Ülke Pazar Araştırmaları

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti

Genel Ekonomik Durum

1980-1987 arasında ortalama %4 büyüme hızıyla gelişen KKTC ekonomisi, 1987-1990 döneminde ortalama %7 büyüme hızına ulaşmıştır. Ancak, 1990-91 yılları oldukça zorlu olmuştur. 1990 Körfez Krizi, 1991 Polly-Peck Krizi, bankacılık sektöründeki kriz ve her iki yıldaki kuraklıkla tarım sektöründe yaşanan üretim kayıpları ekonomik büyümeyi durdurma noktasına getirmiştir. Neticede, 1991 yılında ekonomi %5,3 oranında küçülmüştür. 1992-1993 yıllarında ulaştırma ve haberleşme sektörlerindeki yatırımlarla ekonomi toparlanmış ve sırasıyla %7,8 ve %5,9 oranlarında büyüme kaydedilmiştir. Diğer taraftan, tarım sektöründeki ikinci kuraklık dönemi nedeniyle üretim kayıpları ekonomik sıkıntıyı artırmıştır. Aynı yıl içinde AB Adalet Divanı tarafından adadaki tarım ürünlerinde Rum Kesimi'ne ait belge istenmesi ve sanayi ürünlerinin OGT kapsamına alınması KKTC ekonomisine daraltıcı olumsuz etkiler getirmiştir. Bununla birlikte, alınan pratik tedbirlerle KKTC ürünlerinin AB pazarına ihracı belirli ölçüde devam etmektedir. Ayrıca, kaybın telafisi amacıyla Türkiye tarafından yaratılan dış ticaret olanağı 1995-97 döneminde KKTC'nin Türkiye'ye dönük ihracatını 10 milyon $'dan 30 milyon $'a çıkarmıştır. 1995-1996 yıllarında ekonomik büyüme sırasıyla %2,6 ve %2,9 oranlarında gerçekleşmiştir.

1996-1999 yılları arasında alınan tedbirler kısa sürede etkilerini göstermiştir. Yapısal sorunlar ve buna paralel bankacılık sektöründe ciddi sorunlar nedeniyle olumsuz deneyimler yaşanmasına rağmen, bu dönemde ekonomi ortalama %5,8 büyüme hızına ulaşmıştır. KKTC-Devlet Planlama Örgütü tarafından 2000 yılı sonu için büyüme hızı %5,3 olarak hedeflendiği belirtilmiştir. KKTC'nin mevcut ve geleceğe dönük gündemi; ekonomide istikrarın sağlanması, üretime ve ihracata dönük yatırıma dayalı bir ekonomik yapısal değişimin gerçekleştirilmesidir.

KKTC ekonomisinde, 2000 yılında mali sektörde başlayan ve tüm sektörleri olumsuz etkileyen sorunlar, 2001 yılında ise ortak para birimini kullanılan Türkiye Cumhuriyeti'nde dalgalı kur sistemine geçilmesiyle yaşanan fiyat artışlarının yarattığı olumsuz gelişmelerin yansıması sonucunda, sırasıyla %0.6 ve %5.4 oranlarında daralma yaşanmıştır. 2002 yılında ise ekonomi yeniden büyüme sürecine girerek %6.9 oranında büyümüştür. 2003 yılı ön tahminine göre KKTC ekonomisinde beklenen reel büyüme ise %5.4 oranındadır.

2001 yılında cari fiyatlarla 1,070,424,473 milyon TL olan GSMH, 2002 yılında %32.5 oranında artarak 1,418,703,263.6 milyon TL'na ulaşmıştır. 2003 yılı tahminine göre ise GSMH'nın 1,848,987,300.6 milyon TL'na ulaşması beklenmektedir. Aynı yıllarda 1977 fiyatlarıyla GSMH 8,545.9 milyon TL'ndan 9,133.1 milyon TL'na çıkmış, 2003 yılında ise 9,628 milyon TL'na ulaşacağı tahmin edilmektedir.
Gayri Safi Milli Hasılada Sektörel Gelişmeler
(Cari Fiyatlarla Milyon TL)

 

Sektörler 1999 2000 2001 2002 20031
1. Tarım 32.647.771,20 44.740.397,70 78.627.217,00 125.668.938,80 159.042.889,60
1.1. Bitkisel 17.057.377,70 23.638.689,00 41.011.860,70 75.400.813,50 87.672.372,20
1.2. Hayvancılık 13.405.247,40 18.009.515,30 33.916.132,70 43.670.587,50 56.662.927,80
1.3. Ormancılık 294.344,20 484.005,80 253.430,70 389.327,10 474.400,00
1.4.Balıkcılık 1.890.801,90 2.608.187,60 3.445.792,90 6.208.210,70 14.233.189,60
2. Sanayi 42.726.134,80 68.385.932,10 121.736.377,00 157.576.560,40 194.489.648,20
2.1. Taşocakçılığı 2.248.236,50 3.866.754,80 5.973.198,20 7.823.663,00 9.894.183,20
2.2. İmalat Sanayii 25.314.468,50 36.853.966,90 57.236.816,90 74.178.656,20 97.679.568,30
2.3. Elektrik-Su 15.163.429,80 27.665.210,40 58.526.361,90 75.574.241,20 86.915.896,70
3. İnşaat 16.468.983,90 28.934.272,90 38.923.294,00 62.012.967,10 79.972.808,20
4. Ticaret-Turizm 69.060.910,60 104.703.253,70 165.151.924,50 215.553.627,80 269.744.684,70
4.1. Toptan ve Perakende Ticaret 46.746.132,20 65.005.980,00 109.111.187,10 134.383.446,50 183.853.887,90
4.2. Otelcilik ve Lokantacılık 22.314.778,40 39.697.273,70 56.040.737,40 81.170.181,30 85.890.796,80
5. Ulaştırma-Haberleşme 44.489.843,80 84.621.650,40 133.453.268,50 185.264.817,90 229.560.284,70
6. Mali Müesseseler 25.815.393,30 41.620.313,40 92.762.971,30 89.952.347,00 103.858.979,80
7. Konut Sahipliği 10.302.508,90 15.787.564,60 28.508.816,30 41.431.859,90 49.344.149,20
8. Serbest Meslek ve Hizmetler 38.261.702,80 52.134.500,20 133.995.824,50 138.860.124,00 167.247.483,60
9. Kamu Hizmetleri 91.039.028,90 155.998.145,80 199.156.534,70 227.867.134,20 419.579.372,60
10. İthalat Vergileri 32.815.649,50 53.038.365,40 76.836.146,00 113.513.407,60 156.104.000,00
11. GSYİH 403.627.927,70 649.964.396,20 1.069.152.373,80 1.407.701.784,70 1.828.944.300,60
12. Net Dış Alem Faktör Gelirleri 3.441.847,70 1.415.658,80 1.272.099,20 11.001.478,90 20.043.000,00
GSMH 407.069.775,40 651.380.055,00 1.070.424.473,00 1.418.703.263,60 1.848.987.300,60


Kaynak: Devlet Planlama Örgütü
1Gerçekleşme Tahmini

Sektörler itibarıyla reel gelişmeler incelendiğinde; tarım sektörünün 2002 yılında %18.9 oranında reel gelişme gösterdiği görülmektedir. Bu gelişmede en büyük etken, tarım sektörünün alt sektörlerinden bitkisel üretimde %30.5 oranında gerçekleşen reel artış olmuştur. 2003 yılında ise, bitkisel ve hayvansal üretimin daralmasına karşın balıkçılık üretiminde meydana gelen %57.3 oranındaki artış sonucunda, %2 gibi sınırlı bir büyüme beklenmektedir.

Sanayi sektöründe 2002 yılında 2001 yılına göre %5 oranında artış gerçekleşmiştir. Sanayi alt sektörlerinde en büyük gelişme %7.4 oranıyla taşocakçılığı sektöründe meydana gelmiştir. 2003 yılı tahminlerine göre yine %5 oranında büyüyeceği tahmin edilen sanayi sektörünün alt sektörlerinde en büyük gelişme %14.2 oranıyla elektrik-su sektöründe beklenmektedir.

Hizmet sektörlerinde 2002 yılında, mali müesseseler ve kamu hizmetleri sektörlerinde sırasıyla %10.1 ve %0.5 oranlarında gerileme olmasına karşın, diğer sektörlerde gelişme görülmektedir. Diğer hizmet sektörleri içerisinde en büyük gelişme inşaat, toptan ve perakende ticaret ile otelcilik-lokantacılık sektörlerinde gerçekleşmiştir. Bu sektörler sırasıyla %15.9, %12 ve %21.6 oranlarında büyümüştür. 2003 yılı tahminine göre ise otelcilik-lokantacılık sektöründe beklenen %4.9 oranındaki daralma dışında diğer sektörlerde gelişme beklenmektedir.

Sektörel gelişmeler sonucunda GSYİH'da, 2002 yılında %6.2 oranında reel büyüme gerçekleşirken, 2003 yılında %5.1 oranında büyüme olacağı tahmin edilmektedir. Net dış alem faktör gelirlerinde ise, 2002 yılında faiz ve ücret gelirlerindeki gelişmeler sonucunda %594.1 oranında reel büyüme meydana gelirken, 2003 yılında uçak kira giderlerindeki artıştan dolayı %47.5 oranında büyüme beklenmektedir. Sözkonusu gelişmeler sonucunda GSMH'nın sabit fiyatlarla 9,628 milyon TL'na ulaşacağı tahmin edilmektedir.

2002 ve 2003 yıllarında sektörlerin GSYİH içerisindeki payları incelendiğinde; kamu hizmetleri, ticaret, ulaştırma-haberleşme ve sanayi sektörlerinin en ağırlıklı sektörler olduğu görülmektedir. Sözkonusu sektörlerin 2003 yılı itibarıyla paylarının sırasıyla %15.9, %15.9, %12.3 ve %11.8 olması beklenmektedir.

2002 yılında cari fiyatlarla %32.5 oranında artan GSMH'ya göre yıllık fiyat artışı %24 oranında gerçekleşecektir. Sektörler itibarıyla en yüksek fiyat artışları %67.9 oranıyla balıkçılık, %42.5 oranıyla konut gelirleri, %40.8 oranıyla bitkisel üretim, %40.2 oranıyla kamu hizmetleri ve %37.5 oranıyla inşaat sektöründe olmuştur. 2003 yılı tahminine göre ise GSMH'ya göre fiyat artışı %23.6 oranında beklenmektedir. Sektörler itibarıyla tahmin edilen en yüksek fiyat artışları %45.7 oranıyla balıkçılık, %45.2 oranıyla kamu hizmetleri, %32.3 oranıyla hayvancılık ve %22 oranıyla ulaştırma-haberleşme sektöründe olmuştur.
 GSYİH'nın Sektörel Dağılımı ve GSMH

 

Sektörler 2001 2002 20031 Büyüme Hızı Büyüme Hızı Payı % Payı % Payı %
  1977 Fiyatlarıyla 1977 Fiyatlarıyla 1977 Fiyatlarıyla 2002 20031 2001 2002 20031
1. Tarım 828,4 985,3 1.005,30 18,9 2 9,7 10,9 10,6
1.1. Bitkisel 442,4 577,5 576,2 30,5 -0,2 5,2 6,4 6,1
1.2. Hayvancılık 328,3 343,8 337,2 4,7 -1,9 3,8 3,8 3,5
1.3. Ormancılık 12,7 15,7 15,9 23,6 1,3 0,2 0,2 0,2
1.4. Balıkçılık 45 48,3 76 7,3 57,3 0,5 0,5 0,8
2. Sanayi 1.025,00 1.075,90 1.130,10 5 5 12 11,9 11,8
2.1. Taşocakçılığı 27 29 30,5 7,4 5,2 0,3 0,3 0,3
2.2. İmalat Sanayii 822,8