Endonezya

Genel Ekonomik Durum

Güneydoğu Asya ile Avustralya anakaraları arasında uzanan bir adalar grubu devleti olan Endonezya’nın karasuları toplam yüzölçümünün yaklaşık olarak dört katı kadardır. Kuzeyde Malezya, doğuda Papua Yeni Gine ile komşu olup batısında ve güneyinde Hint Okyanusu bulunmaktadır. 13 bin kadar adasıyla Endonezya pek çok önemli ticari ve stratejik su yollarını kontrol etmektedir. Endonezya topraklarının yarısından fazlası ormanlık olup önemli bir bölümü de dağlık ve volkaniktir.

Bağımsızlığını ancak 1945’te kazanmış olan Endonezya, 1950’li ve 1960’larda yaşadığı büyük iktisadi sorunların ardından iktisadi hedeflerini 5 yıllık kalkınma planları ile belirlemektedir. Kararlı iktisadi idare ülkenin istikrarlı bir büyüme oranı tutturmasını sağlamıştır. Bu büyüme oranı 1970-96 döneminde yıllık %6’nın üzerinde gerçekleşmiştir ve 1960’larda fakir ülkeler sınıfında yer alan Endonezya 1996 yılında gerçekleştirdiği 1150 $’lık kişi başına gelirle orta gelirli ülkeler sınıfına girmiştir. Zengin doğal kaynakları, 211,1 milyon nüfusu ve geride bıraktığımız son 25 yılda gösterdiği büyüme performansı ile Uzak Doğu’nun kaplanları arasında sayılan Endonezya, 1997 yılı ortalarında başgösteren Asya Krizi ile mali çevrelerin dikkatlerini üzerinde toplamıştır.

Temmuz 1997 başlarında Tayland’da ortaya çıkan ve daha sonra Malezya’ya yayılan mali kriz Endonezya’da da etkisini gostermiş ve hem ekonomik hem de politik krize neden olmuştur. Yaşanan kriz karşısında Endonezya ilk olarak yurt içi faiz oranlarını yükseltmiş, maliye politikasını sıkılaştırmış ve rupideki dalgalanmalara müdahalede bulunmamıştır. 1997 Ekim’inde Endonezya hükümeti IMF ile makroekonomik dengeyi ve devleti zarara uğratan ekonomik politikaları kaldırmayı amaçlayan bir ekonomik reform programının uygulanması konusunda anlaşmaya varmıştır.

Yaşanan ekonomik ve finansal krizin etkileri oldukça şiddetli olmuştur. Kriz sonrasında 1997-2001 yılları arasındaki yıllık ortalama büyüme %-0,17 olmuştur. 1998 yılında reel GSMH % 13,2 oranında daralmıştır. 1999, 2000 ve 2001 yıllarında ise reel GSMH’de sırasıyla %0,8, %4,9 ve %3,3 oranında büyüme gerçekleşmiştir. 1998 yılında %58,4 olarak gerçekleşen enflasyon oranı 2000 yılında ortalama olarak %3,7’ye kadar gerilemesine rağmen 2001 yılında ortalama enflasyon %11,5 olarak gerçekleşmiştir. Kriz sonrası kişi başına milli gelirde büyük düşüş olmuş ve 1996 yılında 1150 dolar iken 2001 yılında 688 dolar olmuştur.

Projeksiyon Özeti

	2001a	2002b	2003c	2004c
Reel GSYİH Büyümesi (%)	3,3	3,8	3,4	4,2
İşsizlik (%, ort.)	9,4b	10,6	9,7	11,4
Enflasyon (%, ort.)	11,5	11,6	10,3	9,4
İhracat (fob, milyar $)	57,4b	52,9	56,6	60,2
İthalat (fob, milyar $)	34,7b	31,2	33,7	36,4
Cari İşlemler Dengesi (milyar $)	6,9b	6,7	6,9	6,8
Döviz kuru (Rp:US$, ort.)	10261	9346	9228	9198

a: Gerçekleşen b: EIU tahmini c: Öngörü
Kaynak: EIU, Economist Intelligence Unit Country Report November 2002 Updater, Indonesia
2002 yılının Ekim ayında Endonezya’nın Bali adasında yaşanan bombalama olayları sonucunda Endonezya ekonomisinin geleceği ile ilgili tahminlerde revizyona gidilmiştir. Bu bombalama olayı neticesinde özellikle turizm sektörünün kötü etkilenmesi ve azalan güven sonucunda iç ve dış yatırımlarda gerileme görülmesi beklenmektedir. Daha önce Endonezya’nın 2003 yılında %5 büyümesi beklenirken terörist saldırı sonrasında bu oran %3,4 olarak tahmin edilmektedir. 2004 yılında terörist saldırının etkilerinin azalması beklenmektedir.

GSYİH’nin Sektörel Dağılımı, 2001 (toplam içinde %)

Tarım, ormancılık ve balıkçılık	16,4
Madencilik	13,6
İmalat	26,1
İnşaat	5,6
Elektrik, gaz ve su	1,2
Hizmetler	37,1

Kaynak: EIU, Country Report September 2002, Indonesia
Bir çok ülkede olduğu gibi Endonezya’da da hizmetler sektörü GSYİH içinde en büyük paya sahiptir (%37,1). Ülke ekonomisinin itici gücü gayri safi yurt içi hasıladaki % 26,1’lik payı ile imalat sanayisidir. Bunu sırasıyla tarım, ormancılık ve balıkçılık (% 16,4), madencilik (%13,6), inşaat (% 5,6) ve elektrik, gaz ve su işleri (% 4.9) izlemektedir (2001 verileri). Endonezya temel sektörlerin önemli rol oynadığı dengeli bir ekonomiye sahiptir. Tarım (hayvancılık, balıkçılık ve ormancılık dahil), hem istihdam hem de üretim açısından egemen sektör konumundadır Ulusal ekonomi içinde pek çok kamu teşebbüsü faaliyet göstermektedir. Endonezya’da devlet pek çok doğal kaynağın işletilmesinde tekel durumundadır.

Harcanabilir gelirin düşük seviyede olması ihracatı büyümenin temel etkenlerinden biri haline getirmiştir. 1970’lerin orta dönemlerinden önce Endonezya’nın ihracatı doğal kauçuk, hindistan cevizi yağı, kurutulmuş hindistan cevizi ve ham petrol gibi temel ticari mallardan oluşmaktaydı. 1983 yılında petrol fiyatlarında yaşanan düşüş sanayileşme için itici güç olmuş ve yarı işlenmiş ve imal edilmiş malların ihracatta egemen duruma gelmesini sağlamıştır. 1980 ortalarında turizmi geliştirmek üzere atılan kararlı adımlar da ihracat kazancına olumlu etkide bulunmuştur.

Tarım: Tarım, balıkçılık ve ormancılık sektörleri de dahil edildiğinde, ülkenin en önemli istihdam kaynağıdır. Ülke nüfusunun yüzde 53’üne iş olanağı sağlayan tarım sektörü, Endonezya’nın ulusal ekonomik büyümesinde de önemli bir rol oynamaktadır. Yetiştirilen belli başlı tarım ürünleri pirinç, mısır, tatlı patates, soya fasulyesi, yer fıstığı, doğal kauçuk, kahve, kakao, çay, şeker, tütün, biber ve baharatlardır. Endonezya dünyanın ikinci en büyük palm yağı üreticisi, dördüncü en büyük kahve üreticisi, önde gelen kauçuk ve hint kamışı kaynağı, , baharat ve belli başlı yağ üreticisi ve ihracatçısıdır.

Ülkede kullanılan temel besin kaynağı pirinçtir. Java, Bali va Madura gibi adalar başlıca pirinç üretim merkezleridir. Sanayileşme ve nüfusun yoğunluğu ekilebilir alanların kaybına yol açmıştır. Endonezya’da pirinç üretiminde 1985 yılından beri azalma olduğu görülmektedir. Ülke her sene piyasalardan yaklaşık 3,5 milyon ton (ihtiyacının % 10’u) pirinç ithal etmektedir ve bu da Endonezya’yı en önemli pirinç ithalatçısı haline getirmiştir.

Yağ palmiyesi sayısında son yıllarda hızlı bir artış yaşanmıştır ve Endonezya şu anda Malezya’nın ardından ikinci büyük üretici durumundadır. 1967 yılında 106,000 hektar olan ekili alan 1999 yılında 2,96 m hektara yükselmiştir. Bu sektörde yaklaşık 2 milyon kişi istihdam edilmektedir. Palmiye yağı üretim miktarında da 1967 yılındaki 167 699 tondan 2001 yılında 8,3 milyon tona yükselme meydana gelmiştir. Hükümet yağ palmiyesi alanındaki yatırımları desteklemektedir.

Dünyanın en büyük kauçuk üreticilerinden olan Endonezya, kahve üretiminde de 4. sırada yer almaktadır. 1968 yılında 736 000 ton olan doğal kauçuk üretim miktarı 2001 yılında 1,55 milyon tona yükselmiştir. Kahve alanında ise 1968 yılında 157 000 ton olan üretim miktarının 2000/01 döneminde 420 000 ton olduğu tahmin edilmektedir.

Balıkçılık: Balık Endonezya halkının beslenmesinde önemli bir yer tutmakla birlikte sektörün GSYİH’deki payı 2001 yılı itibarı ile %1,88 olarak gerçekleşmiştir. Ülkenin balıkçılık potansiyeli düşünüldüğünde bu oran oldukça düşük kalmaktadır. Balıkçılığın büyük bir kısmı geleneksel yöntemlerle gerçekleştirilmektedir. Endonezya’da ağırlıklı olarak ticari açıdan değerli olan karides ve orkinos gibi deniz ürünlerinin balıkçılığı yapılmaktadır. Bunlar daha sonra Asya Bölgesi’ndeki ülkelere ihraç edilmektedir. Endonezya hükümetinin tahminlerine göre yıllık balık tutma potansiyeli 6,2 milyon ton iken 1999 yılında bu tutar 3,95 milyon ton olarak gerçekleşmiştir.

Ormancılık: Endonezya Güneydoğu Asya’nın orman açısından en zengin devletidir, fakat kaçak ağaç kesimleri nedeniyle ormanlık arazileri hızla azalmaktadır ve şu anda ne kadar orman arazisi olduğu tam olarak bilinmemektedir. Ormancılık, petrol ve doğal gazdan sonra Endonezya’ya en çok döviz kazandıran sektördür. Endonezya dünyanın en fazla kontraplak ihracatı yapan ülkesidir. Ormanlık alanın tümü devletin elindedir fakat işletme hakkı özel şirketlere kiralanmaktadır.

İmalat Sanayi: İmalat sanayi, Endonezya’nın iktisadi büyümesinin arkasındaki itici güçtür. Tekstil, petro-kimyasallar, kimyasallar, çimento, gübreler, temel metaller, motosiklet, kağıt, ayakkabı, mobilya, çelik, cam eşya, ev eşyası, elektronik eşyalar, sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG), kauçuk ürünler, işlenmiş gıda, vb. Endonezya’da üretilen belli başlı ürünlerdir.

Endonezya, Güneydoğu Asya’daki en gelişmiş uçak sanayine sahiptir. Küçük ve sabit kanatlı uçaklar, uçak için yedek parça, helikopter ve motorlar ülkenin en çok ihraç ettiği ürünlerdir. Uçak sanayine ek olarak Endonezya’nın, otomotiv yedek parçalar ve elektronik eşyalar üretme kapasitesi her geçen gün artmakta iken ve ülke, bölgenin en önemli motorlu araçlar ve motor yedek parçası üreticilerinden biri olma yolunda iken patlayan Asya krizi Endonezya’yı kötü etkilemiştir. Kriz sonrası IMF ile yapılan anlaşmalar neticesinde uçak sanayi etkin bir halde değildir.

Yapılan yatırımlar sonucunda imalat sanayinin GSMH’deki payı artmıştır. GSMH’deki payı 1965’te %8,3 iken 2001 yılında bu oran %28,3’e ulaşmıştır. 1980’lerde petrol ihracatının düşmesi sonucu hükümet alternatif ihraç ürünlerini geliştirmek üzere çeşitli politikalar uygulamıştır. Bunun sonucu olarak 1983-1999 yılları arasında imalat sanayi ürünleri ihracatı 3,2 milyar $’dan 23,2 milyar $’a ulaşmış ve toplam ihracat içindeki payı da %15,2’ den %77,7’ye yükselmiştir.

Endonezya sanayi geliştikçe otomobil, sanayi makinaları, ofis malzemeleri üretiminde, gıda ve meşrubat paketlemesinde kullanılan çelik ve metal ürünlere ve dolayısıyla ağır sanayiye olan iç talep hızla artmıştır.

İmalat sanayi ekonomide giderek daha önemli bir rol oynamaktadır. Belli başlı sanayi sektörleri arasında demir-çelik, alüminyum, petrol rafinerileri, petrokimyasallar, çimento, kağıt, tekstil, motorlu araçlar ve yüksek teknoloji sanayileri yer almaktadır. Tekstil ve hazır giyim sanayi de hızla gelişmekte olup ihracatta önemli bir paya sahiptir. Tekstil ürünlerinin üçte biri ihraç edilmektedir. 2002 yılında 7,5 milyar dolar tekstil ürünü ihraç edilmesi beklenmektedir.Tekstil sektörü petrolden sonra ülkeye en çok döviz kazandıran ikinci kalemdir.

Kağıt ve selüloz sanayi 1980’lerin ortalarından itibaren özel sektörün de devreye girmesi ile gelişmiştir. Geçen 10 yıl içinde bir çok özel Endonezya şirketi bu sektörde faaliyet göstermeye başlamıştır. 1999 sonu itibariyle ülkede 17 selüloz, 88 kağıt fabrikası bulunmaktadır. Sektörün yıllık üretim kapasitesi ise 4,9 milyon ton selüloz ve 10,7 milyon ton kağıttan oluşmaktadır.

1980’lerin ortalarına kadar sadece gübre üretmekte olan petrokimya sanayi, bugün benzen, methanol, formik asit, parakisilen, polietilen, polipropilen, polisitiren ve saf teref italik asit gibi çeşitli petrokimyasalları üretebilmektedir. Tekstil ve hazır giyim sektörü de dahil olmak üzere Endonezya’nın iktisadi kalkınmasında en önemli rolü, ülkedeki ucuz iş gücünden yararlanmak isteyen Asya’nın yeni sanayileşen ülkelerinin yatırımlarını Endonezya’nın sanayileşmiş bölgelerine kaydırmaları oynamaktadır. Bu üreticiler yatırımlarını Endonezya’ya nakletmekle aynı zamanda kota sınırlamalarından da kurtulmuş olmaktadırlar. Fakat son yıllarda daha ucuz işgücünün olduğu Vietnam ve Kamboçya gibi ülkeler daha avantajlı duruma gelmişlerdir ve Endonezya’nın tekstil ve hazır giyim ihracatı azalmaya başlamıştır.

Madencilik: Endonezya’da son zamanlarda yapılan araştırmalar ülkenin maden rezervlerinin tahmin edilenden çok daha zengin olduğunu göstermiştir. Halen bilinen ve işlenen madenler de oldukça zengindir. Endonezya dünyadaki en büyük kalay üreticilerinden birisidir. Bundan başka boksit, bakır, nikel, altın ve gümüş çıkarılan diğer önemli madenlerdir. Daha az miktarlarda manganez, fosfat ve sülfür de çıkarılmaktadır. Ancak bu madenlerden pek çoğu birbirinden uzak bölgelerde bulunduğu için çıkarılmaları hayli maliyetli olmaktadır. Hükumetin gelecekte petrole alternatif enerji kaynağı olarak düşündüğü kömür madeninin çıkarılmasında da artış vardır. Endonezya Nüfus Özellikleri:
200 milyonun üzerindeki nüfusuyla Çin, Hindistan ve ABD’nin ardından Endonezya dünyanın en kalabalık 4. ülkesidir. 1960’ların sonlarından itibaren uygulamaya konulan aile planlaması programı sonucunda nüfus artış oranında azalma olmuştur. Bu oran 1960 ve 1970’lerde %2,3, 80’li yıllarda %1,97 civarındayken 90’lı yıllarda ortalama %1,49’a düşmüştür. Yüzölçümünün sadece % 7’sini oluşturan Java, Bali ve Madura adalarında halkın % 60,4’ü yaşamaktadır. Ülke dil, din, kültürel ve sosyal açıdan çok çeşitlilik arzetmektedir. Yaklaşık olarak 250 farklı dil ve lehçenin konuşulduğu Endonezya’da dört ana dil yaygın olarak kullanılmaktadır. Kentlerde önemli bir etnik Çinli nüfus mevcuttur. Altyapı
Ulaşım ve iletişim sektöründe yabancı yatırımcılara karşı uygulanan kısıtlamaların 1994 yılında kaldırılmasıyla birlikte bu alanda pek çok proje uygulamaya konulmuştur. Söz konusu projeler özellikle iletişim sisteminin genişletilmesi ile otoyol ve havaalanları inşaasında yoğunlaşmaktadır. İletişim sektöründe 1994’ten beri mobil telekomünikasyon sistemi daha yaygın hale getirilip modernleştirilmiştir. 1997 Asya krizi sonrasında altyapı yatırımları büyük darbe yemiştir ve yetersiz altyapı da Endonezya’nın muhtemel ekonomik büyümesinin önündeki büyük bir engeldir.

Karayolları: Endonezya’nın karayolları ağı gelişmişlik düzeyi açısından bölgelerarası farklılık gösteren bir yapıya sahiptir. Sumatra, Bali ve Madura illerindeki yolların oldukça iyi durumda olmasına rağmen Sulawesi, Kalimantan ve Iriyan Jaya’dakiler yetersizdir. Bununla birlikte yeni yollar yapılmakta ve varolanlar onarılmaktadır. Karayolu yapımı ile ilgili olarak planlanan yatırımlar ekonomik krizden olumsuz etkilenmiştir. 1999 yılında toplam uzunluğu 355 951km olan yolların 168 072km lik kısmı asfalt yoldur.

Demiryolları: Endonezya’da karayolları ile kıyaslandığında demiryolları yetersizdir. Toplam 5.000 km Java adasında, 1.300km de Sumatra adasında demiryolu sistemi bulunmaktadır ve hem yük hem de yolcu taşımacılığında kullanılmaktadır. Demiryolları devlet tekelindedir.

Havayolları: Gelişmiş bir havayolu sistemine sahip olan Endonezya’da 179 ticari havaalanı bulunmaktadır. Bunlardan 61 tanesi büyük olarak nitelendirilmektedir ve 7 tanesine büyük jetler de inebilmektedir. Endonezya’daki havayolları 1990’larda hızla büyümüştür fakat yaşanan ekonomik krizden olumsuz etkilenmişlerdir.

Limanlar: Endonezya bir adalar ülkesi olmasına rağmen küçük bir okyanus filosu vardır ve büyük gemileri çekebilecek limanları sınırlıdır. Yüklerin bir çoğu Singapur’da boşaltılıp küçük gemilerle Endonezya’ya taşınmaktadır. En büyük genel kargo limanı Cakarta’da bulunan Tanjung Priok (2000 yılında ihracatın %31,2’si ve ithalatın %47,3’ü buradan yapılmıştır) olup, ülkenin diğer üç büyük yükleme limanları Kuzey Sumatra’da bulunan Medan’daki Belawan, Doğu Java’da bulunan Surabaya’daki Tanjung Perak Limanı; Güney Sulawesi’deki Ujung Padang Limanıdır.

Enerji: Endonezya enerji kaynakları açısından geniş bir çeşitliliğe sahiptir. Ülkede giderek azalmasına rağmen büyük petrol rezervleri ile birlikte önemli doğal gaz ve kömür yatakları mevcuttur. Ayrıca Endonezya, güneş enerjisi, gelgit enerjisi ve rüzgardan elde edilen enerjiye ek olarak hidro-elektrik santralları gibi gelişme potansiyeli olan daha geleneksel enerji kaynaklarına da sahiptir.

OPEC üyesi olan Endonezya Eylül 1986’dan beri üretimini bu kuruluşun limitlerine göre gerçekleştirmektedir. 2000 yılında Endonezya dünya üretiminin %1,9’u olan yaklaşık 1,41 milyonvaril/gün ham petrol üretmiştir. Yatırım eksiklikleri nedeniyle Endonezya’nın ham petrol üretimi azalmış ve 2001 yılının başlarında 1,25 m b/d olan OPEC kotasını dolduramamıştır. Bu durum Endonezya’nın gönüllü olarak 5 yıl içinde OPEC üyeliğinden ayrılacağı olasılığını güçlendirmiştir. Endonezya’nın 2002 yılında günde 1,23 milyon varil ham petrol üretmesi öngörülmektedir. Üye olduğu uluslararası örgüt ve iktisadi gruplar
Endonezya’nın üye olduğu ve dış ticaretiyle iktisadi politikalarını etkileyen örgütlerden bazıları şunlardır: APEC, AsDB, ASEAN, CCC, CP, ESCAP, FAO, G-15, G-77, IAEA, IBRD, ICAO, ICC, ICFTU, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFCRS, IHO, ILO, IMF, Inmarsat, Intelsat, Interpol, IOC, IOM(gözlemci), ISO, ITU, NAM, OIC, OPCW, OPEC, UN, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNIKOM, UNMIBH, UNMOP, UNMOT, UNOMIG, UNPREDEP, UPU, WCL, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO

 

kaynak: www.igeme.gov.tr