Fas

Genel Ekonomik Durum

Ekonomi son yıllarda geçmişe nazaran daha fazla çeşitlenmiştir. Fosfata dayalı sanayiler ve tarım hizmetler sektörü ve imalat sanayiine nazaran daha az önem arzeder hale gelmiştir. Tarım Sektörü çalışanların %43'ünü barındırarak halihazırda ekonomide önemli bir rol oynamaktadır özellikle kuraklık nedeniyle tarımsal gelirin azaldığı yıllarda iç talep de bu durumdan etkilenmektedir. Fas dünyanın en büyük fosfat ve ürünleri üreticisidir. GSYİH'nın %18'ine karşılık gelen imalat sektöründe ise tekstil ve hazır giyim önemli bir yer tutmaktadır. Hizmetler sektörü 2002 yılında GSYH'nın %45'ini oluşturmakta ve işgücünün %25'ini istihdam etmektedir. Bunun içinde turizm ülkenin temel döviz kaynağıdır. Fas ekonomisinin uluslararası ve bölgesel ekonomik sistemlere entegrasyonu artarak gelişmektedir.
Karşılaştırmalı Ekonomik Göstergeler-2003

 

	Fas	Cezayir	Tunus	Fransa
GSYİH (milyar$)	47,9	65,2	25,1	1 757,0
GSYİH/kişi ($)	1 567	1 990	2 549	29 170
GSYİH/kişi/ppt/ ($)	3 561	4 824	6 907	28 421
Tüfe (ort%)	1,2	3,5	2,7	2,1
İhracat-fob (milyar$)	8,7	24,3	8,0	358,5
İthalat-cif (milyar$)	12,8	13,3	10,3	354,5
Dış borç(milyar$)	17,3	22,7	14,4	-
Dış borç rays.(milyar$)	14,3	12,5	13,3

Kaynak: EIU,Economist Intelligence Unit, Country Report, Kasım 2004.

Fas 1995 yılından bu yana Dünya Bankası tarafından önerilen bir ekonomik program yürütmektedir. Ülkedeki sosyal ve ekonomik eşitsizliğin büyümedeki en önemli engel olduğu belirtilmektedir. Orta ve uzun vadeli hedefler içeren DB programı yıllık ortalama büyümenin %5-6 düzeyinde gerçekleşmesi gerektiği yönündedir. Bürokrasi ülkenin rekabet ekonomisine geçmesinde büyük engel oluşturmaktadır. Hükümet iş çevrelerinin modernizasyonu konusunda bir kampanya başlatmıştır. Fas firmalarının özellikle Avrupa'dan gelecek rekabet karşısında zayıf kalmalarından korkulmaktadır.

GSYİH ülkedeki kuraklık ve tarım alanlarından elde edilen başarısız hasattan büyük ölçüde etkilenmektedir. Artan nüfus da GSYİH'yı olumsuz yönde etkileyen bir diğer faktördür. 2000-03 döneminde büyüme ortalama %3,9 olarak gerçekleşmiştir. 2001 yılında, GSYİH içinde Tarım ve Balıkçılık sektörünün payı %18,6, İnşaat %6, Madencilik %2,3, Enerji ve su %8,6, İmalat %20,0, Hizmetler %44,9 paya sahip olmuştur.

Hükümetin bazı ürünler üzerindeki fiyat kontrolleri giderek azalmakla birlikte sosyal baskılar nedeni ile bazı gıda ve sağlık ürünleri ile eğitim materyali halihazırda sübvanse edilmektedir. Fas'ta 1980-1990 döneminde yoksulluk düzeyi yarı yarıya düşmüştür. Yoksulluğun azaltılmasında iş imkanları yaratılması anahtar rol oynarken, dengesiz gelir bölüşümü önemli bir etken olarak ortaya çıkmaktadır.

Ülkede ekonomik aktivite Casablanca ve Rabat etrafında yoğunlaşmıştır. Hükümet az nüfuslu bölgelerdeki iş imkanlarını geliştirmek amacıyla yatırım teşvikleri uygulamaktadır. Çeşitli önlemlere karşın köyden kente göç önlenememektedir. 2002 yılında nüfusun % 53'ünün şehirlerde yaşamakta olduğunu tahmin edilmektedir.

2002 yılının ikinci yarısında işsizlik oranı %12,3'den %10,4'e düşmüştür. 2001 yılının aynı dönemine göre 205 bin kişiye yeni iş olanağı yaratılmıştır. Ancak gerçek işsizlik oranının resmi rakamların ifade ettiğinin %50 oranında fazlası olduğu tahmin edilmektedir. Ayrıca mevsimsel değişiklikler işsizlik oranını etkilemektedir.

Diğer taraftan, Fas Demografik Araştırmalar Merkezine göre, ülke nüfusunun %20'si yoksulluk çekmektedir. Bu oran yıllar itibarıyla artış gostermektedir. Yoksulluk oranı şehirlerde kırsal kesime göre farklılık göstermektedir. Nüfusun %47'sini barındıran kırsal kesimde yoksulluk oranı % 27, %53'ünü barındıran kentsel kesimde %12'dir.
Başlıca sektörler

Tarım, Ormancılık, Balıkçılık

Tarım sektörü emek yoğun olup işgücünün %40'ını istihdam etmektedir. Tarım ve balıkçılık sektörünün GSYİH içindeki payı %18,6'tir. Sektörün performansı bir önceki kış elde edilen yağmur miktarına bağlıdır. Toplam 8,7 milyon hektarlık ekilen arazi içinde yer alan ve yaklaşık 1 milyon hektarlık bir alanı oluşturan modern büyük ölçekli çiftlikler ihracata yönelik üretim yapmakta ve toplam narenciye ve şarap üretiminin %80'i, sebze üretiminin %33'ü ve tahıl üretiminin %15'i burada üretilmektedir.

Fas süt ürünleri, et, meyve konusunda kendine yeterli olmakla birlikte tahıllar, şeker, yağ ve çay ithal etmektedir. Ayrıca meyve suyu, şarap, kurutulmuş ürünler, zeytin ve kapari ihracata yönelik olarak üretimleri desteklenen ürünlerdir. En önemli tarımsal ihraç ürünleri narenciye, domates, taze patates, şaraplık üzümdür. Şeker kamışı ve pancarı yerel olarak üretilmekte, zeytin ve zeytin yağı üretimi hem yerel tüketim hem de ihracata yönelmektedir. Fas tarım ürünleri AB piyasasında daha ucuz ve kaliteli ürünler sunan Yunanistan, İspanya ve Türkiye kaynaklı tarım ürünleri ile rekabet içindedir.

Ülkede ormancılık gelişmemiştir. Mantar ve kereste başlıca ürünlerdir. Balıkçılık Fas'ta önemli ve gelecek vaadeden bir alandır.

Tarım ve Balıkçılık 2002 yılında ülkede en hızlı büyüme kaydeden sektör olmuştur. Diğer taraftan bu yıl yağışlar ortalamanın altında gerçekleşmiştir. Tahıl üretimi %9, narenciye üretimi %17 oranında artmıştır. Önümüzdeki dönemde bu sektörün %7-8 civarında büyümesi beklenmektedir. 2003-07 yıllarını kapsayan 5 yıllık planda balıkçılık alanında yeni yatırımlar ve ihracatının iki katına çıkarılması öngörülmektedir.
Madencilik

Fosfat ağırlıklı olan madencilik sektörü ülkedeki en önemli ekonomik kaynaktır. Fas ABD ve Rusya'dan sonra dünyadaki üçüncü büyük fosfat üreticisidir. Maden üretiminin %95'ini fosfat oluşturmakla birlikte ülkede gümüş, çinko, bakır ve kobalt da üretilmektedir. Çin, Hindistan, Fransa ve Belçika, Fas'ın en önemli müşterileri arasında yer almaktadır. Fosfat dışı madenlerin kısmen özelleştirilmesi düşünülmektedir.
İmalat Sanayi

İmalat sanayi GSYİH'nın %18'ini oluşturmakta ve bu sektörde toplamın istihdamın %20'si yer almaktadır. Casablanca bu alanda önemli bir merkezdir. Hükümet planlarında; imalat sanayinde faaliyet gösteren bir özel sektör yaratmanın ekonomik büyüme için şart olduğu ifade edilmektedir. 1993 yılından bu yana çimento, demir, çelik ve petrol rafine tesislerinin belirli bir yüzdesi özelleştirilmiştir. 1988 yılında yerli ve yabancı yatırımları destekleyen bir yatırım mevzuatı çıkarılmıştır.1994-98 yılları arasında imalat sanayi yıllık ortalama %1,9 oranında büyümüştür. Yüksek katma değerli endüstriler yabancı ortaklıklar şeklinde giderek artmaktadır. 1997 yılında imalat sanayiinin modernizasyonuna ilişkin bir program uygulanmaya başlanmıştır. Anılan planla orta ve küçük ölçekli işletmelerin 2008 yılına kadar Avrupa standartlarına yükseltilmesi amaçlanmaktadır.

1996 yılında imalat sanayi içinde yabancı ortaklı şirketlerin oranı %32 olarak saptanmıştır. Yabancı ortaklar arasında; Fransa, İspanya, ABD, Almanya ve Suudi Arabistan ön sıralarda yer almaktadır.

2002 yılında, Fas'ın en önemli Ticari partneri olan AB ekonomisindeki büyümenin yavaşlaması, Fas imalat sanayiini de etkilemiştir. 2002'de Kimya sanayi üretimi göreli olarak hızlı büyürken; gıda, makina ve elektronik ve tekstil alanındaki üretim artışı önceki yıllara nazaran yavaş seyretmektedir.
Gıda İşleme

Gıda işleme sanayi ihracat için konserve meyve ve balık iç piyasaya ise un ve bitkisel yağlar arz etmektedir. Bu sektörde yatırım, üretkenlik, ve göreli bir etkinlik eksikliği görülmektedir. Bütün bu faktörler başta AB olmak üzere rekabetçi ortamlara girildiğinde zayıf kalma tehlikesi ortaya çıkmaktadır.

Fas konserve sardalya üretiminin yarısından fazlasını AB'ye ihraç ederek pazarın %25'ine hitap etmektedir. AB- Fas Ortaklık Anlaşması Avrupa piyasalarına olan sardalya ihracatını gümrükten muaf olarak artırabilme imkanı da sağlamaktadır. Diğer taraftan tüketicilere sübvansiyonlu şeker teminine ilişkin zorunluluklar nedeni ile şeker sanayinin özelleştirilmesi gecikmektedir. Mevcut 16 şeker fabrikası ve 5 rafineri toplam 534 000 ton kapasite ile iç talebin yarısını karşılamaktadır.
Tekstil

Tekstil sektörü ekonomik büyüme içinde önemli bir paya sahiptir. Sektör iplik ve kumaş gibi ithal yarı mamul ve hammaddelerle üretim yapmakta sonra bunların büyük çoğunluğu ihraç edilmektedir.

1980-90 döneminde tekstil ve konfeksiyon sanayi yaklaşık 5 kat büyümüştür. 2003 yılında toplam ihracatın üçte ikisini tekstil ürünleri oluşturmuştur. Diğer taraftan elyaf, iplik, kumaş ve aksesuarların ithalatı toplam ithalatın %12'sini oluşturmaktadır.

Son dönemde daha etkin üreten ve işgücü ve diğer faktör maliyetleri daha düşük olan, Asya kaynaklı rakipler nedeniyle büyüme yavaşlamaktadır. Üreticiler 2005 yılında AB'nin Asya ülkelerine uygulamakta olduğu kotaların ve Çok Elyaflılar Anlaşması'nın sona erdirilmesinden tedirginlik duymaktadır.

2002 yılında hükümet ve tekstil üreticileri 2010 yılına kadar ki dönemde sektörün geliştirilmesine yönelik bir çerçeve anlaşması imzalamıştır. Amaç sektörün rekabet gücünün finansal destek, teknik modernizasyon, üretim ve yatırım desteği yoluyla artırılmasıdır. Bu anlaşma yoluyla 45 000 kişiye iş yaratılması öngörülmüştür. Ayrıca tekstil üreticileri pazar çeşitlendirilmesi, niş piyasalara yeni ürünler üretebilmek için daha fazla yaratıcılık ve aktif bir şekilde yabancı yatırımcı arama konusunda çaba göstereceklerini belirtmişlerdir.
İlaçlar ve Kimyasallar

Mevcut ilaç üretimi iç talebin %80'ini karşılamaktadır. Kimya sektörünün küçük bir bölümünü oluşturan ilaç üretimi için gerekli hammadde Avrupa'dan gelmektedir. Üretimin tamamı lisanslıdır. Libya, Fransa, Cezayir ve Tunus gibi yakın pazarlara ihracat yapılmaktadır.

Kimya sanayi fosfatın işlenmesi esasına dayanmaktadır. Fas Dünyadaki en büyük fosforik asit üretici ve ihracatçısıdır. Fosfat kimyasalları sanayi tam kapasiteye yakın çalışmakta fakat üretim ve depolama sorunları yaşamaktadır. Son dönemde üretim ve işleme hacminin artırılması amacıyla Fransa , Belçika, Hindistan ve Pakistanlı ortaklar ile "joint venture" oluşumuna gidilmektedir.

Diğer taraftan, elektrik, elektronik ve mekanik endüstrileri GSYİH içindeki oranları itibarıyla küçük olmakla birlikte artan öneme haizdir. Elektirik elektronik endüstrisi özellikle ihracat için üretim yapmaktadır. Taşıt araçları montaj sanayi ise daha ziyede iç talebi karşılamaya yöneliktir.
İnşaat Sektörü

İnşaat sektörü son yıllarda hükümetin konut politikası, turizmdeki gelişmeler, yollar, barajlar enerji santralleri gibi alt yapı projeleri sayesinde sürekli büyümektedir. doğrultusunda düzenli bir şekilde artmakla birlikte kentlerde bir konut sorunu bulunmaktadır. 2002 yılında İnşaat Sektörü altyapı çalışmaları nedeni ile büyük aşama kaydetmiştir.
Finansman Sektörü

İnterbank döviz piyasası 1996 yılında kurulmuştur. Dirhem'in tam konvertibilitesi 1997 yılından bu yana sürekli ertelenmektedir. Ticari bankaların %51 hissesinin Faslılara ait olması gerekmektedir. Mevcut 14 bankanın büyük kısmı Avrupa bankaları ile ortaklık halindedir. En büyük özel banka %32'si yabancı kaynaklı Banque Commercial du Maroc'dur. Ayrıca Casablanca Borsası Ortadoğu'daki ender yabancı katılımlı borsalardan biridir. AB ile olan Ortaklık Anlaşması ve son dönemde ABD ile imzalan Serbest Ticaret Anlaşması ile birlikte finansman sektöründe de bir canlanma beklenmektedir.
Diğer Hizmetler

Turizm

Turizm ülkenin önemli gelir ve istihdam kaynaklarından biridir. Fransa Almanya, İspanya, İngiltere, italya ve ABD en önemli müşterilerdir. Bu sektörde gelir genel olarak artan bir eğilim içerisindedir. Bu sektöre yabancı yatırımların çekilmesi konusunda hükümet ciddi çalışmalar yürütmektedir. Turizm sektöründe halihazırda Fransız, İngiliz, Suudi, Alman ortak yatırımları bulunmaktadır. Ancak sektör politik krizlerden etkilenmeye açıktır. 2002 yılında ülkeyi ziyaret eden turist sayısı bir önceki yıla göre düşüş kaydetmiştir. Bu eğilim 2003 yılında da devam etmiştir. Bunların arasında ülkeyi uzun süreli olarak ziyaret eden ve harcama yapan; Almanya, İngiltere, İtalya, ve ABD'den gelen turistler çoğunluğu oluşturmaktadır. Buna karşılık ülkeye Arap ülkelerinden gelen turist sayısında %1,5'lik bir artış olmuştur. Turist sayısındaki azalmanın 11 Eylül olayları ve Casablanca bombalamaları ile doğrudan bağlantılı olduğu düşünülmektedir. Turist sayısındaki azalmanın yanısıra 4 ve 5 yıldızlı otellerde yatak sayısı da Tunus ile karşılaştırıldığında yarı yarıya daha azdır.
Uluslararası ilişkiler

ABD ile Serbest Ticaret Anlaşması: Fas Hükümeti ABD ile serbest ticaret Anlaşması görüşmelerini tamamlamıştır. Bu anlaşama tüm tarım ürünlerini kapsamaktadır. Fas pazarı ABD tarım ürünlerine açılmıştır. Diğer taraftan anlaşmanın iki ülke karşılıklı ticaretine olumlu yönde etkileyeceği özellikle ABD'nin teknoloji ve know-how transferi ile Fas iş çevrelerine olumlu katkıda bulunabileceği belirtilmektedir.

Bu haliyle Fas, Ürdün'den sonra ABD ile Serbest Ticaret Anlaşması yapmış olan ikinci Arap ülkesi olmuştur. Bu durum ABD'nin Tunus, Fas ve Cezayir'den oluşan yaklaşık 73 milyonluk Magrep pazarına olan ilgisinin de bir göstergesi olmaktadır. Ayrıca son dönemde ABD'nin bu ülkelerle olan ticareti giderek artmaktadır.

İspanya ile ilişkiler: İki ülke arasındaki ilişkiler, İspanya'nın Fas anakarasında bulunan üç yerleşim birimi ile ilgili sınır ihlalleri ve Fas tarımsal ürünlerinin İspanya'ya girişi sırasında yerel üreticilerin tepkisi ile karşılaşılması gibi durumlarda zaman zaman gerginleşebilmektedir.

Bununla birlikte İspanya Kuzey Afrika'daki ticari çıkarlarının bir kısmını Cezayir'e yönelmiş gözükmektedir. Son dönemde İspanya ve Cezayir bir "Dostluk Anlaşması" imzalamıştır. Ayrıca iki ülke arasında, mevcut boru hattı Fas'tan geçerken, bu kez, Cezayir'in kuzeyinden direkt olarak İspanya'ya doğal gaz ulaştıran 6 milyar dolarlık bir boru hattı anlaşması imzalanmıştır.

Çin ile İlişkiler: 2002 yılının Ağustos ayında Çin Başbakanı Fas'ı ziyaret etmiştir. Taraflar 5 tane işbirliği anlaşması imzalamıştır. Fas Çin hammadde ve yarı mamulleri ile Fas'ta üretilecek ürünlerin Afrika'ya ihraç edilmesini amaçlayan ortak teşebbüsler oluşturulması teklif edilmiştir. Diğer taraftan Çin Fas'a Asya pazarlarına girişte kolaylık sağlayacağına dair teklifte bulunmuştur. Çin balıkçılık firmaları Fas'ta 720 adet ortak teşebbüs kurmuştur. Çin işadamları aralarında çelik tel, motorsiklet ve giyim üretimi yapan, 5 imalat firması kurmuştur. İkili ticaret dengesi fazlası ile Çin lehinedir. Fas Çin'den elektronik eşyalar, makinalar, çay, ve tekstil satın almakta ve Çin'e sadece fosfat gübresi ve kobalt cevheri satmaktadır.

Rusya ile ilişkiler: İki ülke arasında, Fas Kıralı'nın 2002 Ekim ayında Moskova'yı ziyareti 1997sırasında aralarında anti terörizmi destekleyen bir stratejik anlaşmanın da olduğu bir dizi anlaşma imzalanmıştır. Ayrıca Fas'ın karasularında Rus balıkçıların avlanmasına izin veren bir balıkçılık anlaşması da imzalanmıştır. Bu arada ikili ticaret yıllık 400 milyon dolar civarında ve ¼ oranında Rusya lehine seyretmektedir.
 

kaynak: www.igeme.gov.tr