| 2.1.4. Diğer
Tarım Ürünleri |
1,4 |
2,6 |
7,8 |
14,9 |
2,2 |
4,4 |
1,9 |
5,5 |
1,6 |
3,5 |
| 2.2. İşlenmiş
Tarım Ürünleri ve Gıda |
13,6 |
25,5 |
12,5 |
23,9 |
12,2 |
24,2 |
8,1 |
23,4 |
12,2 |
26,9 |
1Toplam
Dışsatımdaki % Payı
2 Tarım Ürünleri Dışsatımındaki % Payı
Kaynak: KKTC Başbakanlık DPÖ
KKTC'nin 2,465,552 dönümlük toplam alanının %56.7'si düzeyinde
olan 1,398,123 dönümü tarımsal arazi niteliklidir. Yarı kurak
iklim koşullarına sahip olan ülkede su kaynakları, tarımsal
arazi varlığı ve elverişliliği gibi önemli faktörlerin
sınırlılığı tarım sektörünün gelişmesini olumsuz yönde
etkilemektedir. KKTC'nde ihtiyaç duyulan suyun büyük bir
kısmının karşılandığı yeraltı su rezervlerinin tek beslenme
kaynağı olan yıllık yağışların 350-400 mm. gibi düşük bir
düzeyde olmasının yanı sıra, yeraltı suyunun aşırı ve kontrolsüz
kullanımı akiferlerdeki su seviyelerinin devamlı azalmasına ve
bazı bölgelerde bu azalmanın tehlikeli boyutlara ulaşmasına ve
tuzlanmaya neden olmaktadır. KKTC'nde mevcut doğal su
kaynaklarının sınırlılığı su sorununu her geçen gün
ağırlaştırırken su kıtlığı, ülke tarımının sürekli olarak karşı
karşıya bulunduğu önemli bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır.
Ayrıca depolama, nakliye, pazarlama, kredi, hastalıklarla
mücadele sorunlarının yanı sıra teknolojik eksiklikler, tarımsal
araştırma ve adaptasyon çalışmalarının eksikliği ile yetersiz ve
pahalı girdi kullanımının yarattığı sorunlar tarım sektörünün
gelişimini olumsuz yönde etkilemektedir. Bu olumsuzlukların
hafifletilmesine olanak sağlamak amacıyla Kuzey Kıbrıs Türk
Cumhuriyeti ile Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri arasında tarım
alanında "Teknik, Bilimsel ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması"
imzalanmıştır. 24 Ocak 1997 tarihinde imzalanan anlaşma; iki
ülkeye uzman, materyal ve araştırma sonuçlarını karşılıklı
kullanılma imkanı tanırken tarımsal pazarlama ve ortak
yatırımların teşviki alanında da birlikte hareket etmelerine
olanak sağlamaktadır.
Parasal Sektör
KKTC'nde resmi
para birimi Türk Lirası'dır (TL). Gerçek ve tüzel kişilerin
döviz bulundurması, dövizle tasarruf yapması, dövizi bir
mübadele aracı olarak kullanması ve ödeme emri ve akitlerindeki
rakamları döviz ile ifade etmesi serbesttir.
KKTC'ndeki resmi işlemlerde esas alınacak kurlar Merkez
Bankası'nca günlük olarak belirlenmekte ve Resmi Gazete'de
yayımlanmak suretiyle ilan edilmektedir. Bankalar, döviz
büroları ve Merkez Bankası, kendi işlemleri maksadıyla döviz
alış ve satış kurlarını serbestçe belirlemektedir.
KKTC'nde gelişmiş bir bankacılık sistemi vardır. Merkez Bankası
ve Kalkınma Bankası'na ek olarak 24 tane ticari banka ve 26 tane
de offshore banka vardır. Bankalar, döviz bulundurmak, ithalat
ve ihracat işlemlerinde aracı kurum olarak faaliyet göstermek,
döviz mevduatı kabul etmek, döviz alım-satımı yapmak, döviz
ödemeli bono satışında aracılık yapmak, döviz olarak kredi
vermek, para ve döviz piyasalarına aktif olarak katılmak,
uluslararası bankacılık kurallarına uygun her türlü işlemi döviz
ile yapmakta serbesttirler.
KKTC'nde, mali bünyelerinin zayıflaması sonucunda faaliyetlerini
sürdüremez duruma gelen; Kıbrıs Eurobank Ltd., KKTC Merkez
Bankası Yönetim Kurulu'nun 28 Mart 2003 tarih ve 489 sayılı
kararı ile, Erbank Ltd ise 25 Temmuz 2003 tarih ve 501 sayılı
kararı ile bankacılık faaliyetleri durdurularak Tasarruf
Mevduatı Sigorta Fonu'na (TMSF) devredilmiştir. Kıbrıs Eurobank
Ltd'in mevduatları Fona (TMSF) ve Erbank Ltd'in mevduatları ise
Akdeniz Garanti Bankası'na aktarılmıştır.
2002 yılının Ocak-Haziran döneminde toplam mevduatlar %48.7
oranında artarak cari fiyatlarla 419,443,317 milyon TL'dan
623,675,336 milyon TL'na ulaşmıştır. 2003 yılının aynı döneminde
ise, toplam mevduatlar %19.5 oranında artarak 755,868,884 milyon
TL'dan 903,500,226 milyon TL'na yükselmiştir. 2003 Ocak-Haziran
döneminde Tüketici Fiyatları Endeksi'ndeki (TÜFE) artışın %9.3
oranında gerçekleşmesi toplam mevduatların reel anlamda
arttığını göstermektedir.
Türk Lirası
Mevduat Gelişmeleri
(2002-2003 Altı Aylık Dönemler İtibarıyla Gerçekleşme) (Cari
Fiyatlarla Milyon TL)
| Mevduat Türü |
2002 Ocak1 |
2002 Haziran |
2002 Değişme
(%) |
2003 Ocak
1 |
2003 Haziran2 |
2003 Değişme
(%) |
Yıllık
Değişme (%)3 |
| 1. Vadesiz |
76.170.634 |
101.806.245 |
33,7 |
123.724.064 |
105.808.964 |
-14,5 |
3,9 |
| 2. Vadeli |
343.272.683 |
521.869.091 |
52 |
632.144.820 |
797.691.262 |
26,2 |
52,9 |
| TOPLAM |
419.443.317 |
623.675.336 |
48,7 |
755.868.884 |
903.500.226 |
19,5 |
44,9 |
11
Ocak İtibarıyla.
2Bankalararası mevduat dahildir.
3Haziran 2002-Haziran 2003 Dönemi.
Kaynak : KKTC Merkez Bankası, KKTC Başbakanlık DPÖ.
On iki aylık dönem
esas alındığında da bir reel artış olduğu gözlenmektedir.
Haziran 2002-Haziran 2003 döneminde toplam Türk Lirası
mevduatlar %44.9 oranında artarken, TÜFE %25.5 oranında
artmıştır.
2002 yılının Ocak-Haziran döneminde mevduatlar içinde, vadesiz
mevduatların payı %18.2'den %16.3'e inerken, buna karşılık
vadeli mevduatların payı %81.8'den %83.7'e yükselmiştir. 2003
yılının aynı döneminde ise, vadesiz mevduatların toplam içindeki
payı, %16.3'den %11.7 seviyesine inmiş ve buna karşılık vadeli
mevduatların toplam içindeki payı, %83.6 seviyesinden %88.3'e
yükselmiştir.
Türk Lirası
Mevduatlarının Yüzde Dağılımı
| Mevduat Türü |
2002 |
2002 |
2003 |
2003 |
| |
Ocak |
Haziran |
Ocak |
Haziran |
| 1. Vadesiz |
18,2 |
16,3 |
16,4 |
11,7 |
| 2. Vadeli |
81,8 |
83,7 |
83,6 |
88,3 |
| TOPLAM |
100 |
100 |
100 |
100 |
Kaynak : KKTC
Başbakanlık DPÖ
Haziran
2002-Haziran 2003 on iki aylık dönemde, toplam döviz mevduat ve
tevdiatları, %34.5 oranında artarak 855,640,348 milyon TL'dan
1,151,072,047 milyon TL'na, vadeli döviz mevduat ve tevdiatları
da %29.3 oranında artarak 748,825,375 milyon TL'dan 968,209,798
milyon TL seviyesine yükselmiştir.
Döviz Mevduat
ve Tevdiatlarındaki Gelişmeler
(2002-2003 Altı Aylık Dönemler İtibarıyla Gerçekleşme) (Milyon
TL)
| Mevduat Türü |
2002 Ocak1 |
2002 Haziran |
2002 Değişme
(%) |
2003 Ocak1 |
2003 Haziran |
2003 Değişme
(%) |
Yıllık
Değişme (%)2 |
| 1. Vadesiz |
121.185.409 |
106.814.973 |
-11,9 |
159.863.522 |
182.862.249 |
14,4 |
71,2 |
| 2. Vadeli |
628.449.145 |
748.825.375 |
19,2 |
922.181.171 |
968.209.798 |
5 |
29,5 |
| TOPLAM |
749.634.554 |
855.640.348 |
14,1 |
1.082.044.693 |
1.151.072.047 |
6,4 |
34,5 |
11
Ocak İtibarıyla.
2Haziran 2002-Haziran 2003 Dönemi.
Kaynak : KKTC Merkez Bankası, KKTC Başbakanlık DPÖ.
2002 yılında Ocak
- Mayıs döneminde toplam banka plasmanları cari fiyatlarla %13.1
oranında azalarak 752,698,681 milyon TL'dan 653,867,603 TL'na
inmiştir. 2003 yılının aynı döneminde ise plasmanlar %2.4
oranında artarak 614,815,444 milyon TL'dan 629,864,136 milyon
TL'na yükselmiştir.
Banka
Plasmanlarının Sektörel Dağılımı
(2002-2003 Altı Aylık Dönemler İtibarıyla Gerçekleşme) (Cari
Fiyatlarla Milyon TL)
| Mevduat Türü |
2002 Ocak1 |
2002 Haziran |
2002 Değişme
(%) |
2003 Ocak1 |
2003 Haziran |
2003 Değişme
(%) |
Yıllık
Değişme (%)2 |
| 1. Kamu Kurum
ve Kuruluşları |
481.539.949 |
374.495.166 |
-22,2 |
304.181.992 |
304.975.288 |
0,3 |
-18,6 |
| 2. Tarım |
9.657.861 |
9.247.193 |
-4,3 |
6.451.867 |
6.675.574 |
3,5 |
-27,8 |
| 3. Sanayi |
5.328.570 |
6.787.925 |
27,4 |
6.917.211 |
7.748.638 |
12 |
14,2 |
| 4. Nakliye ve
Ulaşım |
2.708.014 |
2.179.982 |
-19,5 |
1.587.560 |
1.182.482 |
-25,5 |
-45,8 |
| 5. Yurtiçi ve
Yurtdışı Ticaret |
128.922.316 |
119.038.315 |
-7,7 |
107.406.056 |
99.058.631 |
-7,8 |
-16,8 |
| 6. Bina ve
İnşaat |
13.501.013 |
21.135.505 |
56,5 |
28.048.818 |
12.968.167 |
-53,8 |
-38,6 |
| 7. Turizm |
10.454.780 |
11.391.833 |
9 |
6.394.108 |
7.062.465 |
10,5 |
-38 |
| 8. Şahsi ve
Mesleki Borçlar |
95.888.115 |
106.390.752 |
11 |
144.339.419 |
186.271.734 |
29,1 |
75,1 |
| 9. İskonto
Senetleri |
4.698.063 |
3.200.932 |
-31,9 |
9.488.413 |
3.921.157 |
-58,7 |
22,5 |
| TOPLAM |
752.698.681 |
653.867.603 |
-13,1 |
614.815.444 |
629.864.136 |
2,4 |
-3,7 |
11
Ocak İtibarıyla.
2 Haziran 2002-Haziran 2003 Dönemi.
Kaynak : KKTC Merkez Bankası, KKTC Başbakanlık DPÖ.
On iki aylık dönem
esas alındığında, Haziran 2002-Haziran 2003 döneminde, toplam
plasmanlarda %3.7'lık bir azalma olduğu görülmektedir. Bu dönem
içinde kullanılan plasmanların kamu kurum ve kuruluşları,
yurtiçi ve yurtdışı ticaret ile şahsi ve mesleki borçlar
kalemlerinde yoğunlaştığı görülmektedir.
Banka
Plasmanlarının Sektörel Yüzde Dağılımı
| Sektörler |
2002 |
2002 |
2003 |
2003 |
| |
Ocak |
Haziran |
Ocak |
Haziran |
| 1. Kamu Kurum ve
Kuruluşları |
64 |
57,3 |
49,5 |
48,4 |
| 2. Tarım |
1,3 |
1,4 |
1 |
1,1 |
| 3. Sanayi |
0,7 |
1,1 |
1,1 |
1,2 |
| 4. Nakliye ve Ulaşım |
0,4 |
0,3 |
0,3 |
0,2 |
| 5. Yurtiçi ve Yurtdışı
Ticaret |
17,1 |
18,2 |
17,5 |
15,7 |
| 6. Bina ve İnşaat |
1,8 |
3,2 |
4,6 |
2,1 |
| 7. Turizm |
1,4 |
1,7 |
1 |
1,1 |
| 8. Şahsi ve Mesleki
Borçlar |
12,7 |
16,3 |
23,5 |
29,6 |
| 9. İskonto Senetleri |
0,6 |
0,5 |
1,5 |
0,6 |
| TOPLAM |
100 |
100 |
100 |
100 |
Kaynak : KKTC
Merkez Bankası, KKTC Başbakanlık DPÖ.
Ödemeler
Dengesi
Ödemeler Dengesi (Milyon ABD $)
| Sektörler |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
2002 |
20032 |
| 1.Cari
İşlemler |
|
| 1.1. Dış
Ticaret |
|
| 1.1.1.
Dışsatım |
53,4 |
52,4 |
50,4 |
34,6 |
45,4 |
49,3 |
| 1.1.2. Dışalım |
430,5 |
412,7 |
424,9 |
272 |
309,6 |
415,2 |
| Dış Ticaret
Dengesi |
-377,1 |
-360,3 |
-374,5 |
-237,4 |
-264,2 |
-365,9 |
| 1.2.
Görünmeyen İşlemler |
|
| 1.2.1. Turizm
(Net) |
186 |
192,8 |
198,3 |
93,7 |
114,1 |
117,7 |
| 1.2.2. Diğer
Görünmeyenler (Net) |
88 |
77,2 |
143,4 |
126,6 |
163,8 |
224,2 |
| Görünmeyen
İşlemler Dengesi |
274 |
270 |
341,7 |
220,3 |
277,9 |
341,9 |
| Cari İşlemler
Dengesi |
-103,1 |
-90,3 |
-32,8 |
-17,1 |
13,7 |
-24 |
| 2. Sermaye
Hareketleri |
|
| 2.1. TC Yardım
ve Kredileri |
168,7 |
95,4 |
105,5 |
133,7 |
202,3 |
242,4 |
| 2.2. Diğer Dış
Yardımlar |
1,2 |
1,1 |
- |
- |
- |
- |
| 2.3. Bedelsiz
Dışalım 1 |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
| 2.4. Kısa
Vadeli Diğer Sermaye Hareketleri (Net) |
24,5 |
35,6 |
-58,8 |
9,3 |
14,4 |
15,2 |
| Sermaye
Hareketleri Dengesi |
194,4 |
132,1 |
46,7 |
143 |
216,7 |
257,6 |
| Genel Denge |
91,3 |
41,8 |
13,9 |
125,9 |
230,4 |
233,6 |
| 3. Rezerv
Hareketleri (- Artış, + Azalış) |
-112,3 |
-32,1 |
22,5 |
-90,7 |
-219 |
-232,2 |
| 4. Net Hata ve
Noksan |
21 |
-9,7 |
-36,4 |
-35,2 |
-11,4 |
-1,4 |
| Ortalama ABD $
Kuru |
262.384,30 |
422.312,60 |
626.397,70 |
1.177.869,60 |
1.507.052,00 |
1.530.000,00 |
116
Temmuz 1997 tarih ve 38/97 sayılı yeni Para ve Kambiyo Yasası
ile resmi döviz işlemlerinin durdurulmasına bağlı olarak
Bedelsiz Dışalım kalemi 1997 yılından itibaren kaldırılmıştır.
Kaynak: Devlet Planlama Örgütü
2 Gerçekleşme Tahmini
Fiziksel
Altyapı
Su
KKTC'nin su
kaynaklarını genel olarak sırasıyla yeraltı, yerüstü ve pınar
sularından oluştuğunu söylemek mümkündür.Ülkede mevcut olan
akiferlerden her yıl beslenmeden fazla su çekildiğinden
akiferlerdeki su seviyesi sürekli olarak düşmekte buna bağlı
olarak deniz suyunun yeraltı su kaynaklarına karışması
neticesinde suyun kalitesi düşmektedir.
KKTC'nin yıllık içme ve kullanma suyu ihtiyacı 25-28 milyon
metreküptür.Ancak yerel kaynaklardan 20 milyon metreküp su
karşılanabilmektedir.Yılda 3 milyon metreküp su ise balonla su
taşıma projesi kapsamında TC'inden 1998 yılından itibaren
tedarik edilmektedir. TC ve KKTC arasında 1998 yılından bu yana
yürütülmekte olan balonla su taşımada çıkan birtakım aksaklıklar
giderilmeye çalışılması yanında, tankerle su taşınması gündeme
gelmiştir. Bu amaç doğrultusunda su işleri dairesi TC'den K.K.T.C'ne
tankerle su taşıma projesi ile ilgili olarak ihaleye çıkmıştır.
Üniversitelerin ülke nüfus artışına etkisi büyüktür. Bu
gelişmeye paralel olarak su tüketimi artmakta ancak kısıtlı
kaynaklar sebebiyle sıkıntılar yaşanmaktadır. KKTC halkı suyun
israf edilmeden kullanımında bilinçlenmekte aşırı tüketim
eğiliminden kaçınmayı öğrenmektedir. Su kayıpları ve kaçakları
daha önemle ve sağlıklı biçimde izlenmekte gerekli önlemler
alınmaktadır. KKTC içme suyu dağıtım sisteminin yeniden ele
alınması mevcut fiziki duruma uygun ve gelecekteki öngörülen
gelişmelere yanıt verebilecek bir altyapı projesinin
hazırlanması ivedilikle gerekli görülmektedir.
KKTC'de içme, kullanma,turizm,ve endüstri suyu temini ile
kanalizasyon çalışmaları Su İşleri Dairesi'nce
yürütülmektedir.Jeoloji ve Maden Dairesi de su kaymakları
konusunda çalışmalar yapmakta , Daire özellikle yeraltı suları
konusunda uzmanlaşmış olup , yeraltı sularının araştırılaması,
geliştirilmesi ve işletilmesine ilişkin görev , yetki ve
sorumluluğuna sahip bulunmaktadır.
KKTC'nin öncelikli sorunu olan su sorununun çözümü amacıyla
Türkiye'den deniz altından borularla su getirtilmesi projesinin
fizibilite raporunun hazırlık çalışmaları tamamlanmıştır.
Projenin en kısa sürede başlatılması ve sonuçlandırılması
çabaları bulunmaktadır. Söz konusu proje ile TC'den Anamur'daki
Dragon çayından KKTC'ne yılda 75 milyon metreküp su getirilmesi
hedeflenmektedir.Proje maliyeti 160 milyon USD'dır. Bu konuda
atılan adımlar fiilen başlama aşamasına gelmiştir. Su ile ilgili
bütün bu çalışmalar yanında Ülke yeraltı kaynaklarından en
rasyonel şekilde fayda sağlayabilmek amacıyla TC ile birlikte
yürütülen çalışmalar da bulunmaktadır.
Su konusunda ülkenin yerel kaynaklarının değerlendirilebileceği
Yeşilırmak Göleti inşası gibi projelerin hayata geçirilmesi ve
boş yere denize akan suyun kullanıma kazandırılması gibi
çalışmalar bulunmaktadır.
Ülkede sanayi sektöründe üretim girdisi olarak kullanılan su
miktarlarının tesbiti yapılmamaktadır. Oysa ki ülkede kısıtlı
bir doğal kaynak olduğu bilinen suyun sanayi sektöründe
kullanılan miktarının bilinmesi suyun takibi açısından önemli
olmakla birlikte sanayi sektöründe yaşanan değişikliklerin de
belirlenmesinde kolaylık sağlayacak bir istatistiki bilgi
olacaktır. Ayrıca mümkün olması halinde sanayi kesiminde girdi
olarak kullanılan su atıklarının yeniden kullanılması konusu
gündeme gelebilecektir. Suyun ülkede ve sektörde daha verimli
kullanımı da araştırılarak ilgili kesimlerin bilgilendirilmesi
gereği vardır. Bu konuda başlatılan çalışmaların süratle
sonuçlandırılması gerekmektedir.
KKTC'nde mevcut su kaynaklarının tesbiti ve verimli
kullanımının
araştırılması ve gerekirse konu ile ilgili olarak yasal
tedbirlerin getirilmesi gündemede iken sanayi sektöründe de su
ile ilgili olarak yaşanan sıkıntıların giderilmesi genel su
konusu içerisinde değerlendirilmesi faydalı olacaktır.
KKTC içme ve kullanma suyu ihtiyacın karşılanabilmesi amacına
yönelik olarak uzun vadeli projeler gündemdedir. Ülkenin
kapsamlı bir su master planının hazırlanması Türkiye Devlet Su
İşleri Genel Müdürlüğü öncülüğünde 2001 yılının ilk ayından
itibaren sürdürülmektedir. Söz konusu proje kapsamında KKTC'nin
yüzey ve yeraltı su kaynaklarının incelenerek su potansiyeli
,toprak kaynakları ve su ihtiyaçlarının etüt edilmek suretiyle
mevcut su potansiyeli ve bu potansiyelin değerlendirilmesi ve
ülke ihtiyacı tesbiti yapılacaktır. Ülke kaynaklarının tesbiti
neticesinde sulanabilecek arazilerin sulu tarıma açılması, içme,
kullanma, sanayi ve turizim amaçlı kullanım yanında diğer
sektörlerin ihtiyaçlarının tesbiti yapılacak ve ihtiyaca yönelik
barajlar, regülatörler,tüneller,düşey ve yatay kuyular gibi
ekonomik açıdan uygun görülen yatırımlar gerçekleştirilecektir.
Projenin hazırlanması, maliyet hesapları,ve bitiş süresi
hazırlanacak olan master plandan sonra netlik kazanacaktır.
ELEKTRIK
ENERJİSİ
KKTC sınırları
içerisinde elektrik enerjisi üretmek ve dağıtımını
gerçekleştirmek gibi hizmetleri yerine getirmek, ayrıca mevcut
olan elektrik enerjisi iletim şebekelerinin bakımını, onarımını
ve geliştirilmesini sağlamakla yükümlü olan kuruluş Kıbrıs Türk
Elektrik Kurumu'dur. Yukarıda belirtilen faaliyetlerin yerine
getirilmesi amacıyla KIBTEK 1975 yılında kurulmuştur. Dikmen ve
Teknecik bölgelerinde gaz türbinli santrallerin kurulması ve
işletmesinin sağlanması görevlerini üstlenen KIBTEK 1975-1994
yılları arasında ülke enerji ihtiyacının ancak %10-%20
oranındaki kısmını üretirken, Teknecik bölgesinde kurulan ve
kuruluşu 1996 Mart sonunda tamamlanan 2X60 mw gücünde ve 780
milyon kws/yıl kapasiteli fuel oil'le üretim yapan buhar
türbinli iki adet santralin devreye girmesi ile, ilk olarak 1995
Nisan sonu itibarıyla enerji ihtiyacımızın %85'ini, bilahare
1996 yılı içerisinde ülkenin elektrik enerjisi ihtiyacının
neredeyse tamamının KKTC sınırları içerisinde üretilmesi mümkün
olmuştur. Sistemin problemsiz bir şekilde çalıştırılabilmesi
için kurum tarafından TC'nin de yardımları ile hazırlanan 11
adet proje içerisinde olan iletim hatlarının yenilenmesi
çalışmaları tamamlanmış ve ekonomik ömrünü dolduran trafoların
yenilenmesi projesi çerçevesinde çalışmalar devam etmektedir.
K.K.T.C'ndeki artan enerji ihtiyacının karşılanabilmesi için
KKTC'nde yap-işlet modeli ile Kalecik'te 35 mw'lık ek bir mobil
santralin yapımı tamamlanarak devreye girmiştir. Yeni santralın
devreye girmesi ile başta Karpaz bölgesi olmak üzere ülke
genelindeki elektrik enerjisi ihtiyacının karşılanmasında
yaşanan sorunların aşılmasına katkı yapılması beklenmektedir.
K.K.T.C'nde enerji sektöründe ilk özel yatırım niteliği taşıyan
mobil santral beş yıl süre ile 14.5 milyon kw/s elektirik
üreterek KIB-TEK'e satacaktır.
KKTC'nde kurulu bulunan santrallerde gerçekleştirilen üretim
miktarları 2002 yıl itibarıyla sırayla; Dikmen gaz türbinli
santralda 7,029,000 kws, Teknecik gaz türbinli santralde
14,930,000 kws ve Teknecik buhar türbinli santralda ise toplam
688,687,000, kws olmak üzere toplam 715,280,000, kws enerji
üretilmiştir. Söz konusu üretim KKTC enerji ihtiyacının
%99.35'ine tekabül etmektedir. Güney Kıbrıs'tan 2002 yılı
içerisinde sadece 4,634,000 kws'lik enerji alınmıştır.
2003 yılı altı aylık gerçekleşmelere göre ise Dikmen gaz
türbinli santralda 7,664,000 kws, Teknecik gaz türbinli
santralda toplam 15,000,000 kws ve Teknecik buhar türbinli
santralde ise 335,400,000 kws olmak üzere toplam 358,064,000 kws
enerji üretilerek KKTC'nin ihtiyacının %99.36'sı karşılanmıştır.
%0.64'lük enerji ihtiyacına karşılık gelen 2,304,000 kws' lik
enerji ihtiyacı ise Güneyden karşılanmıştır.
KKTC'nde Mevcut
Elektrik Santrallerinin Kapasite ve Üretim Durumu
| |
1999 Kurulu Güç |
1999 Üretilen
Enerji |
2000 Kurulu
Güç |
2000 Üretilen
Enerji |
2001 Kurulu
Güç |
2001 Üretilen
Enerji |
2002 Kurulu
Güç |
2002 Üretilen
Enerji |
20031 Kurulu
Güç |
20031
Üretilen Enerji |
Değişim (%)
(2002/2001) |
|
1. Dikmen Santralı (Gaz Türbinli) |
1x30mw |
6,43 |
1x30mw |
7,02 |
1x30mw |
6,13 |
1x30mw |
7,03 |
1x30mw |
7,66 |
|
2. Teknecik Santralı (Gaz Türbinli) |
1x30mw |
11,58 |
1x30mw |
14,58 |
1x30mw |
13,58 |
1x30mw |
14,95 |
1x30mw |
15 |
9,9 |
| |
1x15mw |
1x15mw |
1x15mw |
1x15mw |
1x15mw |
|
3. Teknecik Termik Santralı (Buhar Türbinli) |
2x60mw |
667,11 |
2x60mw |
707,41 |
2x60mw |
681,92 |
2x60mw |
688,69 |
2x60mw |
335,4 |
1 |
|
Toplam |
|
685,12 |
729,01 |
701,63 |
710,65 |
358,06 |
1,3 |
1 6
Aylık Gerçekleşme
Kaynak:Kıbrıs Türk Elektrik Kurumu, KKTC Başbakanlık DPÖ
KKTC'nde toplam
elektrik enerjisi tüketimi 2002 yılında 2001 yılına göre %1.3
oranında artarak 706,130,000 milyon kws olan tüketim 715,280,000
kws'a yükselmiştir.2001 yılında tüketilen toplam enerji miktarı
içerisinde sanayi sektörünün kullandığı enerji miktarı 53.95
milyon kws olmuştur ve toplam tüketim içerisindeki payı %7.6
olarak gerçekleşmiştir. 2002 yılında ise sanayi sektöründe
kullanılan enerji bir önceki yıla oranla %7.89'luk bir artışla
58.21 milyon kws olarak gerçekleşmiştir. 2003 yılında altı aylık
gerçekleşme rakamlarına göre ise ülkemizde toplam 358,064,000
kws enerji tüketimi gerçekleştirilmiştir. Söz konusu miktar
içerisinde sanayi sektörünün payı %8.77 oranında olup 31,592,000
kws olarak gerçekleşmiştir.
KKTC'nde
Tüketilen Elektrik Enerjisi Dağılımı
(Milyon Kws)
| |
1998 |
1998 |
1999 |
1999 |
2000 |
2000 |
2001 |
2001 |
2002 |
2002 |
2003 1 |
2003 1 |
| |
Miktar |
Payı (%) |
Miktar |
Payı (%) |
Miktar |
Payı (%) |
Miktar |
Payı (%) |
Miktar |
Payı (%) |
Miktar |
Payı (%) |
| 1. Konut |
183,82 |
28,74 |
177,88 |
25,63 |
217,1 |
29,42 |
205,51 |
29,09 |
210,23 |
29,39 |
116,38 |
32,29 |
| 2. Ticari |
77,86 |
12,17 |
82,02 |
11,82 |
97,43 |
13,2 |
110,13 |
15,59 |
117,83 |
16,47 |
49,84 |
13,83 |
| 3. Endüsti |
44,87 |
7,02 |
48,53 |
6,99 |
48,71 |
6,6 |
53,95 |
7,64 |
58,21 |
8,14 |
31,59 |
8,77 |
| 4. Turizim |
26,35 |
4,12 |
37,19 |
5,36 |
40,87 |
5,54 |
45,58 |
6,45 |
47,93 |
6,7 |
24,7 |
6,85 |
| 5. Su
Motorları |
51,32 |
8,02 |
52,32 |
7,54 |
53,72 |
7,28 |
53,57 |
7,58 |
58,59 |
8,19 |
19,82 |
5,5 |
| 6. 'S.
Aydınlatma |
14,11 |
2,21 |
12,15 |
1,75 |
14,01 |
1,9 |
14,6 |
2,07 |
15,58 |
2,18 |
8,33 |
2,31 |
| 7. Pik Yük
Dışı |
0,13 |
0,02 |
0,11 |
0,02 |
0,14 |
0,02 |
0,11 |
0,02 |
0,13 |
0,02 |
0,08 |
0,02 |
| 8. Geçici Akım |
11,99 |
1,87 |
15,45 |
2,23 |
20,62 |
2,79 |
33,66 |
4,76 |
19,24 |
2,69 |
5,77 |
1,6 |
| 9. Savunma |
101,34 |
15,84 |
109,95 |
15,84 |
116,9 |
15,84 |
75,79 |
10,73 |
73,95 |
10,34 |
50,05 |
13,89 |
| Ara Toplam |
511,79 |
80,02 |
535,6 |
77,16 |
609,5 |
82,59 |
592,9 |
83,92 |
601,69 |
84,12 |
306,56 |
85,07 |
| |
|
| 10. Santral iç |
|
| Tüketimi |
39 |
6,1 |
38,68 |
5,57 |
42,95 |
5,82 |
42,46 |
6,01 |
43,47 |
6,08 |
21,35 |
5,92 |
| 11. Kayıplar |
88,81 |
13,89 |
119,85 |
17,27 |
85,56 |
11,59 |
71,17 |
10,07 |
70,12 |
9,8 |
32,46 |
9,01 |
| Ara Toplam |
127,81 |
19,99 |
158,53 |
22,84 |
128,51 |
17,41 |
113,63 |
16,08 |
113,59 |
15,88 |
53,81 |
14,93 |
| Genel Toplam |
639,6 |
100 |
694,13 |
100 |
738,01 |
100 |
706,53 |
100 |
715,28 |
100 |
360,37 |
100 |
| Güneyden
Çekilen Toplam Enerji |
9 |
1,41 |
9 |
1,3 |
9 |
1,22 |
4,89 |
0,69 |
4,63 |
0,65 |
2,3 |
0,64 |
| KKTC'nde
Üretilen Toplam Enerji |
630,6 |
98,59 |
685,13 |
98,7 |
729,01 |
98,78 |
701,63 |
99,31 |
710,65 |
99,35 |
358,07 |
99,36 |
1 8
Aylık Gerçekleşme
Kaynak: Kıbrıs Türk Elektrik Kurumu, KKTC Başbakanlık DPÖ
KKTC'nde iletim
hatlarının yenilenerek mevcut santrallere ek olarak yeni bir
santral takviyesi, kesintisiz enerji sağlanabilmesi amacının
büyük oranda sağlanmasına yardımcı olacaktır ve üretici
sektörler yanında hizmet sektörleri için dolayısı ile bütün ülke
için önemli bir gelişme olarak görülmektedir. 1994-1995 yılları
arasındaki geçiş döneminde ülkemizde çok sık olarak yaşanan
elektrik kesintilerinin ülke genelini olduğu kadar sanayi
sektörünü de fazlasıyla olumsuz yönde etkilemiş ve üretimde
aksamalara neden olmuştur. 1995 yılı içerisinde söz konusu
sıkıntının nisbeten daha az yaşanması ve 1996 Mart ayında
arızalı olan I. ünitenin de devreye girmesi ile tamamen ortadan
kalkar duruma gelmesi sektörü rahatlatmıştır. KIBTEK elektrik
motorlarının ve klimaların yarattığı megawar yükünün elektrik
sisteminde doğurduğu olumsuzlukları ortadan kaldırmak ve enerji
üretiminde tasarruf sağlamak için "Reaktif Yük Kompanzasyon
Sistemi" kurma yönünde çalışmalar başlatmış ve
sonuçlandırmıştır. Bütün bu olumlu gelişmelere rağmen KIBTEK
tarafından gerçekleştirilen bir çalışmanın sonucunda mevcut
santrallerimizin KKTC'nin elektrik enerjisi ihtiyacının ancak
2000 yılı sonuna kadar sorunsuz karşılanabileceğini ancak daha
sonra özellikle soğuk geçen kış aylarında ihtiyacın
karşılanamamasının gündeme gelebileceği belirtilmektedir. Bu
durumda gerekli tedbirlerin zamanında alınması amacıyla çözüm
üretebilmek için başlatılan bir dizi çalışma ile, ülkede enerji
tasarrufu bilincinin yerleştirilmesi başta olmak üzere yeni ve
çevre açısından güvenli enerji elde edilmesi mümkün alternatif
kaynakların araştırılması ve ülke yapısına uygun olanın tesbiti
söz konusudur. Bütün bu çalışmalar göstermiştir ki KKTC'ne en
ideal olarak 60 megavatlık yeni bir santrale veya muadili dizel
guruplara acilen ihtiyaç vardır. Alınması öngörülen diğer
tedbirler yanında yeni bir santral için yatırım yapmak gereği
vardır. Bu amaçla TC yardımları ile 20 mw'lık mobil elektrik
santralinin 2003 yılı içerisinde Kalecik bölgesinde kurulması
çalışmaları tamamlanma aşamasına gelmiştir.Ülkemizde üç adet
yeni trafo merkezinin kurulması ve mevcut üç adet trafonun ise
iyileştirilmesi projesi bulunmaktadır.
Enerji tüketim tablosunda kayıplar kalemini incelediğimiz zaman
sözkonusu kalemin KKTC boyutlarına göre çok yüksek bir oranda
gerçekleştiği bunun ivedilikle önüne geçilmesini ve gerekli
önlemlerin alınması için girişimlerin etkinlikle sürdürülmüş
olup gerekli tedbirler alınmış ve bu sorunun çözümü amacıyla
iletim hatlarının iyileştirilmesi yönüne gidilmiştir. Tablo
71'de bakıldığında yapılan iyileştirme çalışmalarının kayıplarda
azalma şeklinde geriye döndüğü görülmektedir.
KKTC'nin elektrik enerjisi ihtiyacını karşılamak amacıyla Mart
1996 tarihinden itibaren tam kapasite ile üretime başlayan 2X60
mw gücündeki buhar türbinli santralla birlikte KKTC'ndeki iletim
ve dağıtım sistemlerinin de ele alınarak gerekli ilave, takviye
ve geliştirme işlemlerinin gerçekleştirilmesi, yıpranan ve
kullanım ömrünü dolduran techizatın yenilenmesi çalışmalarının
büyük bir kısmının sonuçlandırılması , sistemin iyileştirilmesi
ve geliştirilmesi için öncelikle Lefkoşa,Girne ve Gazimağusa
trafo merkezleri geliştirilmiştir.İletim ve dağıtım sistemini
rahatlatmak amacıyla başlatılan 1. Etap acil proje çalışmaları
devam etmektedir.Trafolarda test çalışmaları
başlamıştır.Teknecik-Lefkoşa yüksek gerilim hava hat tesisi de
tamamlanılmış olup geçici kabulu yapılmıştır.2001 yılı
içerisinde de devam edecek olan 1. Etap aci
l projeler
çerçevesinde 22 km'lik iletişim hattının yenilenmesi ve inşasına
başlanan trafoların tamamı ocak 2001 sonunda tamamlanarak
devreye girmiştir.Söz konusu çalışmaların yanında küçük yerleşim
birimlerinde ömrünü tamamlamış ya da kapasitesi düşen trafoların
yenilenmesi çalışmaları yapılmaktadır.
K.K.T.C'deki mevcut ve yeni kurulan trafoların ve hatların
bakımı konusunda ilgili birimlerin teknik açıdan yeterli düzeye
çıkartılması gereği vardır.
ULAŞTIRMA-HABERLEŞME
KKTC'nde ulaştırma sektörünü karayolu, havayolu, denizyolu,
telekomünikasyon hizmetleri, posta hizmetleri ve
radyo-televizyon hizmetleri olarak altı alt sektör içerisinde
incelenebilir.
Haberleşme
Sektörünün GSYİH'daki payı
| |
1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
2002 |
2003* |
| GSYİH (%Payı) |
11.Ağu |
11.Haz |
11,6 |
12.Mar |
13.0 |
12.Tem |
12,3 |
* Tahmin
Karayolu Ulaştırması
KKTC yurtiçi
ulaşımının tamamen karayolu taşımacılığına dayanıyor olması,
karayolu alt sektörünün ekonomi içindeki önemini ve ekonomimize
etkilerini artırmaktadır. Ülkemizde toplam karayolu uzunluğunun
1500 km.'si asfalt kaplamalı ve 900 km'si stabilize yol olmak
üzere 2400 km'dir. Bir kısım köy yolları stabilize olmakla
beraber her köyün şehirler ve kasabalarla bağlantısını sağlayan
en az bir asfalt yolu mevcuttur.
KKTC'nde kentlerarası yolların bakım, tamir ve yenileme
çalışmaları Karayolları Dairesi tarafından gerçekleştirilirken
kentlerde bu hizmet belediyeler tarafından yürütülmektedir.
1988 yılında KKTC ve TC arasında imzalanan "Karayolları master
Planı" Projesi çerçevesinde mevcut yolların fiziki ve geometrik
standardını yükseltmek amacıyla 2350 km olan toplam yol
uzunluğunun %69.1'inin yeniden yapılması hedeflenmiş olup
çalışmalar halen sürdürülmektedir.
2003 yılına girerken, Master Plan çerçevesinde, Ozanköy yolu,
Karpaz Anayolu-Kurtuluş-Ergazi yolu, Karpaz Anayolu-Ötüken-Kuzucuk-Aygün-Sınırüstü
yolları tamamlanmış olup, Akdeniz yolu, Pınarlı-Gönendere yolu,
Yenierenköy-Sipahi, Mehmetçik-Kumyalı, Eski Girne yolu,
Fuar-Yakın Doğu bölünmüş yolu ve Lefke- Çamlıköy yollarının
yapımına ise devam edilmektedir.
KKTC Karayollarının yürüttüğü ikinci grup projeler aşağıdaki
gibidir.
1. I. Grup Master Plan kapsamında III. Sınıf yollar
2. II. Grup TC Kaynaklı Projeler
3. Bütçe Dahilindeki Projeler
Havayolu
Ulaştırması
Ülke ekonomisinde
özel bir yeri bulunan havayolu ulaştırması, havayolu
işletmeciliğini, hava alanları işletmeciliğini, hava trafik
kontrol hizmetlerini, yer ve ikram hizmetlerini, eğitim, bakım
ve diğer havacılık faaliyetlerini ve bu faaliyetlerin
uluslararası zorunluluklara göre koordinasyonu ve denetimini
kapsamaktadır.
Çok hızlı gelişen ve yenilenen bir sektör olan sivil havacılıkta
yarışabilmemiz için teknik teçhizat, personel eğitimi, lisan
(İngilizce), ICAO (International Civil Aviation Organisation)'ın
çıkardığı kurallar ve yerel yasalar gibi konularda kalite ve
sürekliliğin devamı gerekmektedir. Çünkü her büyüme (yolcu
sayısı artışı), kaliteli turist ve başarı demek değildir.
Ülkemiz dış dünyaya açılan en önemli havalimanı konumunda
bulunan ve tadilat devam etmekte olan Ercan Havaalanı'nın Ekim
2003'te hizmete açılması planlanmaktadır. Pisti apronu, terminal
binası ve bekleme salonları ile tadilata alınan Ercan Havaalanı
hizmete açılıncaya kadar havayolu ulaştırması Geçitkale
Havaalanı'ndan yapılacaktır.
1998-2002 yılları arasına havayolu ile yük taşımacılığına
bakıldığı zaman 1998'de bu miktarın 6,868 ton iken, 2002'de
3,999'a düştüğü görülmektedir. Ayni dönemde yolcu taşımacılığına
bakıldığı zaman 1998'de 1,115,003 olan taşınan yolcu sayısı
2002'de 796,386'ya düşmüştür. Bu arada hava sahamızdan geçen
uçak sayısının 2001'de 117,841 iken, 2002 yılında 106,924 olduğu
tespit edilmiştir.
Havayolu taşımacılığının toplam yurt dışı taşımacılık içindeki
payına bakıldığında 1998 yılında %74.7 olan yolcu taşıma payının
2002'de %66.1'e düşmüş olduğu ve %0.5 olan yük taşıma oranının
ise %0.3'e düştüğü görülmektedir.
Havayolu yük ve yolcu taşımacılığında tarifeli hizmet veren hava
yolu şirketleri KTHY ve THY olarak sıralanabilir. Bunun yanında
charter sefer yapan havayolu şirketleri de mevcuttur.
Havayolu Yük,
Yolcu ve Sefer Sayıları (1998-2003)
| |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
2002 |
2003* |
| 1. Sefer Sayısı |
6,721 |
7,324 |
7,711 |
6,601 |
6,531 |
2,882 |
| 2. Yolcu Sayısı |
1,115,003 |
816,669 |
878,679 |
758,74 |
796,386 |
338,212 |
| 3. Kargo (Ton) |
6,868 |
6,585 |
6,181 |
4,294 |
3,999 |
2,159 |
| 4. Hava Sahasından Geçen
Uçak Sayısı |
96,242 |
117,999 |
120,837 |
117,841 |
106,924 |
44,238 |
*: Ocak-Haziran
2003 Dönemi Gerçekleşmesi
Kaynak: Sivil Havacılık Dairesi Müdürlüğü
Denizyolu Ulaştırması
Denizyolu
ulaştırması hizmet ve ürünlerin üretim merkezlerinden tüketim
merkezlerine, limanlararası yapılan taşıma ve dağıtım
hizmetlerinin tamamını kapsamaktadır. Bu hizmetler Limancılık,
gemi, yük ve yolcu taşımacılığı, tersanecilik, yük ve gemi
acenteliği ve brokerliğinden oluşmaktadır. Ülkemizde denizyolu
ulaştırması ile ilgili faaliyetler halen:
1) Limanlar Dairesi Müdürlüğü
2) Serbest Liman ve Bölge Müdürlüğü
3) K.T. Denizcilik Ltd. Şti.
4) K.T. Liman İşçileri Şti.
5) Gemi ve yük acenteleri eliyle yürütülmektedir.
KKTC yük taşımacılığında Gazimağusa Limanı, yolcu
taşımacılığında da Girne Limanı en önemli limanlardır.
2002 yılında KKTC'ne denizyolu ile 1,221,714 ton yük ve 408,668
adet yolcu taşınmıştır (tablo 122).
KKTC Gemi siciline 2001 yılı sonu itibarıyla, 49 adet gemi
kayıtlı bulunmakta ve KKTC Bayrağını Doğu Akdeniz ve
Karadeniz'de gezdirmektedir.
Ancak KKTC Gemi sicili yönünden bir kolay Bayrak (Flag of
Convenience) ülkesi olup, kayıtlı gemilerin önemli bir kısmı
yabancı sermayeye aittir. 2002 yılında KKTC Limanlarına taşınan
yük ve yolcu için toplam 27,100,000 ABD Doları navlun gideri
gerçekleştirilmiş olup bunun 16,900,000 ABD Doları (%63.40) KKTC
Armatörlerince gerçekleştirilmiştir.
KKTC'nin 2002 yılı itibarı ile Gazimağusa Limanı'na gelen yükün
%72.8'i ve giden yükün %58.6'sı KKTC bandıralı gemilerle, gelen
yükün %12.2'si ve giden yükün %5.8'i TC bandıralı gemilerle,
gelen yükün %15.0'ı ve giden yükün %35.6'sı Üçüncü Ülke
bandıralı gemilerle yapılmıştır (tablo 123). 2002 yılında
KKTC'ne 929,149 ton yük gelmiş ve KKTC'den 292,565 ton yük
gitmiştir. 2003 Haziran ayı itibarı ile de bu rakam, gelen yük
505,356 ton ve giden yük 169,995 ton olarak gerçekleşmiştir.
Denizyolu Yük ve Yolcu Taşıması (1998-2003)
|
LİMANLAR |
1999 |
1999 |
2000 |
2000 |
2001 |
2001 |
2002 |
2002 |
2003* |
2003* |
| |
Yük |
Yolcu |
Yük |
Yolcu |
Yük |
Yolcu |
Yük |
Yolcu |
Yük |
Yolcu |
|
1. Gazimağusa |
5.440.040 |
63.985 |
5.858.390 |
57.418 |
452.429 |
39.276 |
498.390 |
36.472 |
307.570 |
18.180 |
|
2. Girne Turizm |
1.089.240 |
316.511 |
973.530 |
312.669 |
112.987 |
327.766 |
114.933 |
372.196 |
74.144 |
131.135 |
|
3. Girne Yat |
|
|
4. Teknecik |
1.580.890 |
1.688.030 |
173.890 |
201.812 |
112.418 |
|
5. Gemikonağı |
|
|
6. Kalecik |
1.750.420 |
1.619.510 |
148.485 |
155.373 |
80.811 |
|
7. Kaleceik Tesisleri |
2.556.300 |
1 |
2.966.450 |
257.543 |
251.206 |
100.408 |
|
TOPLAM |
12.416.890 |
380.497 |
13.105.910 |
370.087 |
1.145.334 |
367.042 |
1.221.714 |
408.668 |
675.351 |
149.315 |
*Ocak-Haziran
2003 Dönemi Gerçekleşmesi
Kaynak: Limanlar Dairesi Müdürlüğü
Telekomünikasyon Hizmetleri
1989 yılında
KKTC-TC işbirliği sonucu yürürlüğe giren ve 1995 yılında
tamamlanan "KKTC Telekomünikasyon Hizmetleri İyileştirilmesi"
Projesi ile analog sistemden sayısal sisteme geçilmiştir.
Türkiye ve dünyadaki telefon sistemine entegre olmak amacıyla
KKTC'de telefon numaraları 1993 yılında yeniden düzenlenerek
yedi rakamlı telefon uygulamasına geçilmiştir.
1991 yılında 37.151 olan telefon abone sayısı mobil telefon
kullanımının yaygınlaşmasına rağmen 2002 yılı sonu itibariyle
105.784 'e ulaşmıştır.
Bölge
Santralleri ve Hat Kapasiteleri
| BÖLGELER |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
2002 |
2003* |
| Lefkoşa |
18.784 |
19.456 |
19.456 |
19.458 |
19.458 |
19.966 |
| Gazimağusa |
10.240 |
15.240 |
15.240 |
15.240 |
15.240 |
15.240 |
| Girne |
9.216 |
9.216 |
9.216 |
9.216 |
9.216 |
9.216 |
| Güzelyurt |
6.144 |
6.144 |
6.144 |
6.144 |
6.144 |
6.144 |
| Kırsal Bölgeler |
58.014 |
54.428 |
54.733 |
54.867 |
55.218 |
57.437 |
| TOPLAM |
102.398 |
104.484 |
104.789 |
104.925 |
105.784 |
108.003 |
* 2003 Tahmin
GSM cep
telefonlarında, Rumeli Telekom A.Ş. KKTC Telsim'in yaklaşık
73.986 abone sayısı ve 160 baz istasyonu, Kıbrıs Mobile
Telekomünikasyon Ltd. KKTCELL'in ise 54.661 abone sayısı ve 107
baz istasyonu mevcuttur. Her iki GSM operatörü de faturasız
telefon uygulaması olan Prepaid-Hazırkart uygulamasını ayrıca
sürdürmektedirler.
Posta
Hizmetleri
Yurtiçi ve
yurtdışı posta gönderilerinin kara, hava ve deniz yolu ile sevki
yapılmakta ve gelen postaların dağıtımı gerçekleştirilmekte;
ayrıca, yurtiçi ve TC ile karşılıklı olarak posta havalesi ve
ödemesi yapılmaktadır. Bunun yanında uluslararası posta
havaleleri tek taraflı olarak TC kanalıyla alınmakta ve alıcıya
ödenmektedir. Posta hizmetlerinin verilmesinde gösterilen etkin
çalışmaların bir sonucu olarak Güney Kıbrıs Rum Yönetimi'nin
uluslararası alanda uygulattığı ambargoya rağmen KKTC'nin posta
ile haberleşmesi dünyanın her yeri ile sağlanabilmektedir.
Radyo ve Televizyon
Bayrak Radyo ve
Televizyon Kurumu (BRTK) tarafından yürütülmekte olan radyo ve
televizyon hizmetlerinin daha da iyileştirilmesi çalışmaları
devam etmektedir. KKTC'nde izlenmekte olan kanallar aşağıdaki
gibidir.
KKTC'de İzlenen
TV ve Radyo Kanalları
| |
TC |
KKTC |
TC |
KKTC |
| Kamu TV kanalı |
3 (TRT 1, TRT
2, TRT 3) |
4 (BRT 1, BRT
2, Brt Int, Ek-TV |
Kamu Radyo
kanalı |
2 |
1 (BRT) |
| Özel TV kanalı |
8 (NTV, Kanal
D, Star, ATV, Digitürk, TGRT, Show TV, CINE5) |
5 (Kıbrıs,
Tempo, Kıbrıs Genç TV, Akdeniz, ASTV) |
Özel Radyo
kanalı |
5 |
10 |
| Üniversite TV
Kanalı |
- |
2 |
Üniversite
Radyo Kanalı |
- |
4 |
SANAYİ VE ORGANİZE SANAYİ BÖLGELERİ (OSB)
KKTC'nde sanayi
sektörü, ülkenin fiziki yapısı gereği çok küçük, küçük ve orta
büyüklükteki işletmeler şeklinde kurulmuştur. Ülkenin sanayi
faaliyetleri, fazla kuruluş sermayesi gerektirmeyen daha çok
tüketime yönelik ve ilk yatırımın geri dönüşümü kısa sürede olan
özellikle gıda ve tekstil alanlarında gelişmiştir.
Ekonomik gelişme ve dışa açılma süreci içinde serbest piyasa
şartlarını geliştiren, hür teşebbüsün önderliğinde büyümeyi esas
alan bir strateji benimsenmiştir. Devlet bu çerçevede Küçük
Sanayi Siteleri ve Organize Sanayi Bölgeleri'nin oluşumu ve
gelişimi için yer tahsis etmekte ve tahsis edilen yerlerin her
türlü alt yapısının (yol, su elektrik, telefon, kanalizasyon
v.b) tamamlanmasını, finansmanı TC yardımlarıyla sağlanmak
suretiyle üstlenmektedir.
Bu anlayışla Lefkoşa ve Gazimağusa kentlerinde sırasıyla 650 ve
135 dönümlük birer Organize Sanayi Bölgesi oluşturulmuş ve
parseller müteşebbislere uzun vadeli olarak kiralanmıştır.
Gelişen ihtiyaç karşısında Lefkoşa Alayköy'de 175 parselden
müteşekkil toplam 500 dönümlük bir arazi üzerinde Lefkoşa'daki
ikinci bir Organize Sanayi Bölgesi projelendirilmiş olup, alt
yapısı tamamlanmak üzeredir.
Doğu Akdeniz Üniversitesinde TEGMER (Teknoloji Geliştirme
Merkezi) kurulmuştur. Bu merkez sanayi ile teknoloji alanında
projelere dayanan somut bir işbirliği getirmektedir. Bunun için
KOSGEB ile işbirliği protokolü yapılmıştır.
Kıbrıs Türk Sanayi Odası ile işbirliği halinde de sanayi
envanteri çalışması sürdürülmektedir. Elde edilen kısmi sonuçlar
Odanın web sayfasında yayınlanmaktadır.
|
|
|
 |
 |
 |
| |
| | | |
| | | |
© 2004 Copyright By ihracathizmetleri.com. All rights reserved.
|
 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.png){kind=small}
