Beyaz Rusya pazar araştırmaları.

Beyaz rusya pazar araştırması:
Genel Ekonomik Durum

207 600 km2 yüzölçümüne ve yaklaşık 10 milyon nüfusa sahip olan Beyaz Rusya, kuzeyde Letonya ve Rusya Federasyonu, doğuda Rusya Federasyonu ve Ukrayna, batıda Polonya ve Litvanya ile komşudur.

1950’li yıllara kadar bir tarım ülkesi olan Beyaz Rusya, SSCB dönemi sanayileşme politikaları neticesinde bir sanayi ülkesi haline gelmiştir. Ülke, özellikle kamyon, motorsiklet, buzdolabı, televizyon, bilgisayar, askeri malzeme ve teçhizat, çeşitli ev eşyaları üretiminde öne geçmiş, SSCB ülkelerine ihracatta bulunmuştur. SSCB’nin dağılmasının ardından adı geçen ürünleri üretmeye devam etmesine rağmen bu ürünlerin Beyaz Rusya’nın ihracattaki payında düşüş olmuştur.

Beyaz Rusya 25 Ağustos 1991 yılında bağımsızlığını kazanmasının ardından Rusya Federasyonu ile bağlarını koparmamaya özen göstermiştir. Sonuç olarak 2 Nisan 1996 tarihinde Rusya Federasyonu ve Beyaz Rusya arasında bir “Birlik Anlaşması” imzalanmıştır. Sözkonusu Anlaşma, iki ülke arasında dış politikaların eşgüdümü, önemli uluslararası konularda ortak ilkeler geliştirilmesi, ortak bir ekonomik alan ve ortak pazar oluşturulması; mal, hizmet, sermaye ve işgücünün serbest dolaşımının sağlanması amacıyla 1997 yılı sonundan önce ekonomik reformların uyumlaştırılması ve iki devlet arasında mevcut olabilecek kısıtlama ve engellerin ortadan kaldırılmasını sağlayacak tek bir yasal çerçeve oluşturulmasına yönelik hükümler içermektedir. Birlik Anlaşması’nın BDT ülkeleri arasında bütünleşmenin en yüksek düzeyde sağlandığı bir yasal düzenleme olduğu, iki ülke arasında güvenlik ve dış politika alanlarında eşgüdüm sağlayacağı ve ekonomik güçlerin birleştirileceği iki ülke tarafları arasında sıklıkla dile getirilmektedir.

II. Dünya Savaşı’na kadar tarıma dayalı bir ekonomiye sahip olan Beyaz Rusya, savaş sonrası dönemde hızlı bir endüstriyel gelişme göstermiştir. II. Dünya Savaşı ülkenin altyapısının %80’ini, nüfusunun ¼’ünü kaybetmesine neden olan büyük bir yıkım yaratmış, ancak savaş sonrasında sanayileşme hamlesi ile birlikte hızlı bir şehirleşme ve yaşam standartlarında ani bir yükselme gerçekleşmiştir. Ülke Sovyet ordusunun 1944 yılında batıya doğru ilerlemesi ile Nazi işgalinden kurtulmuştur. Nazi işgalinden Sovyet ordusu sayesinde kurtuluş ve akabinde yaşanan hızlı ekonomik gelişme nedeni ile Beyaz Rusya ve Sovyet ülkeleri (özellikle Rusya) arasında sıkı bağlar oluşmuştur. II. Dünya Savaşı sonrasında gelişen sanayi sektöründe büyük fabrikalar yoğunlukta olup, üretilen ürünler ülke dışına ihraç edilmiştir. Sektör, hammadde ve ara malları yönünden büyük oranda SSCB ülkelerine bağımlı olmuştur. Tarım sektörü ise SSCB döneminde Rusya’ya et, süt ve süt ürünleri, patates gibi tarımsal ürünleri sağlamıştır.

Sovyet ekonomisi büyümeye devam ettikçe, Beyaz Rusya sahip olduğu geniş sanayi teşebbüsleri ve uzmanlaşmış kollektif çiftlikleri ile Doğu Bloku içinde önemli bir yer edinmiştir. Ancak, Sovyet ekonomisinin çöküşü ile birlikte bu teşebbüsler ekonomi için büyük bir yük haline gelmiştir.

1992 ve 1998 yılları arasında sanayi sektörünün GSYİH içindeki payı %50,3’ten %36,5’e, tarım sektörünün GSYİH’da %22 olan payı %12,7’e düşmüştür. Sözkonusu dönemde hizmet sektörünün GSYİH’daki payı ise artış göstermiş; 1992’de %27 iken, 1996’da %32,4 olmuştur. 2002 yılı itibarı ile sanayi sektörü GSYİH’ya %26 oranındaki katkısı ile ekonominin en önemli sektörüdür. Sanayi sektörünü ulaşım ve haberleşme, ticaret gibi hizmet sektörleri, tarım ve inşaat takip etmektedir.
2002 Yılı İtibarı ile GSYİH’nın Sektörel Dağılımı (%)

 

Tarım	9,0
Sanayi	26,0
İnşaat	5,3
Ulaşım ve Haberleşme	11,3
Ticaret	10,4

Kaynak: The Economist Intelligence Unit, Belarus Country Report December 2004

Beyaz Rusya, 1990-1995 yılları arasında derin bir durgunluk dönemi yaşamış; üretimde önemli kayıplara uğramıştır. Ancak, Rusya Federasyonu’nun Beyaz Rusya ile yaptığı Anlaşmalar çerçevesinde ülkeye tanıdığı tavizler neticesinde Beyaz Rusya’nın enerji borçlarının bir kısmını silmesi ve hükümetin ekonomi politikalarının sıkı şekilde uygulanması sayesinde ekonomideki daralma diğer eski Sovyet Cumhuriyetlerinde olduğu kadar şiddetli olmamıştır.

Ülke, 1996 yılında GSYİH’da meydana gelen %2,8 oranındaki artışla durgunluk sürecinden çıkmıştır. Reel üretimin GSYİH’daki payı, sanayi malları üretiminin Rusya’ya ihracat amacıyla artırılmasına yönelik para, kredi ve kamu politikaları neticesinde 1997 yılında %10,7 ve 1998 yılında %8,3 oranında artış göstermiştir. Bu uygulamalar neticesinde sanayi üretimi büyüme hızı GSYİH büyüme hızının üzerinde gerçekleşmiştir. 1999 yılında bu eğilim daha da belirginleşmiş GSYİH büyüme hızı %3,4 iken, sanayi üretim artışı %9 olmuştur. GSYİH büyüme oranı ve sanayi üretimi artışı arasındaki bu farkın nedeni tarım sektöründeki büyük daralmadan kaynaklanmaktadır. 2000, 2001 ve 2002 yıllarında ekonomi sırası ile %5,8, %4.1 ve %4,7 oranında büyümüştür. Son yıllarda büyüme hızının yavaşlaması yatırım düzeyindeki kronik düşüklük ve eskimiş sermaye stoğudur.

Rusya Federasyonu’nda Ağustos 1998’den beri yaşanan ekonomik karışıklık, Rusya’ya ihracatı artırmaya dayalı bir büyüme politikasını uygulayan Beyaz Rusya’yı da ekonomik olarak olumsuz yönde etkilemiştir. Bu sebeple Rusya’nın satın alamamasından kaynaklanan çok önemli miktarda sanayi malları stoğu oluşmuştur.
Karşılaştırmalı Ekonomik Göstergeler, 2003

 

	Beyaz Rusya	Letonya	Litvanya	Romanya	Estonya
GSYİH (milyar $)	17,5	11,1	18,4	57,0	9,1
Kişi Başına GSYİH ($, Satın Alma Gücü Paritesine Göre)	1 767	4 740	5 321	2 628*	6 710*
Enflasyon (%, ort.)	28,4	2,9	-1,2	15,3	1,3
Cari İşlemler Dengesi	-0,5	-0,9	-1,2	-3,3*	-1,2
İhracat (milyar, $)	10,1	3,2	7,7	17,6*	4,6
İthalat (milyar, $)	11,3	5,2	9,4	22,2*	6,2

Kaynak: The Economist Intelligence Unit, Belarus Country Profile 2004
*:Tahmini

1998 yılında, 2015 yılı itibarı ile verimlilikte %100 büyüme ve sanayi üretiminde %80-85 artış hedefleyen uzun vadeli bir sınai kalkınma programının uygulanmasına onay verilmiştir. Program, özellikle ülke üretimi malların ithal ikamesinin gelişmesine yardımcı olan ve imalat sanayiinde faaliyet gösteren işletmelerde araştırma ve geliştirme faaliyetlerini destekleyen yoğun bir hükümet müdahelesini öngörmektedir.

Beyaz Rusya’nın sağladığı ekonomik büyüme ülkenin gerçekleştirdiği önemli yapısal değişimlerin bir yansıması değildir. Çok büyük ölçekli olan ve merkezi olarak kontrol edilen sanayi işletmeleri ekonominin büyük çoğunluğuna egemen olmaya devam etmektedir.Ayrıca hükümet özel kuruluşlar üzerinde önemli bir kontrol mekanizması kurmuştur.
1999 BEYAZ RUSYA-RUSYA FEDERASYONU BİRLİK ANLAŞMASI

1999 yılı Birlik Anlaşması, Beyaz Rusya ve Rusya Federasyonu’nu entegrasyona götüren aşamalardan üçüncüsüdür. Beyaz Rusya-Rusya Federasyonu entegrasyonunun ilk adımı 1995 yılında iki ülke arasında bir Dostluk ve İşbirliği Anlaşması imzalanması ile başlamıştır. İki ülke arasındaki işbirliğini derinleştiren diğer önemli anlaşmalar ise 1996 ve 1998 yıllarında imzalanmıştır. 1999 yılı Anlaşması eski Sovyet Cumhuriyetleri arasında bugüne kadar yapılmış en geniş kapsamlı İşbirliği Anlaşması olma özelliğini taşımaktadır.
Bu Anlaşma ile Beyaz Rusya pek çok alanda egemenlik hakkını uluslarüstü kurullara devretmiş bulunmaktadır. Bu kurullar, her iki ülke liderlerinden oluşan Yüksek Konsey, Bakanlar Konseyi ve iki meclisli bir parlamentodur.

Yüksek Konsey, Birliğin yürütme organı olup, Birlik bütçesini ve uluslararası anlaşmaları onaylama yetkisine sahiptir. Her bir ülkenin veto hakkı bulunmakta ve Konseye başkanlık sıra ile yapılmaktadır.

Bakanlar Konseyi, her iki ülkenin başbakanları, dışişleri bakanları, ekonomi ve maliye bakanlarından oluşmaktadır. Bakanlar Konseyi’nin görevi dış politika ve savunma politikalarının koordinasyonu ve para, maliye ve kredi politikalarının uyumlaştırılması da dahil olmak üzere ortak bir ekonomik alan oluşturulmasıdır. Gümrük tarifelerinin tamamının uyumlaştırılmasının 2005 yılından önce gerçekleştirilmesi öngörülmemektedir. Ancak 2002 yılının ilk aylarında bu alanda bazı başlangıç adımları atılmıştır. Rus Rublesinin Beyaz Rusya Rublesi tarafından benimsenmesi anlamına gelen para sistemlerinin bütünleştirilmesinin ise 2008’e kadar gerçekleşmesi beklenmemektedir.

Anlaşma uyarınca, Rusya Federasyonu ve Beyaz Rusya bağımsızlıklarını ve ulusal kimliklerini koruyacak ve BM ve diğer uluslararası oluşumlarda ayrı olarak varlık göstereceklerdir.

Anlaşma uyarınca öngörülen askeri işbirliği; ortak bir askeri doktrin, ortak bir silahlanma programı, ortak bir bölgesel hava savunma sistemi ve Rus-Beyaz Rus askerlerinden meydana gelen ortak bölgesel birliklerin oluşturulması konularını içermektedir.

Beyaz Rusya 1991 yılında bağımsızlığını kazanmasından itibaren hiperenflasyon sorunu ile karşı karşıya kalmıştır. Enflasyon başlagıçta bağımsızlık sonrasında gerçekleştirilen fiyat liberalizasyonu nedeni ile artmış daha sonra uygulanan para politikaları yüksek enflasyonunun devam etmesine neden olmuştur. Hükümetin bazı sektörleri desteklemek için kaynak yaratmak amacıyla para basması ülkede yaşanan hiperenflasyonun başlıca sebebidir. Ayrıca, enflasyon artışının durdurulması amacıyla ithal ürünlere miktar kısıtlaması getirilmiş olup, et, süt ve ekmek gibi bazı temel tüketim mallarının fiyatları kontrol altına alınmıştır. Ancak, bu uygulama karaborsanın canlanmasına neden olmuştur. 1994 yılında yıllık ortalama enflasyon %2221 düzeyine yükselmiştir. 1995 yılında yıllık enflasyon nispeten düşüş göstermiş; %709 olmuştur. 1996 yılında uygulanan sıkı para politikaları neticesinde enflasyon oranı %53 düzeyine düşmüştür. Tüketici fiyatları enflasyonu 1997 yılında yeniden yükselmeye başlamış; 1998 yılının ilk yarısında aylık oranlar %2,5-3 düzeylerinde gerçekleşmesine rağmen yılın diğer yarısında, Ağustos ayında Rusya'da yaşanan ekonomik kriz sonrasında aylık oranlar çift haneli rakamlara yükselmiştir. Bölgede yaşanan para krizinin enflasyonu yeniden artırması sonrasında hükümet sıkı para politikaları uygulamaya başlamıştır. Netice olarak, 2003 yılı başında 1998 ve 2000 yılları arasında yaşanan 3 haneli enflasyon sona ermiş ve %35'in altı na düşmüştür. Enflasyonun düşmesinde Merkez Bankası tarafından uygulanan kur politikaları etkili olmuştur. 2003 yılı itibarı ile %35'lere düşen enflasyon oranı Beyaz Rusya standartlarına göre düşük olmakla birlikte diğer bölge ülkeleri ile kıyaslandığında hala yüksek düzeyde seyretmektedir. Tarım ve sanayi sektörlerinin desteklenmesi ihtiyacı nedeni ile enflasyonu aşağı çekecek sıkı para ve maliye politikaları uygulanamamaktadır. Gerekli politikaların yeterince uygulanamamasının yanı sıra enflasyonu düşürmeye yönelik diğer araçlar da hükümet tarafından sınırlı düzeyde kullanılmaktadır. Beyaz Rusya zaman zaman bankalara nakit para çekecek araçlar kullanmakta ve işletmeler üzerinde toptan eşya fiyat artışlarını tüketici fiyatlarına yansıtmamaları yönünde baskı uygulamaktadır. Toptan eşya enflasyonu 2002 yılında %40 olmuştur. Toptan eşya fiyatları enflasyonu sürekli olaraka tüketici fiyatları enflasyonunun üzerindedir.
Yıllık Ortalama Enflasyon Oranları (%)


 

Yillar	2000	2001	2002	2003	2004*
Tüketici Fiyatlari	168,6	61,1	42,5	28,2	18,4

Kaynak: The Economist Intelligence Unit, Belarus Country Report, December 2004
*: Tahmini

1997 yılında Beyaz Rusya Rublesinin nominal değerinin %98 oranında düşmesini takiben 1997 yılı sonu itibarı ile BRb30 740: ABD $1 iken, 1998 yılı sonunda BRb107 000: ABD $1 olmuştur. Karaborsada ise ABD Dolarının döviz kuru resmi kurun 3 katı üzerindedir. Beyaz Rusya Rublesinin hızla değer kaybetmesinin nedeni, uygulanan sıkı para politikası ve Rusya Krizidir. 1998-1999 yıllarında IMF ile yapılan görüşmeler neticesinde döviz piyasasının liberalize edilmesi ve tek bir döviz kuru yaratılması yönünde politikalar uygulanmaya başlamıştır. Bu amaca yönelik olarak 1 Ocak 2000 tarihinden itibaren Rubleden 3 sıfır atılmış ve resmi döviz kuru ve karaborsa döviz kuru hemen hemen aynı seviyeye getirilmiştir. Bunun yanısıra, ülke parasının stabilizasyonunun sağlanmasına yönelik olarak daha sıkı para ve kredi politikaları da uygulanmaya başlamıştır. 2001 yılı Ocak ayında Beyaz Rusya Merkez Bankası, Beyaz Rusya rublesini göreceli olarak daha istikrarlı bir para birimi olan Rus rublesine sabitlemiştir. Sözkonusu kur politikası ülke parasını "sürünen bant sistemi" olarak adlandırılan para politikası ile Rus rublesine endekslemiştir. Beyaz Rusya Merkez Bankası 2004 yılı Ocak ayından itibaren Beyaz Rusya rublesini, Rus rublesine sabitleyen yeni bir kur politikası uygulamaya başlayacağını ilan etmiştir. Rusya ve Beyaz Rusya arasındaki Birlik Anlaşması hükümlerine göre 2005 yılı başından itibaren Rus rublesi Beyaz Rusya'da ortak para birimi olarak kullanılmaya başlanacaktır. 2008 yılından itibaren ise yeni para birimi ile değiştirilecektir. Projeksiyon Özeti
 

	2003a	2004b	2005c	2006c
Reel GSYİH Artışı (%)	6,8	10,5	7,0	6,0
GSYİH (milyar $)	17,5	23,1	26,9	30,2
Enflasyon (ort., %)	28,2	18,4	16,0	20,5
İhracat (milyon $)	10 073	13 260	15 688	16 317
İthalat (milyon $)	11 329	15 300	17 716	18 963
Döviz Kuru (ort., BRb:ABD $)	2 051,3	2 160,0	2 310,0	2 590,0

a: Gerçek b:Tahmin c: Öngörü
Kaynak: The Economist Intelligence Unit, Belarus-Moldova Country Report, December 2004
Beyaz Rusya ekonomisi, ihracatının büyük kısmını gerçekleştirdiği Rus ekonomisindeki gelişmelerden doğrudan etkilenmektedir. Global ekonomide yaşanan yavaşlamaya rağmen Rus ekonomisi, iç talep artışı ve yüksek düzeyde seyreden petrol fiyatları sayesinde 2003 ve 2004 yıllarına ilişkin olumlu bir performans beklentisi yaratmaktadır. Rusya'da GSYİH'nın 2003 ve 2004 yıllarında sırası ile %4,8 ve %4 büyümesi beklenmektedir. Rus ekonomisinin petrole bağlı bir ekonomi olması nedeni ile petrol fiyatlarının seyri hem Rus hem de Beyaz Rusya ekonmisi için önem taşımaktadır. Beyaz Rusya ekonomisi, ülkeye yeterli ölçüde sermaye yatırımlarının yapılmayışı ve yapısal reformların gerçekleştirilmemesi nedeni ile Rusya'daki ekonomik büyümeden tam anlamı ile istifade edememektedir. Bu durum, sanayi sektörünün verimliliğinde anlamlı bir gelişme olmasını engellemektedir. 2003 ve 2004 yıllarında sanayi sektöründeki verimlilik artışının %3-3,5 oranını geçmeyeceği tahmin edilmektedir. Aynı şekilde tarım sektöründe de yapısal reformalrın yapılmaması ve düşük yatırım seviyesi nedeni ile iyi giden hava koşullarına rağmen %2 gibi düşük oranlı bir büyüme beklenmektedir. Zayıf sanayi üretimi ve çok az miktarda artan hizmet sektörü üretimi beraberinde 2003 ve 2004 yıllarında GSYİH artış hızı da sınırlı düzeyde kalacaktır.

2003 yılında Beyaz Rusya rublesinin Rus rublesi karşısındaki göreceli istikrarı ve 2004 yılında uygulamaya konulacak olan sabitleme politikasının Beyaz Rusya rublesinin değerini artırması, Beyaz Rusya mallarını ululararası rekabet edebilirliğini olumsuz yönde etkileyecek ve ülkenin Rusya'ya ihracatını sınırlayacaktır. Batılı pazarlarda rekabet edebilirliğin düşük olması nedeni ile güçlü bir ihracat artışı beklenmemektedir. Son zamanlarda bir pazar çeşitlenmesinin yaşanmasına rağmen Beyaz Rusya mallarının gelişmiş ihraç pazarlarına nüfuz etmesinin zor olduğu gözlenmektedir. Bunun gerçekleştirilebilmesi için dağıtım sistemlerine yatırım yapılması ihtiyacı bulunmaktadır.
Doğal Kaynaklar ve Çevre


Beyaz Rusya 207 600 km2’lik topraklarıyla kuzeybatısındaki Litvanya’dan büyük, ancak komşuları Ukrayna ve Polonya’dan küçük bir ülkedir. Ülke toprakları genel olarak düz olup pek çok göllere ve güneydeki Pripet bataklıkları gibi bataklık arazilere sahiptir. Ülkenin 1/3’ü ormanlık alanlardan oluşmaktadır. Avrupa Kıtasının en geniş ormanlarından biri olan Polonya sınırındaki Belavezhskaja Pushcha Ormanı kıtasındaki en büyük Avrupa bizonu nüfusuna sahip ormandır. Karasal iklime sahip olan Beyaz Rusya kuzeydoğu Avrupa’daki en soğuk ülkedir. Başkent Minsk’teki ortalama sıcaklıklar Ocak ayında 5 °C, Temmuz ayında ise 19 °C'dir.

Nüfus
1989 yılında düzenlenen en son nüfus sayımına göre; nüfusun %78'i Beyaz Rus, %13'ü ise Ruslardan oluşmaktadır. Ülkede %4 oranında Polonez ve %3 oranında da Ukraynalı nüfus bulunmaktadır. Diğer eski Sovyet Cumhuriyetlerinde ise, 2 milyondan fazla Beyaz Rus yaşamaktadır. Ayrıca, Polonya'nın doğusunda da önemli Beyaz Rus nüfusu bulunmaktadır. Nüfusun %70'i Rus Ortodoks, %20'si Katolik olarak kayıtlıdır. Küçük Tatar nüfusu ise Müslümandır. Ülkede ayrıca küçük Musevi cemaatleri de bulunmaktadır.

Avrupa'daki pek çok ülke gibi Beyaz Rusya da yaşlanan bir nüfusa sahiptir. Çalışma yaşının altındaki nüfus giderek azalmakta olup, toplam nüfusun %19'unu oluşturmaktadır. 2000 yılı itibarı ile ülke nüfusunun %16,6'sı tarım, %29,3'ü sanayi, %6,8'i inşaat, %47,3'ü hizmet sektöründe istihdam edilmektedir.

2002 yılında ortalama yaşam süresi 67,9 olmuştur.
SEKTÖRLER
SSCB döneminde yoğun olarak sanayi ve tarım üretiminde bulunan ülkenin 1999 yılında GSYİH’sının %29,6’sı sanayi, %10,7’si tarım, %10,3’ü ulaşım ve haberleşme, %9,9’u ticaret ve %6,2’si inşaat sektörlerinden oluşmaktadır.
Tarım

Tarıma fazla elverişli olmayan Beyaz Rusya toprakları özel bir üretim yapılmasını gerektirmektedir. Tarımsal üretim içinde hayvancılık çok önemli bir yere sahiptir. Belli başlı tarım ürünleri; hububat, patates, şekerpancarı, keten, et, süt, yumurta, sebzeler, meyveler ve mısırdır.

Ülke, 1986 yılında Ukrayna’da yaşanan Çernobil kazasından sonra tarıma elverişli topraklarının %20’sini kaybetmiştir. Bu topraklar halen üretime ve her türlü kullanıma kapalı bulunmaktadır.

Sovyet Dönemi süresince, ülkenin tarım sektörü SSCB’nin kuzeybatısındaki kentlere gıda sağlamaktaydı. Bu dönemde ülkede özellikle et üretilmekteydi. Ancak, bağımsızlık sonrasında hayvan sayısında düşüş görülmüş, ülkenin dışa bağımlılığının azaltılması amacıyla hububat üretimine ağırlık verilmiştir. Toplam tarımsal üretim son yıllarda ciddi düşüş göstermiştir. Resmi istatistiklere göre; toplam üretim 1992 ve 1995 yılları arasında %19,7 oranında düşüş göstermiştir. 1999 yılında yaşanan ikinci kötü hasat tarımsal üretimde %8,9 oranında daralmaya neden olmuştur. Yaşanan kötü hasatların en önemli sebebi yatırım eksikliğidir. Hükümetin suni olarak düşük gıda fiyatları sağlama politikası nedeniyle tarım sektöründe karlılık çok düşük düzeylerdedir. Bu sorunlar toprakta kamu mülkiyeti ve maliyetlerin karşılanabilmesi için yoğun olarak sübvansiyon gerektiren Sovyet tipi tarımsal işletmeler birleşince daha da büyümektedir. IMF hesaplamalarına göre; tarım sektöründe katma değer 1991 ve 1997 yılları arasında %30’dan fazla azalmıştır.1997 yılında üretimde yalnızca %5 oranında bir iyileşme gözlenmiştir. 1998’de hububat üretiminde %25 oranında, reel toplam tarımsal üretimde ise %0,5 oranında daralma olmuştur.

Beyaz Rusya önemli miktarda ayçiçek tohumu, bitkisel yağ ve kaliteli buğday ithalatçısı bir ülkedir. Bu ürünlerde Türkiye’nin ihracat imkanı bulunmaktadır.
Tarımsal Üretim (000 ton, değişim 1990=100)

 

Yillar	1994	1995	1996	1997	1998
Hububat	6095	5 502	5 792	6 420	4 852
%	-86,6	-78,2	-82,3	-91,3	-77,1
Sekerpancari	1 078	1 172	1 011	1 262	1 420
%	-72,9	-79,2	-68,4	-85,3	-123,8
Patates	8 241	9 504	10 881	6 942	7 508
%	-95,9	-110,6	-126,7	-80,8	-83,8
Keten	49	60	49	26	35
%	-94,2	-115,4	-94,2	-50,0	-46,3
Et	1 138	995	937	941	728
%	-64,7	-56,6	-53,3	-53,5	-45,8
Süt	5 510	5 070	4 908	5 088	3 169
%	-73,9	-68,0	-65,8	-68,2	-46,5
Yumurta (milyon adet)	3 400	3 373	3 403	3 500	2 169
%	-92,2	-93,2	-94,1	-95,7	-58,3
Sebze	1 029	1 031	*	*	*
Misir	1	3	*	*	*
Meyve	396	383	*	*	*

Kaynak: The Economist Intelligence Unit, Belarus-Moldova Country Profile2000
(*): Bu degerlere ulasilamamistir.

Sanayi

SSCB döneminde sanayi sektöründe faaliyet gösteren büyük fabrikalar diğer Sovyet Cumhuriyetlerinden getirilen hammaddeleri işleyerek yeniden bu ülkelere ihraç etmekle görevliydi. SSCB’nin dağılmasının ardından geleneksel ekonomik bağların ve tek Ruble alanının bozulması ülkede geçiş dönemi sıkıntılarına yol açmıştır. Bu durum, sanayi ürünlerinin ihracatına dayalı Beyaz Rusya ekonomisini zayıflatmıştır. Sektörde yaşanan sıkıntılar verimliliğin artırılması çalışmaları, devlet tarafından uygulanan ucuz kredi politikası ve Rusya ile imzalanan gaz ve petrol karşılığında sanayi ürünleri satılmasına yönelik anlaşmaların yürürlüğe girmesi gibi olumlu gelişmeler sayesinde 1996 yılında sona ermiştir. 1996 yılında sektörde yaşanan daralma sona ermiş ve büyüme başlamıştır. 1996 yılında sektördeki toplam üretim artışı %3,5’tir. IMF verilerine göre 1997 yılında ise sanayi %17,6 oranında büyüme göstermiştir.

Sovyetler Birliği’nin en önemli sanayi merkezlerinden biri olan Beyaz Rusya özellikle araçlar, ev eşyaları ve askeri ekipman üretiminde uzmanlaşmıştır. Ancak bağımsızlığı izleyen dönemde, reel sanayi üretimi 1992 ve 1994 yılları arasında %32,4 oranında daralmıştır. Rusya’daki hammadde ve enerji fiyatlarının dünya fiyatlarına yaklaşması özellikle yoğun biçimde bu girdilere bağımlı olan kimyasallar ve makineler gibi sektörlerin üretim kaybına uğramasına neden olmuştur. Ancak, IMF verilerine göre; 1996 yılında sanayi sektörü üretiminde %3,5 oranında artış gerçekleşmiştir. 1997 yılında ise, artış %17,6’ya ulaşmıştır. Sanayi Üretimi (% degisim)

 

Yillar	1994	1995	1996	1997	1998
Enerji Üretimi	-11,3	-15,8	-1,6	5,65	-7,5
Aritma	-48,9	12,3	-5,2	-1,0	0,7
Kimyasallar ve Petrokimyasallar	-16,8	8,9	7,2	17,6	6,0
Ferro Metalurji	-12,5	-1,4	23,4	34,5	15,4
Makineler ve Metalcilik	-14,1	-20,5	1,6	25,6	13,2
Agaç ürünleri ve kagit	-12,7	-9,6	14,2	30,8	21,2
Insaat Malzemeleri	-28,8	-21,2	-4,0	28,1	14,3
Hafif Sanayi	-23,0	-34,1	11,9	27,1	22,2
Gida Sanayi	-5,5	-12,7	5,5	11,8	19,0
Toplam	-17,1	-11,7	3,5	17,6	11,0

Kaynak: The Economist Intelligence Unit, Belarus-Moldova Country Profile 2000

Madencilik
Beyaz Rusya az miktarda petrol, şist ve kömür yataklarına sahiptir. Ülkedeki tebeşir, alçıtaşı ve alüminyum kaynakları inşaat sanayi tarafından kullanılmaktadır. Ayrıca, kimya ve gübre sanayileri sınırlı miktardaki demir ve demir dışı metal cevherlerinden ve fosfat kaynaklarından faydalanmaktadır.


İnşaat


1990’lı yılların başlarında, bağımsızlık sonrası yaşanan ekonomik gerileme inşaat sektörünü önemli ölçüde etkilemiştir. Hükümet tarafından 1996 yılında başlatılan ucuz kredi politikası sektörde yeniden düzelmeyi başlatmıştır. Tamamlanan konut sayısı 1995 yılında 8 340 iken, 1996’da 12 340’a yükselmiştir. Sektördeki iyileşme 1998 yılında da devam etmiş, konut inşaatı 1997 yılına göre %8,3 oranında artmıştır. Hükümet yüksek büyüme oranı ve düşük işsizliğin sağlanması olarak belirlediği başlıca politikalarını gerçekleştirmek üzere sermaye yatırımı ve konut inşaatı gibi önemli inşaat projelerini başlatmış bulunmaktadır. Ekonominin zor dönemlerinde dahi hükümet bu tür inşaat projeleri için harcamalar yapmaya devam etmektedir.


Hizmetler

IMF verilerine göre sağlık ve eğitim sektörlerinde katma değer 1991 ve 1997 yılları arasında küçük miktarda artış göstermiştir. Rusya Federasyonu ile ticaretin artması ve Belarus’un Avrupa’daki merkezi konumunun etkisiyle ticaret ve ulaşım sektörlerine bağlı hizmet ticaretinde son yıllarda önemli artışlar gözlenmiştir. Ülkenin turizm ve perakende sektörleri yeterince gelişmemiştir. Ülke dışından gelen ziyaretçiler genel olarak büyük kamu otellerinden faydalanmaktadır. Son yıllarda ülkede uluslararası seyahat organizasyonlarına yönelik turizm acentaları da kurulmuştur.

Dağıtım Kanalları
Devletin perakende sektörü üzerindeki sıkı kontrolü devam etmektedir. Ülkedeki batı tarzı süpermarketlerde satılan ürünler oldukça pahalıdır. Tüketiciler ihtiyaçlarını daha çok karaborsada gidermektedir
Ulaşım ve Haberleşme


55 000 km uzunluğunda karayoluna sahip Beyaz Rusya, doğu Avrupa’da 3 ana otoyolun (Polonya sınırındaki Brest kentini Moskova’ya bağlayan M1; Riga, Vitebsk, Mogilev ve Kiev kentlerini bağlayan M20; güney sınırındaki Brest’ten Rusya’ya uzanan M13) kesiştiği önemli bir noktada yer almaktadır.

100 aile başına düşen binek otomobili sayısı 1990’da 18 iken, 1996’da 32’ye yükselmiştir. Yaklaşık 5 500 km uzunluğunda demiryolu ağına sahip olan ülkede ayrıca 6 adet bölgesel havaalanı ve Minsk ve Brest kentlerinde 2 adet uluslararası havaalanı bulunmaktadır.

Telefon ağı modernize edilmekte olan ülkede her 100 kişiye düşen telefon hattı sayısı 1997 yılında 22,6 ‘ya ulaşmıştır. Bu sayı Polonya’da 19,4; Litvantaya’da 28,3 ve Ukrayna’da 18,6’dır. Bu rakamın 1998 yılında 64’e çıktığı tahmin edilmektedir.

BelCEL isimli GSM Operatörü ülkede 1993 yılından beri hizmet vermektedir. 1999 yılı Nisan ayında sektörde ikinci bir şirket daha faaliyet göstermeye başlamış olup, %49’u SB-Telecom isimli bir İsviçre şirketi tarafından satın alınmıştır. Bu yeni şirketin geri kalan kontrol hisseleri ise iki Beyaz Rus şirketi elinde bulunmaktadır. Önemli büyüklükte rafineri kapasitesine sahip olan Beyaz Rusya, aynı zamanda enerji ihracatında önemli bir rota üzerinde bulunmaktadır. Ancak, rezervleri ihtiyaçlarının çok altındadır. Bundan dolayı, ülke enerji yönünden dışa bağımlıdır. Ülkenin petrol ihtiyacının %98’i, kömür ihtiyacının ve elektrik ihtiyacının tamamı ülke dışından karşılanmaktadır. Ülke, doğalgaz ve petrol ihtiyacını Rusya Federasyonu’ndan karşılamakta olup petrol ve doğalgaz alımında bu ülkeden tercihli muamele görmektedir. Rusya Federasyonu petrol ve doğalgaz satışında Beyaz Rusya’ya, Ukrayna ve Moldova’ya uyguladığı fiyatın yarısını uygulamaktadır. Ülke, elektrik ihtiyacını Rusya Federasyonu ve Litvanya’dan karşılamaktadır.



Bankacılık


Beyaz Rusya, SSCB'nin dağılmasının ardından 1991 yılında bankacılık sistemini yeniden yapılandırmış ve Sovyetler Birliği'nin devlet bankasının Beyaz Rusya şubesi olan Gosbank'ı ülkenin Merkez Bankası (National Bank of Belarus-NBB) olarak dönüştürmüştür. Sermaye yeterliliğinin 1997'de 2,3 milyon $'a yükseltilmesi bazı likidite yetersizliği içinde olan bankaların kapanmasına, bazı bankaların da birleşmesine neden olmuştur. Sonuç olarak 1994 yılında 50 olan ticari banka sayısı, 2003 yılı Mayıs ayı itibarı ile 28'e düşmüştür. Enerji

Önemli büyüklükte rafineri kapasitesine sahip olan Beyaz Rusya, aynı zamanda enerji ihracatında önemli bir rota üzerinde bulunmaktadır. Ancak, rezervleri ihtiyaçlarının çok altındadır. Bundan dolayı, ülke enerji yönünden dışa bağımlıdır. Ülkenin petrol ihtiyacının %98'i, kömür ihtiyacının ve elektrik ihtiyacının tamamı ülke dışından karşılanmaktadır. Ülke, doğalgaz ve petrol ihtiyacını Rusya Federasyonu'ndan karşılamakta olup petrol ve doğalgaz alımında bu ülkeden tercihli muamele görmektedir. Rusya'dan gaz ithalatında Mayıs 2002'den beri fiyat indirimlerinden yararlanılmaktadır. Ülke, elektrik ihtiyacını Rusya Federasyonu ve Litvanya'dan karşılamaktadır.

Enerji İstatistikleri
 

	1999	2000	2001	2002
Ham Petrol (000 ton)
Yurtiçi üretim	1830
Yurtiçi tüketim	11 456
Ihracat	382
Ithalat	10 055
Dogalgaz (milyon metreküp)
Yurtiçi üretim	252
Yurtiçi tüketim	16 278
Ihracat	0
Ithalat	16 004
Elektrik (kw/saat)
Yurtiçi üretim	23 492
Yurtiçi tüketim	34 166
Ihracat	2 073
Ithalat	12 747

Kaynak: The Economist Intelligence Unit, Belarus-Moldova Country Profile 2000
*: Bu degerlere ulasilamamistir.

Beyaz Rusya tahmini olarak 160 milyon ton petrol ve 16 milyon metreküp doğalgaz rezervlerine sahip olmasına rağmen, sahip olduğu kaynakların çıkarılması oldukça güçtür. Ülkenin rezervleri ihtiyaçlarının yalnızca %10'unu karşılamaktadır.

Ülke, 1999 yılı Mart ayında en az 10 yıllık bir süre için nükleer güç istasyonu kurulmasına yönelik planlarını ertelemiştir.

Ekonomide Liberalizasyon Çalışmaları ve Özelleştirme

Beyaz Rusya, 1994 yılından günümüze dek kamu teşebbüslerinin özelleştirilmesi de dahil olmak üzere, ekonomik reformlar hususunda fazla ilerleme kaydetmemiştir. Ülkede pazar ekonomisine geçiş için bazı ekonomik reformlar yapılmasına rağmen kamu kuruluşlarının özellikle-büyük ölçekli kuruluşların-özelleştirilmesi sekteye uğramıştır. Özelleştirmenin gecikmesi üretimi ve kaynakların verimli kullanılmasını engellemektedir.1991 yılı Ocak ayında devlet mallarının idaresi ve özelleştirilmesi ile görevlendirilen Devlet Malları Komitesi kurulmuştur. 1991 ve 1992 yılları arasında 44 orta ölçekli kuruluş işçilerine satılmak suretiyle özelleştirilmiştir. Aynı yıllar arasında belediyelere ait 100 kuruluş işçilere devredilmiştir. Belarus Parlamentosu 1 Temmuz 1992 tarihinde konutların özelleştirilmesi, Ocak 1993’te de devlete ait malların özelleştirilmesi ile ilgili kanunları kabul etmiştir.

1992 yılında “Kıymetli Evrak ve Borsa Hakkında Kanun” yürürlüğe girmiştir. Beyaz Rusya Menkul Kıymetler Borsası seansları haftada bir yapılmakta olup, çoğunluğu banka olan yalnızca 10 şirketin hisseleri işlem görmektedir. Menkul Kıymetler Borsası’nın Minsk Bankalararası Döviz Borsası ile birleştirilerek, tek bir hisse senedi ve döviz borsası oluşturulması gündemdedir.

1993 yılında uygulamaya konulan özelleştirme programına göre 2000 yılına kadar kamu teşebbüslerinin 2/3’ünün özel mülkiyete dönüştürülmesi hadeflenmiştir. 1994 yılında kitlesel özelleştirme programı, özelleştirme bonosu arz edilmesi suretiyle uygulanmaya başlamıştır. 1996 yılında toplam 516 şirket özelleştirme bonusu dağıtımı yoluyla özelleştirilmek üzere listeye alınmış ancak bu program daha sonra dondurulmuştur. 1997 yılında bono aracılığı ile özelleştirilmesi planlanan 36 şirketin özelleştirilmesi de askıya alınmıştır. Öncelikli olarak perakende sektörü (küçük işletmeler, restoranlar, dükkanlar) özelleştirilmiştir.

Beyaz Rusya vatandaşlarının ve ülkedeki yabancı uyruklu kişilerin toprak satın alması mümkün değildir. Toprak mülkiyeti yalnızca çok küçük arazilerde gerçekleştirilen bahçecilik ve çiftçilik gibi faaliyetler için mümkündür. Haziran 1993 tarihli Toprak Mülkiyeti Hakkındaki Kanun’a göre, topraklar yabancı uyruklu kişilerce ve Beyaz Rusya vatandaşlarınca ancak 99 yıllığına kiralanabilir. Geçiş dönemi yaşayan Beyaz Rusya’da toprak mülkiyeti hususunda halen çeşitli sıkıntılar yaşanmaktadır.
Yabancı Sermaye

Beyaz Rusya bağımsızlığından bu yana ülkeye çok az düzeyde doğrudan yabancı sermaye çekebilmiştir. Ülke, sahip olduğu vasıflı işgücüne, Rus pazarına ve AB'ye entegrasyon sürecinde olan doğu Avrupa pazarlarına yakınlığına rağmen yatırımların gelişmesine olanak sağlayan bir ortam yaratamamıştır. Yabancı yatırımları çekecek pekçok kanuni düzenlemenin yerine getirilmesine rağmen devletin ekonomide yüksek düzeyde yer alması ve özel sektöre bakış açısı nedeni ile ülkeye yatırım yapmak caydırıcı hale gelmektedir. IMF verilerine göre ülkeye giren doğrudan yabancı yatırımlar tutarı 2001 yılı sonu itibarı ie 1,36 milyar ABD dolarıdır. Doğrudan yabancı yatırım tutarı GSYİH'nın %11'i kadar olup, kişi başına 140 ABD dolarından azdır. Bu rakamlar Rusya'nın biraz altında olmakla birlikte komşu ülke Polonya'ya göre çok düşük düzeydedir. Polonya'da kişi başına düşen doğrudan yabancı yatırım tutarı 900 ABD $'ından fazladır. Yabancı yatırım miktarının Rusya'ya yakın olmasının nedeni 1990'ların sonunda başlayan Yamal boru hattı projesidir. Sözkonusu boru hattı projesi, Rus petrolünün batı Avrupa pazarlarına ihracatını sağlamaktadır.

1996 ve 2000 yılları arasında Beyaz Rusya'ya giren yıllık, ortalama doğrudan yabancı sermaye akışı GSYİH'nın yaklaşık %1,8'i kadar olmuştur. Aynı dönemde doğrudan yabancı yatırımların GSYİH'daki payı bölge ülkelerinde %4.3'tür. Yabancı yatırımların bölge ülkelerine göre düşük seviyede olmasının başlıca nedeni Beyaz Rusya'da pazar ekonomisine geçiş için gerekli düzenlemelerin yapılmamasıdır. Ülkede makroekonomik istikrarın sağlanamamasının yanı sıra özel sektörün yeterince gelişmemiş, fiyat serbestisinin sağlanamamış, ticaret ve rekabet hususundaki uluslararası kuralların henüz yerleşmemiş ve finansal kurumların gelişiminin sağlanamamış olması diğer önemli sorunlardır. Ayrıca, kamu sektörünün özel sektöre göre avantajlı durumda olması ülkeye giren yabancı yatırımcıları caydırıcı diğer bir etkendir.

Ülkeye giren doğrudan yabancı yatırımların yaklaşık yarısı AB ülkelerinden gelmektedir. Rusya haricinde ülkedeki en önemli yatırımcılar Almanya ve Hollanda'dır. Almanya ve Hollanda'nın doğrudan yabancı yatırımlar içindeki payı sırası ile %10 ve %15'tir. Yamal projesi haricinde Rusya Federasyonu'nun ülkedeki yatırımları önemsiz gözükmektedir. Ancak, Rusya Federasyonu'nun yatırımları ülkeye Güney Kıbrıs üzerinden off-shore sermaye olarak geldiği için göründüğünden fazladır. Kıbrıs'ın toplam yatırımlar içindeki payı ise %5 ila %10 arasında değişmektedir. Güney Kıbrıs'ın toplam doğrudan yatırımlar içindeki payı ABD'ye yakın, İngiltere ve Polonya'dan ise fazladır. Doğrudan yabancı yatırımların yaklaşık yarısı hizmet sektörüne, üçte biri ise sanayi sektörüne yapılmıştır. İmalat sanayiinde gıda ve mühendislik sektörleri en fazla yatırım çeken sektörlerdir. Doğrudan yabancı yatırımların %5 ila %10'u taşımacılık sektörüne yapılmıştır. Tarım sektörünün doğrudan yabancı yatırımlar içindeki payı, reformların gerçekleştirilmemesi nedeni ile düşük düzeyde kalmıştır.

Ülkedeki en önemli batılı yatırımcılar Coca-Cola ve Ford Motor şirketleridir. Coca-Cola, Minsk kentinde 50 milyon $ tutarında bir şişeleme fabrikası inşa etmektedir. Ford ise, yılda 6000 adet araba ve kamyon üretmesi planlanan bir fabrikanın inşası amacıyla kurulan 20 milyon $ tutarında bir ortak yatırım projesinde %51 oranında paya sahiptir. Diğer ortaklar ise, %26 hisse ile Beyaz Rusya Hükümeti ve %23'lük hissesi ile Lada-OMC'dir. Ülkede son yıllarda özellikle Alman firmalarının daha fazla yatırım yapmaya başladığı ve buradan Rusya Federasyonu ve diğer BDT ülkelerine ürünlerini pazarladığı gözlenmektedir.

Yabancı sermayeli firmalar toplam işgücünün yaklaşık %1'lik kısmını istihdam etmekte ve ihracat gelirlerinin yaklaşık %10'unu karşılamaktadır.

1996 yılı Aralık ayında Serbest Ekonomik Bölgelerin kurulmasına ilişkin bir program kabul edilmiştir. Ülkede 4 adet Serbest Bölge faaliyet göstermektedir. Brest'te kurulan serbest bölgeye toplam 14 milyon DM tutarında yabancı yatırım yapılmıştır. 1997 yılı Mart ayında Minsk Uluslararası Havalimanı'nda bir Serbest Bölge açılmıştır. 1998 yılında Gomel-Raton Serbest Bölgesi kurulmuştur. Ayrıca, 1998 yılının Mart ayında 1 390 hektar alan üzerine kurulu ve 30 yıl süreyle faaliyet gösterecek Minsk Serbest Bölgesi açılmıştır. Bölgeye yaklaşık 2,6 milyon ABD Doları yatırım yapılmıştır. Minsk Serbest Bölgesinde faaliyet gösterecek kuruluşların ithal edecekleri yerli ve yabancı menşeli mallar üzerinde gümrük vergisi bulunmayacak, üretimlerinin ilk 5 yıllık süresince elde edecekleri karlar vergiden muaf tutulacaktır. Beş yıl sonrasında da vergilendirmede çeşitli kolaylıklar sağlanacaktır. Beyaz Rusya'da gelir vergisi %30 iken, Minsk Serbest Bölgesinde %15, KDV ülkede %20 iken, Minsk Serbest Bölgesinde %10 olarak uygulanmaktadır. Bölgede faaliyet gösteren firmaların ürettiği mal ve hizmetlerin ihracatında herhangi bir kota ya da lisans uygulaması yapılmayacaktır. Minsk Serbest Bölgesinde Kasım 1999 itibarıyla faaliyet gösteren firmaların %21'i İngiliz, %20'si Polonya, %18'i Alman, %17'si ABD, %11'i İtalyan, %7'si Çek, %4'ü Rus, %2'si Litvanya menşeli firmalardır. Bölgede sırasıyla gıda, makine imalat, inşaat, mobilya, paketleme ve baskı sanayilerinde faaliyet gösterilmektedir.
Beyaz rusya pazar araştırmaları ,Beyaz Rusya pazar araştırması.

kaynak: www.igeme.gov.tr