Gürcistan

Genel Ekonomik Durum

SSCB döneminde birlik ülkeleri içinde en güçlü ekonomiye sahip olan Gürcistan, birliğin dağılmasının ardından ekonomisinde ciddi sorunlar ve istikrarsızlıkla karşı karşıya kalmıştır. Bağımsızlığa geçişle birlikte ülkenin sanayi sektörünün GSYİH'daki payı azalırken, hizmetler sektörünün payı artış göstermiştir. Tarım ekonomideki en büyük sektördür. Ülkenin sanayi sektörürünün büyük çoğunluğu teknolojisi eskidiği için atıl kapasitededir. Sanayi sektörünün verimliliği yapılacak yeni yatırımlarla gelecek teknoloji, ekipman ve yönetim becerilerine bağlıdır. Kayıt dışı ekonomi ülkenin büyüme performansı ile ilgili sağlıklı verilere ulaşılmasını engellemektedir. Ülkenin İstatistik Kurumu tarafından Gürcistan'ın GSYİH'sının yaklaşık %40'ına tekabül eden bir miktarda kayıt dışı ekonomisi olduğu belirtilmektedir. Ancak IMF göstergelrine göre kayıt dışı ekonominin büyüklüğü GSYİH'nın %60'ı kadardır. Bu denli büyük miktardaki kayıt dışı ekonomi, ülkenin geniş kapsamlı bir ekonmik büyüme gerçekleştirmesi önündeki en önemli engeldir. Yaklaşık 5 milyon nüfusa sahip ülkede kişi başına düşen milli gelir 2002 yılı itibarı ile 674 ABD Dolarıdır.

Ülkede bağımsızlığın ardından, 1993 yılında ekonomide yapısal değişim süreci başlatılmıştır. 1994 yılında enflasyon oranı %15 607 gibi anormal bir orandan, 1995 yılında %163'e düşürülmüştür. 1995 yılında para biriminde reform gerçekleştirilerek ABD Dolarına bağlanmıştır.

Sovyetler Birliği'ne dahil olan diğer ülkelerin bağımsızlıklarını kazandıktan sonra yaşadıkları ekonomik sorunların benzerlerini yaşayan Gürcistan, bunlara ilave olarak ticaret yollarını bozan bir iç savaş yaşamış ve bu nedenle de bazı ilave sorunlarla karşı karşıya kalmıştır. Bağımsızlık sonrasında ekonomide yaşanan çöküş çok hızlı ve şiddetli olmuştur. Ekonomide yaşanan hızlı çöküşün nedenleri tarım ve sanayi sektörlerinde önemli miktarda üretim düşüleri, Abazya'da yaşanan savaş nedeni ile Rusya'ya ulaşan ticari yolların kapanması olmuştur. Netice olarak, 1994 yılında aylık enflasyon oranları ortalama %50 olmuştur. Yaşanan ekonomik sorunlar pekçok firmanın kapanmasına neden olmuştur. Ülke, batıdan gelen insani yardımlarla ayakta kalabilmiştir. Ekonomik faaliyetlerin yaklaşık yarısı kayıt dışı hale gelmiştir.

Yatırımlar ve artan ticaretin hizmet, telekomünikasyon, yol ve boru hattı inşaatı sektörlerinde hızlı büyüme sağladığı 1995 yılında gerçekleşen makroekonomik istikrar, 1990'lı yılların ikinci yarısında yaşanan ekonomik canlanmanın temelini oluşturmuştur. 1996 yılı ve ekim 1998 arasında yıllık büyüme oranı %10 olmuştur. 1998 yılında Rusya'da yaşanan ekonomik ve finansal kriz Rusya ile yoğun ticari ve ekonomik ilişkiler içindeki Gürcistan'ın ekonomisini de olumsuz yönde etkilemiştir. Rusya krizininin etkilerini göstermesi ile birlikte 1998 yılında ülkenin ekonomik büyüme hızı yavaşlamış ve %2,9 olmuştur. Rusya krizi ülkede yaşanan mali krizi daha da derinleştirmiştir. Netice olarak, IMF'nin talepleri doğrultusunda hükümet Lari'yi desteklemeyi bırakmış ve Lari, 1998 yılının son çeyreğinde ABD doları karşısında %50 değer kaybına uğramıştır. 1999 yılı başlarında kur istikrarı sağlanmıştır. Rusya krizinin ekonomideki kötü etkilerini sürdürdüğü 1999 yılında yıllık ortalama büyüme oranı yalnızca %3 olmuş; para arzındaki önemli miktarda büyüme ve fiyat kontrolü nedeni ile enflasyon %19,2'ye ulaşmıştır.

2000 yılında ekonominin hemen hemen tüm sektörlerinde üretim artış göstermiştir. Ancak ülke ekonomisinin önemli bir kısmını oluşturan tarım se ktörü üretimi yaşanan kuraklık nedeni ile şiddetli düşüş göstermiştir. Bu nedenle, GSYİH 1995 yılından bu yana gözlenen en düşük artışı göstermiştir. 2000 yılı reel GSYİH artışı %1,9 olmuştur. Öte yandan, 2000 yılında izelenen sıkı para politikalarının gıda fiyatları artışını dizginlemesi neticesinde yıllık ortalamam enflasyon oranı %4,1'e düşürülmüştür. Reel GSYİH artışı 2001 yılında %4,5'e yükselmiştir. 2001 yılında GSYİH'da gözlenen artış, 1998 Rsuya krizinden sonra gözlenen en yüksek artış olup, tarım ve ulaştırma-komünikasyon sektörlerindeki sıçrayıştan kaynaklanmıştır. Diğer taraftan 2001 yılında sanayi üretimi, enerji üretiminde yaşanan sorunlar ve ülkenin en önemli ihraç pazarı olan Türkiye'nin ithalat talebindeki düşüş nedeni ile daralmıştır.

2002 yılında ülke ekonomisi bir önceki yıla göre %5,4 büyümüştür.

Yıllar İtibarı ile GSYİH ve GSYİH Artış Hızları
 

	2000	2001	2002	2003	2004*
GSYİH (milyar $)	3,0	3,2	3,4	4,1	5,7
GSYİH Artış Hızı (%)	1,8	4,7	5,6	11,1	9,5

Kaynak: The Economist Intelligence Unit, Georgia Country Report, November 2004
*: Tahmini

Yıllar İtibarı ile Enflasyon Oranları (%, ortalama)
 

	2000	2001	2002	2003	2004*
Tüketici Fiyatları Enflasyonu	4,1	4,6	5,7	4,8	5,1

Kaynak: The Economist Intelligence Unit, Georgia Country Report, November 2004
*: Tahmini
GSYİH’nın Sektörlere Göre Dağılımı (%,2003)

 

Tarım	20,3
Sanayi	13,3
Taşımacılık ve Haberleşme	13,6
Ticaret	13,0

Kaynak: The Economist Intelligence Unit, Georgia Country Report, November 2004

Gürcistan ekonomisine en önemli katkıyı tarım sektörü sağlamaktadır. Diğer önemli sektörler; ticaret, hizmet, sanayi ve taşımacılık sektörleridir. İnşaat, haberleşme gibi sektörlerin GSYİH'ye katkısı düşük seviyelerde kalmaktadır.
Karşılaştırmalı Ekonomik Göstergeler, 2003
 

	Gürcistan	Ermenistan	Azerbaycan	Rusya	Türkiye
GSYİH (milyar $)	4,1*	3,0	7.1	433,0	240,0
GSYİH/Kişi ($)	941*	874*	865*	2 992	3 360*
Enflasyon Oranı (%; ort.)	4,8	4,7	2,1	13,7	25,3
Cari İşlemler Dengesi (milyar $)	-0.4	-0,2	-2,0	35,8	-6,9
Cari İşlemler Dengesinin GSYİH'ya Oranı (%)	-9,9	-6,6	-28,3	8,3	-2,9
İhracat (milyar $)	0,8	0,7	2,6	135,9	51,2
İthalat (milyar $)	1,5	1,1	2,7	75,4	65,2
Dış Borç (milyar $)	-	-	1,6*	167,6*	147,2

*:Tahmini
Kaynak: The Economist Intelligence Unit, Georgia Country Profile 2004

Gürcistan, 2002 yılında Türk pazarındaki varlığını, Türkiye'nin Gürcü mallarına yönelik yeniden artan talebi sayesinde tekrar elde etmiştir. Gürcistan'ın başlıca ihraç malları olan metallerin fiyatlarında 2003 ve 2004 yıllarında sırası ile %4,6 ve %2,6 artış beklenmektedir. Metal fiyatları 2001 ve 2002 yıllarında sırası ile %11,4 ve %4,6 oranında düşüş göstermiştir. Fiyatlarda beklenen artışla birlikte Gürcistan'ın 2002 ve 2003 yıllarında ihracat gelirlerinde artış beklenmektedir.

2003 yılının ilk yarısında gözlenen %8,6 oranındaki güçlü büyüme, Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattında devam eden inşaat faaliyetlerinin ülke ekonomisine olumlu etkilerini yansıtmaktadır. 2003 yılında reel GSYİH'da %8 oranında büyüme beklenmektedir. GSYİH artışının 2004 yılında Güney Kafkasya Gaz Boru Hattı projesinin başlaması ile birlikte hızlanarak %10'a ulaşması beklenmektedir. Petrol ve gaz sektörlerinde yürütülen faaliyetler istihdam ve ücret arışına ve sonuç olarak iç talepte yeniden güçlenme sağlayacaktır. Boru hattı inşaatları faaliyetleri aynı zamanda telekomünikasyon ve ulaştırma sektörleri gibi ilgili sektörlerde de olumlu gelişmeler olmasını sağlayacaktır.

Boru hattı projelerinin ekonomik büyümeye olumlu etkilerine rağmen, metalurji ve madencilik sektörleri dışındaki sanayi sektörlerinde büyüme sınırlı düzeyde kalmaya devam edecektir. Sınırlı düzeydeki yatırımlar ve yeniden yapılandırma faaliyetlerinin yetersiz olması imalat sanayi sektörünün gelişimini engellemeye 2002 ve 2003 yıllarında da devam edecektir. Üretimin sürekliliğini sağlayan bir imalat sanayiinin bulunmaması ülkenin ihracatının gelişimini de olumsuz yönde etkilemektedir. Ülkenin ürettiği ham madde ve ara malları işleyememesi nedeni ile Gürcistan ihracatta ürün çeşitliliğini sağlayamamakta ve düşük katma değerli ürünler ihraç etmeye devam etmektedir. Bu nedenle ülkenin ihracat gelirleri düşük düzeyde kalmakta; düşük katma değerli ürünlerin fiyatlarında sıklıkla meydana gelen değişimler nedeni ile dış ticaret dengesi dışsal şoklardan kolayca etkilenmektedir.

Uygulanan sıkı para politikaları ve göreceli olarak iyi bir hasat gerçekleşmesi sayesinde 2003 yılında tüketici fiyatları enflasyonunun düşüş eğilimi göstermesi beklenmektedir. Ülkenin tüketim harcamalarının büyük bir kısmını gıda ürünleri oluşturmaktadır. Tarımsal üretim artışlarının gıda fiyatlarında düşüşlere neden olması enflasyon oranlarına olumlu yansıyacaktır. Be nedenle, enflasyon artışlarının enerji fiyatlarındaki artışlardan ve boru hattı projeleri sayesinde artan istihdam ve ücretlere bağlı olarak meydana gelen özel tüketim harcamalarındaki artışlardan kaynaklanması beklenmektedir. İç talepteki hızlı büyümenin, petrol fiyatlarındaki düşüş beklentisine rağmen enflasyonu 2004 yılında artıracağı tahmin edilmektedir. Türketici fiyatları enflasyonunun 2003 yılında %5, 2004 yılında %5,5 olması beklenmektedir.

2003-2004 yıllarında ülkenin cari işlemler açığının, boru hattı projelerinden kaynaklanan ithalat artışı nedeni ile büyümesi beklenmektedir. 2003-2004 yıllarında ülkenin ihracatında önemli yere sahip olan metaller ürün grubunun artan fiyatlarına bağlı olarak ihracat gelirlerinde de bir artış beklenmektedir. Artan cari işlemler açığının boru hattı inşaatları için ülkeye giren doğrudan yabancı yatırımlar ile kapatılması mümkündür.Cari işlemler açığının GSYİH'ya oranının 2003 ve 2004 yıllarında sırasıyla %12 ve %17 olması beklenmektedir.
Projeksiyon Özeti
 

	2003a	2004b	2005c	2006c
Reel GSYİH Artışı (%)	11,1	9,5	12,0	12,0
Tüketici Fiyatları Enflasyonu (%)	4,8	5,1	5,6	5,8
İhracat (milyon $)	830,5	1 050,0	1 175,0	1 250,0
İthalat (milyon $)	1 466,7	2 100,0	2 400,0	2 550,0
Cari İşlemler Dengesi	-397,1	690,1	-804,3	-805,5
Döviz Kuru Lari:ABD $ (ortalama)	2,15	1,93	1,91	1,90
Döviz Kuru Lari:Euro (ortalama)	2,43	2,37	2,43	2,47

a: Gerçek b: Tahmini c: Öngörü
Kaynak: The Economist Intelligence Unit, Georgia Country Report November 2004


SEKTÖRLER
Tarım
Gürcistan, Sovyet döneminde turunçgil ve diğer meyveler, şarap, çay ve sebze ihracatında uzmanlaşmıştır. Buna karşılık, ülke, hububat ihtiyacının %50'sini, süt ürünlerinin %60'ını ve et ihtiyacının %33'ünü ithalat yolu ile karşılamıştır. Bağımsızlık sonrasında yaşanan sorunlar ülkenin gıda üretiminin önemli miktarda düşmesine neden olmuştur. 1995 yılı itibarı ile Gürcistan'ın tarımsal üretimi 1990 seviyesinin yarısına inmiştir. Ülke bu nedenle hububat ihtiyacının %80'ini ithalatla karşılamış; ithalatın büyük bir kısmı ayrıcalıklı şartlarda ve insani yardım çerçevesinde gerçekleştirilmiştir.

Tarım sektörü Gürcistan'daki en önemli ekonomik aktivitelerden biri olma özelliğini sürdürmektedir. Bağımsız olma sürecinden sonra başlayan ekonomik kriz, ekonominin pek çok kolunu yok etmiş ve tarımı, tekrar ekonominin belkemiği durumuna getirmiştir. Tarım sektörü hem GSYİH'ya hem de istihdama katkısı ile en önemli sektördür. 2002 yılında tarımın GSYİH'ya katkısı, 2000 ve 2002 yıllarında yaşanan kuraklığa bağlı olarak kararsız seyreden üretim nedeni ile yaklaşık %20 düzeyinde kalmıştır. Gıda üretimindeki düşüş, sözkonusu ürünlerin tüketimde en fazla yere sahip olması nedeni ile dış ticaret dengesini olumsuz yönde etkilemiştir. 2003 yılının ilk yarısında tarımsal üretim, hava koşullarının düzelmesi ile birlikte artış göstermiştir.

Günümüzde tarımsal üretimin büyük çoğunluğu özel sektör tarafından gerçekleştirilmekte olup, devlet sadece çay ve tohum üretiminde aktif bir role sahiptir.
Sanayi
Sovyet dönemi boyunca Gürcistan, tamamen farklı ancak verimsiz bir imalat sanayi geliştirmiştir. Ülke uçak parçaları üretimi ve montajı, kamyon, traktör, çelik, makine teçhizatı, dökümhane malzemesi, gıda sektörü ve et paketlemesi için makine, elektrikli lokomotif, elektrik kaynak malzemesi, demiryolu cihazları, tekstil, ayakkabı, kimyasallar, ağaç işleri ve şarap üretimi yapmıştır. Sovyet döneminde ülkenin üretimi Birlik içindeki diğer ülkelerde bulunan fabrikalarda üretilmekte olan parçaların teminine bağlıydı. Bağımsızlığın ardından ülkenin sınai üretimi Sovyet sisteminin parçalanmasından, enerji fiyatlarının pazar ekonomisi koşullarına göre belirlenmesinden ve yatırımlara erişimdeki yetersizlikten şiddetli biçimde etkilenmiştir. SSCB'nin dağılmasından sonra imalat sanayi üretimi sürekli düşüş göstermiştir. 1996 yılı sonu itibarı ile sınai üretim 1989'daki seviyesinin sadece %14'ünü yakalayabilmiştir. İmalat sanayiindeki pekçok sektör verimsiz faaliyet göstermeye devam etmektedir. Ancak başta bağcılık ve şarapçılık olmak üzere gıda işleme ve uçak üretim teknolojileri gibi bazı alanlarda düzelme işaretleri gözlenmektedir.

Özelleştirme, etkisini en fazla küçük ölçekli işletmeler üzerinde göstermiştir. 1993 yılından bu yana 17 000 adet küçük şirket ortaya çıkmıştır. Bu şirketlerin büyük çoğunluğu ticaret ve hizmet sektörlerinde faaliyet göstermektedir. Küçük işletmelerin yaklaşık %5'i imalat sanayiinde faaliyet göstermektedir. Orta ve büyük ölçekli işletmelerin özelleştirmesinde daha yavaş bir ilerleme kaydedilmiştir. Bu şirketlerin yalnızca 1 426 tanesi özelleştirilmiş bulunmaktadır. Yatırımcıları yatırım yapmaktan caydırıcı sebepler şöyledir: Tekliflerin ağır, zahmetli koşulları; iş ilişkilerinin kurulmasında bireysel ilişkilerin önemli rol oynaması; ülke sanayiinin ağır bir borç yükü altında bulunması; endüstriyel varlıkların zayıf ve bakımsız durumda olması; enerji ile ilgili sorunlar. Sonuç olarak, ülkeye giren yatırımların büyük çoğunluğu Dünya Bankası, IFC-International Finance Corporation ve EBRD (Avrupa Kalkınma ve Yatırım Bankası) tarafından sağlanan borçlanma sayesinde gelmektedir.

Madencilik
Gürcistan, Tiflis'in 130 km. batısında yer alan, dünyanın en zengin manganez yataklarından birine sahiptir. Toplam manganez rezervinin 220 milyon ton olduğu tahmin edilmektedir. Ülke ayrıca bakır (tahmini olarak 341 700 ton) ve altın (37 609 kg) rezervine sahiptir. Tiflis'in güneybatısındaki Marneuli'de bir Avustralya-Gürcü ortak yatırım şirketi terk edilmiş Sovyet dönemi bakır madenlerinin cüruf yığınlarından altın çıkartmaktadır. Ayrıca arsenik, obsiyadian agat ile birlikte demir dışı metaller ve polimetalik cevher yatakları da bulunmaktadır. Doğal kaynakların ihraç edildiği başlıca pazarlar Rusya ve Türkiye'dir. Ülkenin doğusunda bazı petrol yatakları bulunmaktadır. 2002 itibarı ile ülkenin kesin olarak 35 milyon varil petrol rezervi bulunmaktadır. Ayrıca ülkenin 300 milyar fit küp kanıtlanmış gaz rezervi bulunmaktadır. Gürcistan'ın 300 milyon tonluk kömür rezervinin bulunmasına karşın, sözkonusu kömür yüksek kalitede değildir. Taşımacılık Hizmetleri ve Haberleşme
Avrupa ile Asya arasında bir geçiş konumunda olan Gürcistan, Orta Asya ülkeleri için denize çıkış noktası durumunda olması, tarihi ipek yolu üzerinde bulunması ve bölge ülkelerine ulaşımı sağlayan bir demiryolu ağına sahip olması açısından önemlidir. Ancak gerçekte ülkenin taşımacılık ve haberleşme altyapısı, güvenliği ve ülkeden geçen ticaret hacmi yeterli olmadığından bu avantajı ekonomik olarak kullanamamaktadır.

Ülkenin havayolu ulaşımı, başkent Tiflis hariç çok yetersiz bir durumdadır. Karayolları ulaşımı ise ciddi onarımlara dolayısıyla yatırımlara ihtiyaç duymaktadır. Deniz taşımacılığında Karadenizin doğu kıyılarında bulunan Poti ve Batum limanları önem taşımaktadır. Ülke, 1 612 km uzunluğunda iyi bir demiryolu ağına sahiptir; ancak karayolunda olduğu gibi demiryollarında da ciddi bir onarım ihtiyacı söz konusudur. Ülkenin Azerbaycan ve Ermenistan ile faal demiryolu bağlantısı mevcuttur. Ancak Bakü ve Yerevan'dan İran ve Türkiye'ye olan bağlantıların yavaş ve yetersiz kaldığı söylenebilir. Türkiye ile Gürcistan arasında demiryolu bağlantısı kurmak üzere hazırlanan Kars-Tiflis demiryolu projesi sürmektedir.

Avrupa Kalkınma ve Yatırım Bankası-EBRD; Tiflis Havaalanı, karayolları, demiryolları ve sivil havayollarının iyileştirilmesine yönelik altyapı yatırımlarını finanse etmektedir. Karayolları, demiryolları ve limanların iyileştirilmesi için Dünya Bankası da kredi sağlamıştır.

Gürcistan, petrol ve gaz boru hatlarının Hazar Denizinden batıya uzandığı yol üzerinde önemli role oynamaktadır. Nisan 1999'da Azerbaycan'ın başkenti Bakü, Gürcü limanı Supsa arasında bir petrol boru hattı açılmıştır. Sözkonusu boru hattının kapasitesi 145 000 varil/gün olup, Azerbaijan International Operating Company-AIOC tarafından çıkarılan petrolün taşınmasını sağlamaktadır. 2003 yılı mart ayında ise Azerbaycan Şah Deniz gazının geliştirilmesi ve Şah Deniz gazının Gürcistan üzerinden Erzurum'a ulaştırılmasını sağlayacak ortak bir boru hattının inşaası için alınan izin onaylanmıştır. Güney Kafkasya Boru Hattı projesi olarak bilinen sözkonusu projenin maliyeti, 3,2 milyar ABD Doları turaında olup, gazın Türkiye'ye ulaştırılması 2006'da gerçekleştirilecektir. Bakü'den başlayıp Gürcistan üzerinden Türkiye-Ceyhan'a uzanan Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattının Gürcistan inşaası nisan 2003'te başlamıştır. Sözkonusu boru hattı, inşaat maliyetlerinin düşürülmesi amacıyla Güney Kafkasya boru hattı projesi ile yan yana inşaa edilecektir.

Gürcistan, Sovyetler Birliği'nden zayıf bir telekomünikasyon sistemi devralmıştır. Kentlerde 100 kişiye 20 hat düşerken, kırsal kesimde bu sayı 1000 kişiye 4 hattır. Çoğu hat iyi çalışmasa da, yapılan acil yatırımlar sonucu uluslararası telefon bağlantılarında iyi sonuçlar elde edilmiştir. Ancak Gürcistan ile uzun mesafe görüşmeleri yapmak hala güçtür. Yatırımların ülkeye çekilmesinde güçlükler yaşanmasına rağmen hükümet, telekom altyapısının özelleştirilmesini amaçlamaktadır. Ülkede üç adet hücresel telefon sistemi bulunmaktadır. 2000 yılı sonu itibarı ile ülkede 185 000 cep telefonu kullanıcısı bulunmaktadır. Gürcistan'ın çok sayıda internet servis sağlayıcısı bulunmaktadır. Bunlardan en büyük ikisi SaNet ve Caucasus Net olup, çoğunluğu Tiflis'te olmak üzere, sırası ile 5 000 ve 2 000 üyeye sahiptir.
Enerji
Gürcistan enerji kaynaklarının çoğunu ithalat yoluyla sağlamaktadır. Enerji alanındaki dışa bağımlılığı ülkenin ekonomik sorunlarının temel nedenidir. Yaz aylarında elektrik üretiminin artmasına bağlı olarak başta Türkiye olmak üzere çeşitli ülkelere elektrik ihracatı gerçekleştirilmektedir. Buna rağmen, ülkenin enerji üretimi kendi ihtiyaçlarını karşılamada yetersiz kalmaktadır. Ülke, hidroelektrik enerjisi üretiminde önemli potansiyele sahip olmasına rağmen, 100-160 milyar kw.saatlik kapasitesinin yalnızca %10'unu kullanmaktadır. Bu nedenle başta doğal gaz olmak üzere enerji ihtiyaçlarının çoğunluğunu Rusya, Türkmenistan ve Azerbaycan'dan ithalat yolu ile karşılamaktadır. Gürcistan, diğer eski Sovyet Cumhuriyetlerine benzer biçimde enerjinin verimsiz ve savurgan tüketimi nedeni ile sorunlar yaşamaktadır. Ekonomideki en önemli sorunlardan biri, enerji ithalatına bağlı borç problemidir. Tiflis'teki elektrik dağıtım şirketinin %75 hissesi, 1998 yılında Amerikan AES şirketine (ülkedeki en büyük batılı yatırımcı) satılmış; ancak operasyon imkanlarının yetersizliği nedeni ile 2003 yılı temmuz ayında Rus UES şirketine yeniden satışı gerçekleştirilmiştir. Ayrıca 2002 yılında devlet elindeki doğal gaz şirketi Tbilgas'ın çoğunluk hisseleri Rus enerji devi Itera'ya satılmıştır. Geri kalan dağıtım şirketlerinin çoğunluk hisselerinin satışı, yatırımcıların ilgisizliği nedeni ile sürekli olarak ertelenmektedir.
Enerji sektöründe kamu kesiminin varlığının devam etmesi, enerji tüketiminin devlet tarafından sübvanse edilmeye devam edeceği anlamına gelmektedir. Ülkede uygulanmakta olan düşük enerji fiyatları ve borç geciktirme enerji kaynaklarının düzgün yönetimini engellemektedir.
Enerji sektöründe yapılması gereken reformların gecikmesi, yatırımcıların sektöre olan ilgisizliği, özelleştirmede yaşanan sıkıntılar, enerji tüketimi bedellerinin ödenmesinde yaşanan sorunlar, elektrik hatlarına yapılan sabotajlar Gürcistan enerji sektörünün karşı karşıya olduğu başlıca problemlerdir.
Müteahhitlik

İnşaat sektörü bağımsızlığı müteakip yaşanan çöküş sonrasında hızla yeniden büyümektedir. Gürcü hükümeti çok az taahhüt işini üstlenmektedir. Taahüt işlerinin büyük çoğunluğu özel sektör tarafından ve daha ziyade küçük ölçekli şirketler tarafından yürütülmektedir. Ülkedeki inşaat faaliyetlerinin gerçek değerinin hesaplanması, faaliyetlerin en önemli kısmının kayıt dışı ekonomide gerçekleştirilmesi nedeni ile mümkün olamamaktadır. Yalnızca büyük projelerin resmi değerleri temin edilebilmektedir. İşadamları genelde vergiden kaçınmak amacı ile inşaat projelerinin gerçek maliyetlerini gizlemektedir. Hükümete göre inşaat faaliyetlerinin yaklaşık %60'ı kaydedilmemektedir.

AB'nin Transkafkasya projesi ile birlikte gelecek birkaç yılda daha büyük ölçekli inşaat projelerinin hayata geçirilmesi beklenmektedir. 1998 yılında Azerbaycan ve Gürcistan arasında TRACECA köprüsü açılmış; 1999 yılı başında Bakü'den Gürcistan'ın batı limanı Supsa'ya uzanan petrol boru hattı tamamlanmıştır. 1997-98 yıllarında yaşanan güçlü GSYİH artışının başlıca sebebi Bakü-Supsa boru hattı inşaası olmuştur. Bakü-Supsa boru hattının kapasitesinin artırılması ve Poti limanında bir petrol yükleme terminalinin inşaası müteahhitlik sektörünün 1999-2001 yıllarında yaşanan durgunluğun ardından 2002 yılında %28,2 oranında büyümesini sağlamıştır. 2002 yılında yaşanan hızlı büyüme müteahhitlik sektörünün 2001 yılında %3,9 olan GSYİH'daki payının 2002'de %4,5'e yükselmesi sonucunu doğurmuştur. Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattının 2003 yılı nisan ayında başlayan inşaası, 2003 yılının ilk yarısında sektörün %45 oranında büyümesini sağlamıştır. Öte yandan Güney Kafkasya Boru Hattı projesinin Gürcistan bölümünün de 2003 yılı sonlarında veya 2004'te başlaması beklenmektedir. Sözkonusu iki projenin başlatılması Gürcistan'ın transit gelirlerini daha da artıracak ve aynı zamanda ülkenin Rusya'dan enerji ithalatına bağımlılığının azaltılmasına yardımcı olacaktır.
Bankacılık ve Finans
Bankacılık sektörü reformu Gürcistan Merkez Bankası denetiminde 1995 yılı ortalarında başlamıştır. Merkez Bankası'nın bankacılık sektörünün konsolidasyonu amacı ile koyduğu yeni kurallar ve uyguladığı sıkı politikalar neticesinde banka sayısı 1995 yılında 247 iken, 2002 yılında 27'ye düşmüştür. Asgari sermaye yükümlülüğü zaman içinde giderek artırılmış olup, 2001 yılı ocak ayında 2,4 milyon ABD Dolarına ulaşmıştır. 2002 yılı sonu itibarı ile bankacılık sektörü aktif toplamı yaklaşık 1 milyar Lari olmuştur. Sektördeki en büyük sekiz banka aktif toplamının ve brüt kredilerin %90'ını oluşturmaktadır. Güçlendirilmesi yönünde alınan önlemlere rağmen sektör hala zayıf durumdadır. Bankaların büyük çoğunluğu finansal işlemler için aracılık yapmakta güçlük çekmektedir. Krediler genellikle ticaretin finansmanı için kullandırılmakta olup, sanayi ve tarım sektörleriin kredilere ulaşma oranı sınırlı kalmaktadır. Bankacılık sektörünün zayıf kalmasının en önemli sebebi kayıt dışı ekonominin yüksek düzeydeki varlığıdır. Kayıt dışı ekonominin işlemlerinin nakit olarak yürütülmesi bankacılığın gelişimini engellemektedir.

Gürcistan Menkul Kıymetler Borsası, 2000 yılında faaliyete başlamıştır. Son derece küçük ve likit olmayan bir borsadır.

Turizm
Gürcistan dağları, nehirleri, sahilleri ve sahip olduğu tarihsel geçmiş ile önemli bir turizm potansiyeline sahiptir. Ancak ülke, sahip olduğu turizm potansiyelini kullanamamaktadır. 1980'li yıllarda yılda 2 milyon turist çeken ülke, 1990'lı yıllarda ülkede yaşanan sorunlar nedeni ile ziyaretçilerinin büyük çoğunluğunu kaybetmiştir. Günümüzde ülkenin sorunlarının çözülmesi ile birlikte turizm sektörünün yeniden canlanması beklenmekle birlikte 1980'li yıllarda olduğu kadar canlanma beklenmemektedir. Bunun başlıca sebebi; BDT ülkelerinde yaşam satandardının düşümesi ve BDT vatandaşlarının çok çeşitli ülkelere seyahat etmeye başlamaları gelmektedir. Tüm bu faktörlere rağmen ülke 2001 yılında 667 milyon Lari (GSYİH'nın %10'u) turizm geliri elde etmiştir. EKONOMİDE LİBERALİZASYON ÇALIŞMALARI

Bağımsızlığın ilk yıllarında ülkedeki büyük politik değişim nedeni ile önemli ekonomik reformların gerçekleştirilmesi mümkün olmamıştır. Ekonomik reformlar, 1993 yılında devlet elindeki küçük ölçekli tarımsal arazilerin ve binaların satılması ile başlamıştır. Ancak, hükümetin tutarlı bir rform programı üzerinde anlaşamaması, tüm alanlarda reformların uygulanmasında gecikmeye neden olmuştur. Yapısal reformlar, 1995 yılı kasım ayında Eduard Şevardnadze'nin başkanlık seçimlerini kazanmasından sonra gerçek anlamda uygulamaya konulmuştur.

1995 yılında ülkenin IMF destekli bir reform programını uygulamaya koyması ile birlikte başarılı bir istikrar politikası girişimi başlatılmıştır. Hükümetin göreceli olarak esnek mali politika yaklaşımı makro ekonomik istikrara erişildiği anlamına gelmiş ve istikrar, sıkı para politikaları sayesinde sağlanmıştır. Enflasyon oranı 1994 yılında %15 000 iken, 1995 yılında %163'e düşmüştür.

2001 yılı ocak ayında IMF fakirliğin azaltılması programı çerçevesinde 141 milyon ABD Doları tutarında 3 yıllık bir krediyi onaylamıştır. Sözkonusu kredi Gürcistan'ın hayat standartlarını yükseltmesini sağlayacak sosyal programların uygulanması ve hükümetin gelir toplamasını iyileştirme ve makroekonomik istikrarı sağlamasını garantiye alma amacına yönelik olarak tahsis edilmiştir. Ülke artan bütçe açıkları nedeni ile 2003 yılında IMF tarafından harcamaların kısılması ve vergi gelirlerinin artırılması yönünde uyarılmıştır. 2003 yılı ağustos sonu itibarı ile çeşitli finans kuruluşlarından finansal destek alınabilmesi halinde bazı yapısal reformların uygulanması kararı alınmıştır.

Vergi toplama sorunu ülkenin kontrol edilmesi en zor problemlerinden biridir. Sağlıklı vergi toplanmasını engelleyen başlıca sebepler zayıf vergi yönetimi ve bağımsızlık sonrası ülkedeki ortamdır. Vergi gelirlerinin GSYİH'daki payı %15'tir. Bu oran, bölgedeki en düşük orandır. 1996 yılında yeni bir vergi kanununun yürürlüğe girmesine rağmen önemli sorunlar, özellikle uygulamadan kaynaklanan problemler nedeni ile devam etmektedir.

Hükümet, Dünya Bankası ve IMF'ye 2003 yılı ekim ayında sunmak üzere bir ekonomik kalkınma ve fakirliği azaltma programı sunmuştur. Sözkonusu program, 2003'ten 2015'e kadar sürdürülecek olup, finansmanı uluslararası finasal kuruluşların ve bazı ülkelerin desteği ile ve devlet bütçesinden ayrılan fonlarla sağlanacaktır. Programın ilk üç yılında ülkeye 460 milyon ABD Dolarında destek gireceği tahmin edilmektedir. Program, fakirliğin azaltılması; kamu yönetiminin geliştirilmesi, makro ekonomik istikrarın ve özellikle sanayi, enerji ve tarım sektörlerinde yapısal reformların gerçekleştirilmesi gibi çok çeşitli konuları kapsamaktadır. Program çerçevesindeki hedefler; GSYİH'nın yılda en az %5 oranında büyümesi, vergi gelirlerinin artırılarak her yıl GSYİH'daki payının %0,5-0,8 oranında artmasının sağlanması ve fakirliğin azaltılarak, fakirlik sınırında yaşayan hanehalklarının nüfusa oranının %20-25'ten fazla olmamasının sağlanması gibidir. Günümüzde fakirlik sınırında yaşamakta olan hanehalklarının oranı %50'dir.
1995 yılında işletmelerin yeniden yapılandırmasının başlamasından bu yana küçük işletmelerin özelleştirilmesinde orta ve büyük ölçekli işletmelere kıyasla daha fazla başarı sağlanmıştır. Günümüzde küçük ölçekli işletmelerin büyük çoğunluğu özel sektörün elindedir. Büyük işletmelerin satışında önemli miktarda sermaye yatırımı ihtiyacı ve bu işletmelerin aşırı büyük ölçekte olmaları nedeni ile sorunlar yaşanmaktadır. Ö zelleştirme sürecinde yeterince şeffalık olmaması, satış sırasında kapsamlı koşulların öne sürülmesi olası alıcıları caydırıcı etkenler olarak öne çıkmaktadır. Ancak zayıf yönetim ve keyfi vergi uygulamaları özelleştirmenin önündeki en önemli engeldir. Ülkedeki zayıf yatırım ortamının en önemli göstergesi; Telasi isimli elektrik dağıtım şirketinin %75 hissesine sahip olan ve Gürcistan'daki en büyük batılı yatırımcı olan Amerikan enerji şirketi AES'in elindeki hisselerin tamamını 2003 yılında Rus elektrik şirketi UES'e satmış olmasıdır. AES'in ülkeden çekilmesinin başlıca sebebi politik baskı, ülkedeki yatırım ortamının elverişsiz olması ve şirketin müşterilerinin faturaları ödemede isteksiz davranması olmuştur.
YABANCI YATIRIM
Ülkeye giren doğrudan yabancı yatırım miktarı düşük düzeydedir. Ancak zaman zaman boru hattı inşaatları nedeni ile doğrudan yabancı yatırımlarda artışlar gözlenmektedir. 1998 yılında ülkeye giren doğrudan yabancı yatırım miktarı, Bakü-Supsa boru hattı projesi sayesinde en yüksek seviyesine ulaşmıştır. Önümüzdeki birkaç yılda Gürcistan'dan geçecek iki büyük boru hatının inşaası nedeni ile doğrudan yabancı yatırımlarda artış beklenmektedir. Ancak ülkede yatırımlar için elverişli bir ortamın bulunmaması ve güvenlik sorunları nedeni ile diğer sektörlere yatırımların düşük düzeyde kalması beklenmektedir. Ülkeye yabancı yatırımların girişi fazla vergi yükü, yeterli düzeyde yasal korunma bulunmayışı, kural ve düzenlemelerin keyfi uygulanması gibi nedenlerle engellenmektedir. Ülkede özel sektörün gelişiminin önündeki diğer bir engel de enerji sektörünün özellikle elektrik üretiminin zayıf durumda olmasıdır.
Yabancı yatırımların yöneldiği başlıca sektörler enerji, tarım, ticaret, turizm ve ulaştırma sektörleridir. İmalat ve telekomünikasyon sektörlerinde de hatırı sayılır ölçüde yabancı yatırım bulunmaktadır. Özellikle petrol ve doğal gaz alanlarındaki büyük projelerin finansmanında ülkenin finans sektörü altyapısı yeterli olamamakta, böyle projelerin finansmanı için uluslararası finans kuruluşlarına ve yabancı yatırımcılara ihtiyaç duyulmaktadır. Dünya Bankası, Avrupa Kalkınma ve Yatırım Bankası ve OPIC ülkeye kaynak sağlayan belli başlı kuruluşlardır. Büyük projelerin finansmanını sağlayacak yabancı yatırımların ülkeye çekilebilmesi amacı ile 2002 yılı eylül ayında Ulusal Yatırım Ajansı faaliyete başlatılmıştır.

Yıllar İtibarı ile Doğrudan Yabancı Yatırımların Görünümü
 

	1995	1996	1997	1998	1999	2000	2001
Yabancı Yatırım Miktarı (milyon $)	33.25	68.46	138.6	288.04	83.65	60.14	61.8

Kaynak: DEİK
Rusya Federasyonu ülkedeki en önemli yabancı yatırımcıdır. Ancak Rus yatırımcılar da enerji ve madencilik sektörü gibi yalnızca stratejik önem taşıyan sektörlerle ilgilenmektedir.
Ülkeye daha fazla yabancı sermaye çekilmesini sağlamak üzere yatırım ortamının iyileştirilmesi amacı ile 1996 yılından bu yana çalışmalar yürütülmektedir. Vergi yükünün hafifletilmesi ve korumacı uygulamaların kaldırılması bu çalışmalardan başlıcalarıdır. Vergi yükünün hafifletilmesi amacına yönelik olarak %20'lik standart vergi oranı, zarardaki işletmeler için beş yıla kadar vergi muafiyeti, hammadde ithalatına vergi muafiyeti gibi önlemler alınmıştır.
 

 

kaynak: www.igeme.gov.tr