Global Ihracat Hizmetleri Ülke Pazar Araştırmaları

Eski Sovyetler Birliği içinde 2. en geniş yüzölçümüne sahip ülke olan Kazakistan'ın, Sovyet üretim sistemi ile entegre olmuş ekonomisi, 1990 öncesinde metalurji ve maden çıkartılmasında uzmanlaşmıştı. Sovyetler Birliği'nin dağılması, bu ekonomik bağları koparmış ve yüksek enflasyon ile birlikte ekonominin yeniden yapılanmasının sebep olduğu genel düzensizlik ortamında 1990-1995 yılları arasında GSYİH %48,9 oranında gerilemiştir. 1996 ve 1997 yıllarında pozitif büyüme sağlanmış olmasına rağmen, bu iyileşme, Asya ve Rusya'da yaşanan ekonomik krizler nedeni ile petrol ve maden fiyatlarındaki şiddetli düşüşlere bağlı olarak kısa süreli olmuştur. Rus Rublesinin devalüasyonu neticesinde Rus mallarının ucuzlamasıülkenin ithalat harcamalarını artırmış ve neticede cari işlemler açığı genişlemiştir. 1999 yılında dünya petrol fiyatlarındaki artış ve iyi giden hava koşullarının tarımsal üretime olumlu etkisi neticesinde ekonomi yeniden canlanmıştır. Yabancı firmaların petrol sektörüne yatırımları (Sözkonusu yatırımlar günümüzde toplam sabit yatırımların yaklaşık %90'ını oluşturmaktadır.) petrol üretim kapasitesinin artmasına ve buna bağlı olarak ihracat hacminin de önemli ölçüde artmasına neden olmuştur. Bu sayede 2000-2002 yıllarında reel GSYİH artışı %9'un üzerinde gerçekleşmiştir.

YILLAR	2000	2001	2002	2003	2004*
GSYİH (milyar ABD $))	18,3	22,1	24,6	29,8	39,5
Reel GSYİH Büyüme Oranı ( %)	9,8	13,5	9,8	9,2	9,4

Kaynak: EIU(The Economist Intelligence Unit)-Kazakhstan Country Report, October 2004
(*): Tahmini

GSYİH’nın Sektörel Dağılımı ( % )

SEKTÖRLER	2003
Tarım	7,7
Sanayi	37,7
İnşaat	6,2
Ticaret	12,1
Taşımacılık,Telekomünikasyon	12,1

Kaynak: EIU(The Economist Intelligence Unit)-Kazakhstan Country Report, October 2004

Ülkeye giren önemli miktardaki yabancı yatırımın ve sürekli ekonomik büyümenin olumlu etkileri yalnızca şehirlerde yaşayan küçük bir kesime refah artışı sağlamaktadır. Nüfusun yaklaşık %40'ı fakirlik sınırında ya da altında yaşamaktadır. Ülkedeki kayıt dışı ekonomi GSYİH'nın %30'una tekabül etmektedir. Ancak hızlı ekonomik büyüme ve gevşek para politikaları istihdam artışını harekete geçirici etki yaratmakta ve yaşam standartlarını yükseltmektedir.

Tenge'nin istikrarı yaşam standartlarının yükseltilmesinde önemli rol oynamaktadır. Kazakistan, BDT ülkeleri içinde en yüksek kişi başı GSYİH ve aylık ücretlere sahip ülkedir. Bu göreceli yüksek refah düzeyinin en önemli göstergelerinden biri de ülkeye diğer Merkezi Asya ülkelerinden özellikle Özbekistan'dan giren çok sayıdaki kaçak göçmendir. Özbek işçiler her yıl yaz mevsiminde pamuk toplamak üzere ülkeye girmektedir. Bu işçiler için Kazakistan'da çalışmak, sadece Özbekistan'daki ücretlerden 5 kat fazla kazanmak değil, aynı zamanda konvertibl bir para cinsinden kazanç sağlamak anlamına gelmektedir.
Projeksiyon Özeti

	2001a	2002a	2003b	2004 b
GSYİH artışı (%)	13,2	9,5	7,2	8,3
Tüketici fiyatları (%)
-yıllık ortalama	8,4	6,0	6,4	6,1
-yıl sonu	6,4	6,6	5,5	6,2
Döviz kuru(ort.,Tenge:$)	146,7	153,3	149,5	145,8
İhracat (fob, milyar $)	8,9	10,1	11,4	11,1
İthalat (fob, milyar $)	7,6	7,6	8,6	9,1
Cari işlemler dengesi (milyar $)	-1,1	-0,6	-0,4	-0,9

a Gerçek,
b EIU tahmini,
Kaynak: EIU (The Economist Intelligence Unit)-Kazakhstan Country Report, October 2003
Sektörler Sanayi Bağımsızlık sonrası üretimdeki çöküşü takiben ülkeye giren yabancı yatırımlar imalat sanayiinin yeniden canlanmasını sağlamıştır. Bağımsızlığın ardından 1992-1995 yılları arasında imalat sanayii üretimi %52 oranında daralmıştır. Ancak petrol ve metaller sektörlerine yapılan yabancı yatırımlar ekonomide yeniden canlanma sağlamıştır. 1996 yılında üretimde yalnızca %0,3 artış gözlenirken 1997'de sınai üretim artışı hızlanarak %4'e ulaşmıştır. Ancak üretimdeki bu olumlu gelişmeler uzun sürmemiş; 1998 yılında Rus pazarında talebin düşmesine ve düşük seyreden petrol ve metal fiyatları neticesinde üretim %2 oranında daralmıştır. Dünya fiyatlarının yeniden artması metal ve petrol üretimini olumlu etkilemiş; 1999 yılında sınai üretim %2,7 artış göstermiştir. 2000 yılında ise petrol üretimindeki %17,2 artış ve kömür üretimindeki %24,1 artış sayesinde sanayi üretimi %15,5 artmıştır. 2001 yılında sınai üretim artışı biraz yavaşlayarak %13,8 olmuştur. Bunun başlıca sebebi kömür sektörü üretim artışındaki yavaşlama olmuştur. 2002 yılında imalat sanayi üretim artışı %9,8'dir. Geçmişte imalat sanayiinde üretim, sübvanse edilmiş enerji ve bağımlı Sovyet pazarlarından yararlanmakta ve oldukça verimsiz çalışmakta idi. Ancak günümüzde yabancı yatırımların etkisi ile bu görünüm değişmiştir.

Metalurji sektörü, en fazla doğrudan yabancı yatırım çeken ikinci sektördür. Enerji fiyatları, dünya fiyatlarının altında olmasına rağmen sektörün gelişimini olumsuz yönde etkilemektedir. Aralık 2002 itibarı ile iç piyasada ham petrol varil başına 13,9 $'a satılmaktadır. Doğal gaz fiyatları da dünya fiyatları ile karşılaştırıldığında düşük düzeydedir. 2002 yılı aralık ayı itibarı ile tüketicilerin dağal gaz için ödedikleri fiyat 1000 metreküp başına 8,7 $'dır. Rus gazının Alman sınırındaki ihraç fiyatı ise 1000 metreküp başına 101,29 $'dır. Kazakistan, doğal gazı 1000 metreküp başına 40$'dan satmaktadır. Maliyeti ise 1000 metreküp başına 20 $'dır.
Tarım
1990 yılında GSYİH'da %34,9 olan tarımın payı, 1997 yılında %7,9'a düşmüştür. Ancak tarım sektörü hala toplam işgücünün %35'ini istihdam etmektedir. Hububat, pamuk ve yün 2002 yılı toplam ihracat gelirleri içinde yalnızca %4,4 paya sahip olmuştur. Ülkenin kuzeyinde yapılmakta olan hububat üretimi sektörün üretiminde en fazla paya sahiptir. Hububat üretimini et ve yün takip etmektedir. Tarımsal alanların yüksek kalitesine rağmen, iklim koşullarının değişkenliği nedeniyle bazı yıllarda tarımsal üretim düşmektedir. Sovyet döneminin bir önceliği olan hububat üretiminden sebze üretimine doğru bir yöneliş gözlenmektedir. Tarımsal üretimi engelleyici tüm faktörlere rağmen çiftçilerin üretimden elde ettikleri kazanç, diğer Orta Asya ülkelerine kıyasla daha fazladır. Aral Gölü'nün kurumakta olması da özellikle Güney Kazakistan'ın Çimkent ve Kızıl-Orda bölgelerindeki pamuk üretimini olumsuz yönde etkilemektedir. Tarımsal gelişmenin önündeki önemli bir engel de tarımsal arazi için serbest mülkiyet haklarının olmayışı ve buna bağlı olarak iyi işleyen bir arazi piyasasının gelişememesidir. Ayrıca verimli bir üretim için gerekli ekipman ve girdi temininde zorluklar bulunmaktadır. 2003 yılı haziran ayında yeni bir Toprak Yasasının kabul edilmiş olmasına rağmen bu yasanın emlak piyasasında önemli bir liberalizasyon yaratmadığı düşünülmektedir. Madencilik
Kazakistan madenler açısından çok zengindir. Ülke, eski Sovyetler Birliği'nin krom rezervlerinin %90'ına, kurşun, tungsten, bakır ve çinko rezervlerinin yarısına ve bölge kömürünün %20'sine sahiptir. Ancak 1991'den beri gerek Rusya'nın talebinin azalması, gerek de Rus firmaların Kazak girişimcilerinin talep ettiği dünya piyasa fiyatlarını ödeme gücünün olmamasından dolayı tüm işlenmemiş madenlerin üretimi şiddetli şekilde azalmıştır.
Kazakistan oldukça büyük altın rezervlerine sahip olmasına rağmen, yabancı şirketler, bunlardan yararlanmak üzere ortaklıklar kurmakta başarılı olamamışlardır.
Müteahhitlik hizmetleri
2002 yılında sektör yalnızca 268 400 kişiyi istihdam etmiştir. Oysa 1990 yılında sektörün istihdam ettiği işçi sayısı 908 000 olmuştur. İstihdam edilen işçi sayısındaki azalma sektördeki büyüme ile çelişmektedir. Ancak bu tutarsızlığın nedenlerinden biri de sektörde faaliyet gösteren firmaların özellikle Özbekistan'dan ülkeye giren kaçak işçileri çalıştırıyor olmasıdır. İnşaat sektöründe üretim artışının başlıca sebebi devletin yeni başkent Astana (Akmola)'daki binalar için 1 milyar $'dan fazla harcama yapma kararı alması ve boru hatları inşaat faaliyetleridir. 1996-2002 arasında inşaat sektörü yılda ortalama %16 oranında büyümüştür. Sonuç olarak ülke, Astana'nın inşaası ve geliştirilmesi için önemli oranda inşaat malzemesi ithal etmektedir.
Ulaştırma ve Telekomünikasyon
Kazakistan'ın, ulaştırma ve iletişim altyapısı karışıklık içinde ve yetersizdir. Fransa'nın beş katı büyüklüğünde topraklara sahip olan ülkenin ulaşımı büyük ölçüde demiryolları ulaşımına dayanmaktadır. Demiryolu hatlarının uzunluğu 13 600 km'dir. Ulaşımın ağırlıklı olarak dayandığı demiryolları, bağımsızlığın ardından Rusya ve Ukrayna'dan ithal edilen yedek parça ve diğer gerekli malzemenin azalması sebebiyle bakımsız kalmıştır. Ancak bunlar yavaş da olsa elden geçirilmektedir. Ülkenin karayolları da eski ve kötü durumdadır. Ayrıca yetersiz güvenlik önlemleri, bazı bölgelerde özellikle değerli yük taşımacılığını tehlikeli kılmaktadır. Ülkede 100 kişiden 7'sinin özel otomobili bulunmaktadır. Bu oran, Orta Asya ülkeleri içinde en yüksek orandır. İkinci el araba ithalatında kaçakçılığa sıklıkla rastlanmaktadır. Sovyetler Birliği'nin dağılması ve dolayısıyla devlet destekli iç hat uçuşlarının sona ermesinden sonra, bağımsız hükümetin etkin ve karlı bir hava taşımacılığı geliştirme çabaları başarısızlığa uğramış ve 1993 yılında kurulan Kazakistan Havayolları 1996 yılında iflas etmiştir. Daha sonra kurulan Air Kazakistan ise mevcut filonun %80'ini elden çıkarıp yeni uçaklar almayı planlamaktadır. Bunun yanısıra hükümet de belli başlı havaalanlarının işletmesini yabancı şirketlere vermeyi düşünmektedir.

Kazakistan'ın telefon sistemi, Orta Asya ülkeleri içinde en iyilerinden biridir. 2004 itibarı ile her 100 kişiye 12 hat düşmektedir. 1997 yılında Güney Kore'den Daewoo şirketi, iletişim ağının geliştirilmesi için 990 milyon $ yatırım yapmak üzere Kazakhtelekom'un %40'ını satın almıştır, ancak şirket kendi mali sorunları nedeniyle 1998 yılının Şubat ayında projeden çekilmiştir. Telekomünikasyon alanındaki özelleştirme çalışmalarından beklenen sonuç alınamamıştır.

Devletin sabit telefon hatlarına yatırım çekme çabalarına rağmen, bu alandaki gelişme mobil telekom sisteminde gerçekleşmektedir. Mobil telefon abonelerinin sayısı 1994 yılında 400 iken, 1998 yılında 29 700'e ulaşmıştır. 2001 yılı itibarı ile bu sayının 582 000'e ulaştığı tahmin edilmektedir. Tahmini olarak 100 kişiden 3,9'unun mobil telefon aboneliği bulunmaktadır.

2002 itibarı ile ülkede 100 000 internet kullanıcısı bulunmaktadır. Internet kullanımının hızla artmasına rağmen kişisel bilgisayar satışlarında artış gözlenmemektedir. Kullanıcılar interneti işyerlerinde ya da kullanım hizmeti veren yerlerde kullanmaktadır. Evlerde internet kullanımı, telefon kullanım maliyetlerinin yüksek olması nedeni ile gelişmemektedir. Internet kullanan nüfus daha ziyade ülkenin kuzeyindeki birkaç kentte yaşayan eğitimli kesimdir. Internet özellikle ülkede yaşayan Ruslar tarafından kullanılmaktadır.

Enerji
1997 yılında, bağımsızlığın ardından en yüksek üretim düzeyine ulaşan petrol üretimi, dünya petrol fiyatlarında yaşanan şiddetli düşüş nedeniyle 1998 yılının Eylül ayında gerileme göstermiştir. Kazakistan'ın petrolüne olan talep 1992-1994 yılları arasında şiddetli şekilde daralmış, 1994 sonrası ise artan ham petrol ihracatı üretim artışının itici gücü olmuştur. Bu ihracatın, para birimi sağlam olan piyasalara yönelmesi, dolar bazında dünya petrol fiyatları nisbi olarak düşük kalırken Kazakistan'ın ortalama ihracat fiyatlarının yükselmesini sağlamıştır. Petrol üretiminde yabancı firmaların sayısındaki artış dikkat çekicidir. Sektöre giren yabancı yatırımlar sayesinde bağımsızlık sonrasında petrol üretimi hızlı bir artış göstermiştir. 2002 yılında petrol üretimi günde 949 bin varil olarak gerçekleştirilmektedir. Sektörün üretiminin yaklaşık %80'i yabancı yatırımlar tarafından geri kalan %20'lik kısmı ise KazakhOil ve TransNefteGaz şirketlerinin birleşmesi ile 2002 yılı şubat ayında oluşturulan Kazmunaigaz isimli devlet şirketi tarafından gerçekleştirilmektedir. Yabancı şirketler tarafından yapılan üretimin, ihracat içindeki payı daha fazladır. Diğer taraftan petrol fiyatlarının 1999 yılında yükselmeye başlaması ile birlikte Kazak hükümeti yabancı Kazak hükümeti yabancı şirketlere büyüme yönünde baskı uygulamaya başlamıştır.

Yabancı petrol şirketlerinin Kazakistan'da gerçekleştirdikleri yatırımlar ülkenin son yıllardaki hızlı ekonomik gelişiminin itici gücü olmuştur. Diğer taraftan devlet elindeki petrol ve gaz şirketlerinin bir strateji oluşturması mümkün olmamıştır. 1997 yılında devlet, petrol ve gaz alanında faaliyet göstermek üzere Kazakoil isimli bir kamu işletmesi kurmuştur. 2000 yılında Kazakoil, sektördeki başlıca petrol şirketi olma statüsünü kaybetmiştir. Kazakoil'den ayrılan petrol ve gaz boru hattı işletmesi, KazTransOil (İsmi daha sonra TransNefteGaz olarak değiştirilmiştir.) sektörde faaliyet gösteren başlıca devlet şirketi olmuştur. 2002 yılı şubat ayında Kazakoil ve TransNefteGaz'ın birleşerek yeni bir devlet şirketi oluşturması kararı alınmıştır. Kazmunaigaz isimli bu şirket, devletin petrol sektörü üzerindeki kontrolünü artırmak üzere oluşturulmuştur. Kazmunaigaz 1990'lardan itibaren on yıl içinde sektörde kurulan dördüncü kamu şirketi olmuştur.

Kazakistan ayrıca önemli bir kömür üreticisidir, ancak kömürün çıkarma maliyetleri yüksektir ve özellikle Rusya kaynaklı desteklerin kaldırılmasından sonra, pek çok kömür madeni ekonomik olmaktan çıkmıştır. Kazakistan, elektrik ithalatçısıdır. Tüm ithalat harcamalarının yaklaşık %10'u, Rusya'nın ürettiği elektriğe gitmektedir. Kazakistan'ın enerji nakil ve dağıtım sistemleri, bakım ve onarıma ihtiyaç duymaktadır. Kazak hükümeti, güç şebekesi ve doğal gaz boru hattı ağlarını yabancı şirketlere kiralama yoluyla yabancı yatırım çekmeye çalışmaktadır.

Kazakistan, Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattı projesine dahil olmayı istemektedir. Devlet petrol şirketi KazMunaiGaz'ın, Azerbaycan devlet petrol şirketi SOCAR'dan hisse alması ile gerçekleştirilmesi düşünülen projenin başarılı olması halinde Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattı Aktau limanına kadar uzatılacak ve böylece Kazak petrolünün sevkiyatı mümkün olacaktır. Tengiz'den Rus limanı Novorossisk'e uzanan Hazar Boru Hattı Konsorsiyumu'nun kısa bir süre önce tamamlamış olduğu hat, yakında Kazakistan'ın tek ihracat hattı haline gelecektir.
Kazak Hükümeti, enerji sektörünün düzeltilmesi için önemli adımlar atmıştır. Ülkenin elindeki enerji ür etim tesislerinin büyük çoğunluğu özelleştirilmiş ve elektrik tranmisyon şebekesi için syrı bir kamu işletmesi oluşturulmuştur. 2001 yılında devlet toptan enerji ticareti için bir spot piyasa oluşturmuştur. Gelecekte bölgesel enerji dağıtım işletmelerinin özelleştirilmesi mümkündür. Ülkenin elektrik enerjisi üretim sektörü 100 milyon $'dan fazla yabancı yatırım çekmiştir. Sözkonusu yatırımların büyük çoğunluğu eski tesislerin ıslah edilmesi projelerine olmuştur.
Ekonomide Liberalizasyon Çalışmaları

Kazakistan'da bağımsızlıktan bu yana ekonomi politikaları, neredeyse tüm varlıkların devlet mülkiyetinde olduğu merkezi planlamadan, özel sektörün ağırlık kazandığı piyasa temelli ekonomiye geçme üzerinde yoğunlaşmıştır. Bu geçişin ilk 5 yılında Sovyet sistemi içinde kurulan ihracat piyasasının çöküşü ve büyük ölçekli Sovyet mali yardımlarının kaybedilmesi nedeniyle çok şiddetli üretim düşüşü yaşanmıştır. Sovyetler Birliği'nin çöküşü, Kazakistan'ı çok büyük ölçekli, üretkenliği ve rekabet gücü düşük bir ağır sanayi sektörü ile başbaşa bırakmış, üretkenliği artırma fırsatı olmasına rağmen dünya piyasaları ile rekabete girmek üzere girişimlerin yeniden yapılanması yavaş bir süreç olmuştur.

Ülke, ciddi ekonomik reformlar uygulamaya ancak 1994 yılında bir istikrar, özelleştirme ve yabancı yatırım paketi ile başlamıştır.

Kazakistan'daki özelleştirme, Orta Asya'da en başarılı olanlardan biri olarak kabul edilmiş olsa da, özellikle yeterince şeffaf olmamasından dolayı yolsuzluklarla özdeşleşmiştir. Hükümet kamu teşebbüslerinin satışı ve bunlardan elde edilecek gelirler konusunda, ısrarla gerçekçi olmayan hedefler belirlemektedir. Kazakistan'ın Özelleştirme Kurumu, 1991-1997 yılları arasında hisseleri satılan 17 070 adet işletme olduğunu ve yalnızca 1997 yılında 1 206 şirketin anonim ortaklığa dönüştürüldüğünü belirtmektedir. Bunların çoğu küçük ve orta ölçekli işletmeler olmakla birlikte, Kazakistan'ın endüstriyel çıktısının %80'inden fazlasını üreten 204 büyük endüstriyel firma da özelleştirilmiştir. Kazakistan'ın Dünya Ticaret Örgütü'ne yapmış olduğu üyelik başvurusu kabul edilirse, ülkenin dünya ekonomisi ile entegrasyonu kolaylaşacak ve yabancı yatırım miktarı artacaktır.

Bağımsızlıktan sonra Kazakistan'ın tutarlı bir ekonomik reform programı uygulaması da zaman almıştır. Ülkenin ruble kullanım alanının dışına çıkması, 15 Kasım 1993'te yeni bir para birimi olan Tenge'nin kullanılmaya başlanmasını zorunlu kılmıştır. ABD doları ile tam konvertible olan Tenge, 1997 yılında Dolar karşısında sadece %2,8 değer kaybederek genel olarak değerini korumuştur. Enflasyonun önlenmesi yönünde de çalışmalar yapılmış, 1992-1993 yıllarında %1 000'lerin üstünde olan enflasyon oranı 1996'da %26,8'e, 1997'de ise %11,2'ye çekilmiştir. Kasım 1998 itibarıyla Kazakistan Cumhuriyeti Ulusal Bankası (National Bank of Kazakhstan/NBK) ülkede enflasyonu, diğer eski Sovyetler Birliği ülkeleri ile karşılaştırıldığında çok düşük bir oran olan %2,8'e kadar düşürmüştür.

Bağımsızlıktan sonra, Kazakistan'ın karşılaştığı bir diğer önemli sorun da vergi gelirindeki büyük çöküş ve Rusya'dan gelen dış yardımların kaybolması sonucu toplam kamu gelirlerinin 1990 yılında GSYİH'nın %39,8'i iken 1993 yılında %23,3'e düşmesi olmuştur. Bu da özelleştirmeden elde edilecek gelirin önemini arttırmaktadır. Nitekim 1997 yılı boyunca elektrik ve petrol şirketlerinin özelleştirilmesi sayesinde bütçenin durumu ciddi boyutta iyileşmiştir.

Pazar ekonomisi için gereken reformları gerçekleştirmesi zamna almış olsa da, üle bu yönde önemli bir gelişme göstermiş durumdadır.

Kazakistan bağımsızlığını kazanmasından sonra önemli miktarda yabancı yatırım çekmeyi başarmıştır. 2003 itibarı ile bağımsızlıktan bu yana ülkeye giren yabancı yatırım tutarı 21,2 milyar $ olmuştur. Sözkonusu yatırımların büyük çoğunluğu petrol ve gaz sektörlerine gitmiştir.

Ülkenin vergi kanunlarının eski Sovyet Cumhuriyetleri içinde en anlaşılır kanunlar olduğu düşünülmektedir. 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren en son ver gi kanunu uluslararası normlara uygun olarak oluşturulmuştur. 1 Ocak 2004'ten itibaren KDV'nın %16'dan %15'e düşürülmesi planlanmaktadır. Bordro üzerinden alınmakta olan ve %20 ila %7 arasında değişen oranlarda uygulanan sosya vergilerin de düşürülmesi planlanmaktadır. Ayrıca, kişisel gelir vergilerinin de %30'dan %20'ye düşürülmesi hükümetin planları dahilindedir.

2001 yılında çıkarılan Toprak Kanunu'na göre tarımsal arazilerin, savunma sanayiine yönelik arazilerin, özel olarak korunan bölgelerin, ormanların ve su kaynaklarının, ortak kullanıma ayrılmış arazilerin satın alınması mümkün değildir. Arazilerin azami 49 yıllığına ve bir Kazak ortak ile kiralanması mümkündür. Tarımsal arazilerin kiralanmasında kiralama süresi en fazla 10 yıl olarak sınırlandırılmıştır.
Kazakistan Piyasasında Yabancı Yatırımlar
Kazakistan, bağımsızlıktan bu yana doğrudan yabancı yatırım çekmekte başarılı olmuştur. 1993-2002 yılları arasında ülkeye yaklaşık 21,2 milyar $ yatırım yapılmıştır. Kazakistan'ın zayıf ekonomisi ve bu sebeple atıl kalan pek çok endüstrisinde ciddi modernizasyon ve yeniden yapılanmaya ihtiyaç duyulmaktadır. Bu açıdan ülke her tür yatırım için finansman, malzeme ve yüksek teknoloji sağlamalıdır.

Kazakistan, yatırımları hızlandırmak için , başta altyapı (elektrik ve telekom), hafif imalat (gübre, tahıl vb.), sosyal hizmetler (sağlık, eğitim, spor, turizm)ve başkentin Akmola'ya taşınması gibi öncelikli sektörlere teşvikler sağlaması amaçlanan "Yatırım Komitesi" olmak üzere, çeşitli kurumlar kurmuş ve mevzuat değişikliklerine gitmiştir. 1 Ocak 1995'de yürürlüğe giren Yabancı Yatırım Yasası, petrol yasası, yeni vergi tarifeleri ve Ortak Girişim (Joint Venture) Kanunu gibi kanunların çıkarılması ve bankacılık reformu ile fiyat liberalizasyonu konusunda yapılan atılımlarla, yabancı yatırımların arttırılması amaçlanmıştır. Bu düzenlemelerle, yabancılar Kazak vatandaşlarla eşit haklara sahip olmuş ve özelleştirmeye katılmalarına engel teşkil eden bazı sınırlamalar ortadan kalkmıştır. Ayrıca yabancı yatırımcılara bazı menfaatler sağlanmıştır. Bunlar arasında, toprak bağışı, ilk 5 yılda %100'lere varan gelir, toprak ve mülkiyet vergileri indirimi, müteakip 5 yılda %50'ye ulaşan vergi indirimleri ve yatırım projesi için ithal edilen malzeme ve hammaddelerin gümrükten muaf tutulması sayılabilir.

Doğrudan Yabancı Sermaye Akışının Ülkeler İtibarı ile Görünümü (milyon $)

	1993-2000	2001	2002	1993-2002
ABD	4 161,2	1 460,3	1 007,2	6 628,7
İngiltere	1 701,9	600,6	622,1	2 924,6
Güney Kore	1 551,0	67,9	44,6	1 663,5
İtalya	515,6	488,3	469,0	1 472,9
Kanada	402,3	490,5	164,1	1 056,9
İsviçre	171,0	360,1	521,3	1 052,4
Hollanda	398,2	211,1	401,5	1 010,8
Çin	551,5	211,9	64,7	828,1
Türkiye	504,0	58,9	64,4	627,3
Rusya	162,9	211,6	214,7	589,2
Diğer	2 442,5	383,4	499,9	3 325,8
Toplam	12 562,1	4 544,6	4 073,5	21 180,2

Kaynak: www.bisnis.doc.gov

Sektörler İtibarı ile Doğrudan Yabancı Yatırımların Görünümü (milyon $)

	1993-2000	2001	2002	1993-2002
Petrol/Gaz	6 303,0	3 057,8	2 064,9	11 425,7
İnşaat ve Jeolojik Araştırma	1 270,7	440,9	782,4	2 494,0
Madencilik	1 538,2	20,3	42,8	1 601,3
Demir Dışı Metaller	661,3	367,2	564,7	1 593,2
Gıda İşleme	409,3	88,2	64,2	561,7
Elektrik Enerjisi ve Hizmetleri	433,0	33,8	17,5	484,3
Demirli Metaller	372,4	21,9	7,3	401,6
Diğer	1 574,2	514,5	529,7	2 618,4
Toplam	12 562,1	4 544,6	4 073,5	21 180,2

Kaynak: www.bisnis.doc.gov

Doğrudan Yabancı Yatırım Akışının GSYİH'ya Payı (%)

2000	2001	2002
15,2	20,5	16,7

Kaynak: www.bisnis.doc.gov
Kazakistan'ın, petrol, doğal gaz ve maden rezervleri, önemli ölçüde yabancı yatırım çekmektedir.

Kazakistan, finansman ve teknoloji sıkıntısı nedeniyle, yatırımların, ortak girişim (joint venture) şeklinde düzenlenmesini teşvik etmektedir. Bu olumlu gelişmelere rağmen, Kazakistan'ın tüm sektörlerinde hakim olan gayri resmi uygulamalar, yatırımların önünde de engel oluşturmaktadır. Ayrıca, ticaret ve yatırım ile ilgili kararların hepsi, hala devletin yüksek kademelerinde alınmaktadır.

Yabancılar için uygun yatırım alanları: Hazar Denizinde liman inşası, kargo taşımacılığı, demiryolu, uydu yer istasyonu, telekomünikasyon, rafineri inşası, etilen, polietilen ve polimer film üretimi, hafif sanayi ve gıda işlemesi, kağıt üretimi, cam ve seramik, mobilya, deri, deri eşya, ayakkabı üretimi, konut ve otel inşaası, inşaat malzemeleri üretimi, gübre, akümülatör, bakır çubuk, kurşun-çinko işleme, altın çıkarma, elektrik motoru, röntgen cihazı, bilgisayar ve elektronik, tüketim malları, sabun ve kozmetik, taşıt, tarım aletleri, makine yapımı, plastik, et kombinası, matbaa, tütün ve sigara, margarin, ambalaj malzemesi, konserve, makarna, ekmek, yem, şeker, yün işleme, mısır işleme, bira.

Rusya krizinin ülkedeki yabancı yatırımlara olumsuz etkisi olmuştur. Kriz, ülkedeki pekçok yatırımcının çekilmesine neden olmuştur. Türk yatırımları daha çok inşaat ve petrol sektöründe yoğunlaşmıştır. Ayrıca ülkenin telekomünikasyon altyapısının oluşturulmasında Türk firmalarının da önemli katkıları olmuştur. Turkcell 1998 yılında Kazakh Telekom ile K'Cell firmasını kurarak, ülkenin iki GSM operatöründen birini oluşturmuştur. Diğer GSM operatörü K-Mobile, Rumeli Holding ve Kazak firması Investel ortaklığında kurulmuştur. Telekomünikasyon alanında ayrıca Netaş da faaliyet göstermektedir. Ayrıca Anadolu Grubu'nun ülkede içecek ve şişeleme alanında iki büyük yatırımı bulunmaktadır. Şirketin Karagana'da Efes Pilsen fabrikası ve Almatı'da Coca Cola fabrikasında üretimi bulunmaktadır.

Türk firmalarını Kazakistan'da faaliyette bulunduğu diğer alanlar; turizm ve otelcilik, alışveriş merkezi işletmeciliği, otomotiv, yapı malzemeleri, finans ve eğitim olarak sıralanabilir.

Ülkedeki Serbest Bölgeler:
Ülkenin başkenti Astana'da Temmuz 2001'de ve Nisan 2002'de Aktau'da serbest bölgeler kurulmuştur. İlgili kanun uyarınca Aktau Serbest Bölgesinin Ocak 2007'de kapanması öngörülmektedir. Öte yandan Astana Serbest Bölgesinin kurulmasını müteakip 5 yıl içinde yürürlükten kaldırılması gerekmektedir. Serbest bölgelerde yabancı firmalar, Kazak firmaları ile eşit haklara sahiptir.