Suudi Arabistan

Genel Ekonomik

Mutlak monarşi ve şer’i hükümler çerçevesinde yönetilen Suudi Arabistan Krallığı, Arabistan yarımadasındaki en büyük ülkedir. Suudi Arabistan toprakları Arap yarımadasının 4/5’ini kaplamakta olup, yaklaşık 2,15 milyon km² yüzölçümüne sahiptir. Ülkenin sınırları tam olarak belirlenmemiş olduğundan yüzölçümü kesin olarak saptanamamaktadır. Ülke 5 bölgeden oluşmaktadır. Nüfusun %35’i Hicaz’da, Mekke ve Medine gibi kutsal şehirlerin, bir liman ve ticaret merkezi olan Cidde ve Taif’in bulunduğu batı bölgesinde yaşamaktadır. Nüfusun yaklaşık %16’sı ülkenin güney-batı bölgesinde, daha çok dağlık arazilerde ya da kıyı kesiminde yaşamaktadır. Nüfusun %12’si ülkenin kuzey, %13’ü ise doğu bölgelerinde yaşamaktadır.

Petrol üretim sektörü ülke ekonomisinde anahtar sektördür. 1991 yılında Körfez Savaşı’nın sona ermesinin ardından petrol üretim sektörünün GSYİH’ya katkısı ortalama %37,5 oranında olmuştur. Sektörün kamu gelirlerindeki payı %75 iken toplam ihracat gelirlerine katkısı %86 olmuştur.

Petrol gelirleri tarım sektörünün ve demir-çelik, inşaat malzemeleri, gıda işleme, makine, kimyasallar ve metalurji gibi sanayi dallarının geliştirilmesi için kullanılmaktadır.

Petrolün sağladığı gelire rağmen özellikle son yıllarda körfez savaşını takip eden dönemde başta savunma harcamaları olmak üzere kamu harcamalarının artması ve petrol fiyatlarının düşmesi, Suudi hükümetini iç borçlanmaya yöneltmiştir.

Bunun sonucu olarak, 1992 yılı sonunda iç borcun GSMH`ya oranı % 52`ye yükselmiş, 1998 yılında % 100`e ulaşmış ve 2000 yılında ise % 105 olmuştur. 2001 yılında ise bu rakam ilk defa % 100 seviyesinin altına inerek % 95 olmuştur.

Ancak, gerek 2000 yılında, gerek 2001 yılında petrol fiyatlarının yüksek bir seviye izlemesi neticesinde ekonomisi tamamen petrol gelirlerine bağlı olan Suudi Arabistan ekonomisinde bir düzelme görülmüştür.

Bunun sonucu olarak, 2000 yılında GSMH bir önceki yıla göre cari fiyatlarla % 15,5 oranında büyüyerek 143 milyar dolardan 165 milyar dolara yükselmiştir. Bu büyümenin en önemli nedeni petrol fiyatlarındaki artış olduğu kadar ihraç edilen petrolün miktarının da artmış olmasıdır.

Cari fiyatlarla, 2000 yılında petrol sektörü % 40 oranında büyürken, özellikle petrol dışı sanayi % 7, inşaat sektörü % 3, elektrik-gaz ve su sektörü % 4, ulaşım ve iletişim sektörü % 3 oranında büyümüştür.

2001 yılı bütçesi ise gelir gider denk olmak üzere 215 milyar S.Arabistan Riyali olarak bağlanmıştır. (57,3 milyar ABD dolar)

Genel bütçenin % 24,7`si eğitim, % 14,2`si sağlık, % 2,7`si ulaştırma, % 5,2`si tarım ve sanayi % 53,2`si de diğer harcamalara ayrılmış bulunmaktadır. Burada dikkati çeken bir husus da, diğer harcamalar olarak verilen % 53,2`lik orandır. Sözkonusu rakamın % 40`dan fazlasını savunma harcamalarının oluşturduğu bilinmektedir.

Suudi Arabistan`ın 7. Beş Yıllık Kalkınma Planı ile ilgili bölümde de özellikle vurgulandığı gibi; Suudi Arabistan Hükümetinin en öncelikli gündem maddesini, devletin ekonomiye müdahalesini azaltmak ve özel sektörün ve özellikle de yabancı yatırımların ekonomide daha fazla ağırlık kazanmasına imkan sağlamak oluşturmaktadır.

Ancak, amaç bu olmakla birlikte hedefe ilerlemede önemli bir başarı sağlandığı gözlenememektedir. Bu konudaki en büyük engeli, Suudi özel sektörü kadar işlerini kaybetme endişesi taşıyan Suudlular oluşturmaktadır.

Bu konu ile ilgili olarak, özel sektör yatırımlarının arttırılması, yabancı sermayenin çekilmesi, ülkenin en büyük sorunu olan işsizlik sorununun çözülmesi konul arında çalışmalar yapmak üzere 1999 Ağustos`unda “Yüksek Ekonomik Konsey” kurulmuş ve 2000 yılı başında yapılan mevzuat değişiklikleri ile yabancı yatırımcılara Suud vatandaşlarına tanınan bir kısım haklar tanınmış ve ayrıca yabancı yatırımcılara uygulanan vergi oranları düşürülmüştür.

Sektörler İtibariyle GSYİH (% değişim, 1990 yılı sabit fiyatlarıyla)


 

	1996	1997	1998	1999	2000
Tarım	0,7	2,7	1,0	1.4	1.4
Ham petrol ve doğal gaz	2,1	-2.4	3.4	-6.4	9.7
Madencilik	1,1	4,2	2,0	3	2.9
İmalat	2,1	6.5	1.7	1.3	3.2
Elektrik, Gaz, Su Üretimi	1,0	3.2	2.1	3.7	3.8
İnşaat	1,2	3,0	0,9	1.8	3.5
Toptan ve Perakende	1,1	3,5	0,5	0.6	3
Nakliyat, Depolama ve Komünikasyon	0,8	2,8	1,0	1.7	2.6
Bankacılık ve Finans	0,3	3,6	-0,1	1.4	2.7
Kamu Hizmetleri	0,9	3,4	0,5	2	1.7
GSYİH	1,4	2	1,7	-0.8	4.5

Kaynak: The Economist Intelligence Unit, Saudi Arabia Country Profile, 2002

Petrol dışı sektörlerin ekonomideki rolleri giderek artmakta ve özel sektörün kamu harcamalarına olan bağımlılığı da azalmaktadır. Petrol dışı sektörlerdeki büyüme büyük ölçüde petrokimyasallar sektöründen kaynaklanmaktadır.

7 . Beş Yıllık Kalkınma Planı (2000-2005)

Suudi Arabistan’ın ekonomik gelişimi 1970 yılından beri yapısal hedefleri oluşturan ve harcamalar için ayrıntılı bir plan sağlayan “kalkınma planları” çerçevesinde yürütülmektedir.

7. Beş Yıllık Kalkınma Planı’nın amacı; Kalkınmanın sürdürülmesi, Suudi Arabistan ekonomisinin rekabet gücünün arttırılması, finansal kurumların güçlendirilmesi, ekonomide devlet ağırlığının azaltılarak üretimde özel sektörün ağırlığının arttırılması, Suudlaştırma ve özelleştirme programlarının geliştirilmesi yabancı sermaye yatırımlarının arttırılmasıdır.

Makroekonomik Hedefler:

7. Beş Yıllık Kalkınma Planın`da makroekonomik hedefler şu şekilde belirlenmiştir.

Cari fiyatlarla GSMH`nın yıllık % 3,16 oranında, özel sektörün yıllık % 5,04 oranında büyümesi.

Petrol dışı GSMH`nın yıllık % 4,01 oranında büyümesi. Plan dönemi sonunda petrol dışı sektörlerin GSMH içindeki payının % 68,4`den % 71,6` ya yükseltilmesi.

Hizmet sektöründe yıllık % 3.44 oranında büyümenin sağlanması. Ayrıca, sanayide önemli gelişmelerin gösterilmesi buna paralel olarak tarım sektöründe % 3,05, petrol dışı madencilik sektöründe % 8,34, sanayi sektöründe % 5,14, elektrik, gaz ve su sektöründe % 4,62, inşaat sektöründe % 6,17, petrokimya sektöründe % 8,29 diğer üretim sektörlerinde % 7,16 artış sağlanması.

Plan dönemi boyunca yatırımlarda yıllık % 6,85 artış sağlanması ve yatırımların 1999 yılında % 22,7 olan GSMH içindeki payının 2005 yılında % 25,4`e çıkarılması.

1999 yılında GSMH`nın % 3`ü oranındaki cari işlemler açığının plan dönemi sonunda GSMH`nın % 6`sı oranında fazla vermesi.

Kamu harcamalarının kısılmasının yanısıra, kamunun özellikle petrol dışı gelirlerinin arttırılması suretiyle 1999 yılında GSMH`nın % 10,8`i oranında gerçekleşen bütçe açığının 20005 yılında sıfırlanması.

486.000`i Suud`lu olmayan işçilerin çıkarılması yoluyla olmak üzere dönem içerisinde 817.300 yeni iş imkanı yaratılarak halen % 44,2 olan Milli işgücünün toplam işgücü içindeki payının 2005 yılında % 53,2`ye çıkarılması.

Uygulanacak Ekonomik Politikalar:


Özelleştirme model ve uygulamaları genişletilecektir.

Gelişme Fonları tarafından özel ve tüzel kişilere kaynak sağlanmasına devam edilecektir.

Bankacılık sisteminin verimliliği arttırılacak ve Kredi Risk Merkezi`nin foksiyonları sağlamlaştırılacaktır.

Suudi Arabistan Riyali`nin yurt içinde ve dışında diğer dövizlere karşı değeri korunacak ve Suudi Arabistan Riyali`nin satın alma gücünün istikrarı sürdürülecektir.

Yurt dışındaki milli servetin çekilebilmesi ve küçük tasarrufların ekonomiye kazandırılması için yeni tasarruf sistemleri geliştirilecektir.

Özel sektörün rekabet gücünün arttırılmasına katkıda bulunmak üzere teşvik ve teknik yardımlar sağlanacaktır.

İç piyasada, yerli ürünlerin ithal ürünler karşısındaki rekabet gücü arttırılacaktır.

Ülkedeki yabancı işgücünün tasarruflarının verimli yatırımlara dönüştürülmesi sağlanmasının yanısıra yoğun Suudlaştırma programı kapsamında yabancı işgücü akımı yavaşlatılacaktır.

Ülkenin petrol dışı ihracatına katkıda bulunmak üzere yerli ve yabancı özel yatırımların verimli projelere yönlendirilmesi teşvik edilecektir.

DOĞAL KAYNAKLAR VE ÇEVRE


Ülke, petrol ve doğalgaz dışında da mineraller barındırmaktadır. Altın, demir cevheri, bakır, fosfat, gümüş, uranyum, boksit, kömür, tungsten ve çinko bilinen minerallerdir. Ülkede petrolün öncelikli sektör olması ve çıkarılmalarının zor ve maliyetli olması gibi nedenlerle bu minerallerin çıkarılması ihmal edilmiştir. Ekonomideki sektörlerin çeşitlendirilmesi gerekliliği nedeniyle madenciliğe verilen önem son yıllarda artmıştır. 6. Beş Yıllık Kalkınma Planı (1995-99) petrol dışı mineraller sektörünün ekonomide en hızlı büyüyen sektör olmasını ve bu sektördeki büyümenin yıllık ortalama %9,1 olmasını hedeflemektedir.

Körfez Savaşı, ağır sanayideki genişleme, hızla artan nüfusun geri dönüşümü olmayan kaynakları yoğun biçimde kullanması gibi nedenlerle çevrenin büyük hasara uğramış olmasına rağmen çevre koruma önlemleri yeterince kullanılmamaktadır.

Ülkede karayollarına büyük ölçüde bağımlılık, petrol ve petrokimyasallar endüstrileri nedenleriyle ciddi bir hava kirliliği sorunu bulunmaktadır. Ayrıca sınırlı su kaynaklarının yoğun olarak kullanılması çevreyi olumsuz yönde etkilemektedir. 6. Plan ülkenin deniz suyundan su arıtma kapasitesinin artırılmasını öngörmektedir. Plana göre 2000 yılı itibariyle ülkenin içme suyunun tamamı bu yolla temin edilecektir.

Geridönüşüm, Suudi Arabistan’da yeni kullanılmaya başlanmıştır. Ülke katı atık tesislerinin yokluğu nedeniyle de çevre kirliliği sorunu yaşamaktadır. 6. Plan, kirliliğin önlenmesine yönelik ileri teknolojilerin kullanılması ve kaynakların etkin kullanımı yönünde projeler içermektedir.

NÜFUS VE İSTİHDAM


Suudi Arabistan`da en son nüfus sayımı 1992 yılında yapılmıştır. Bu sayıma göre Suudi Arabistan`ın nüfusu 16,9 milyon kişi olarak belirlenmiştir.

Bu sayıma göre; 16,9 milyonluk nüfusun % 73`ü Suudi vatandaşlarından, % 27`si ise yabancılardan oluşmaktadır. 12,3 milyon`luk Suudi vatandaşlarının % 50,4`ü erkek, % 49,6`sı ise kadınlardan oluşmaktadır. Nüfusun % 92`si şehirlerde oturmaktadır.

Aradan geçen 10 yıllık süre zarfında, % 3,5 olduğu kabul edilen nüfus artış hızıyla Suudi Arabistan`ın nüfusunun 20`milyonu geçtiği tahmin edilmektedir.

Ancak, Suudi Arabistan`ın nüfusu; 14,8 milyonu Suudi vatandaşları, 5,2 milyonu da yabancılar olmak üzere toplam 20 milyon olarak kabul edilmektedir.

 

NÜFUS	1992	1999
SUUDİ VATANDAŞLARI
Erkek	6.250	7.500
Kadın	6.150	7.400
TOPLAM	12.400	14.900
YABANCILAR
Erkek	3.250	3.400
Kadın	1.350	1.700
TOPLAM	4.640	5.200
TOPLAM ERKEK	9.500	10.900
TOPLAM KADIN	7.500	9.100
GENEL TOPLAM NÜFUS	17.000	20.000

İdari bölgelere göre nüfus yapısı ise şu şekildedir.

 

Bölgeler	SUUDLU	%	YABANCI	%	TOPLAM	%
Riyad	3.080	68,7	1.405	31,3	4.485	22,5
Mekke (*)	3.380	65,1	1.813	34,9	5.194	26,1
Jizan	970	90,4	103	9,6	1.073	5,4
Doğu Eyaleti (**)	2.180	75,5	707	24,5	2.887	14,5
Assir	1.375	87,8	191	12,2	1.566	7,9
Al-Quasim	761	81,5	173	18,5	934	4,7
Hail	430	86,7	66	13,3	496	2,5
Medine	1.010	76,9	302	23,1	1312	6,9
Baha	419	91,2	40	8,8	459	2,3
Kuzey Sınırı	211	88,9	27	11	238	1,2
Tabuk	480	85,5	81	14,5	561	2,8
Najran	308	83,8	60	16,2	368	1,9
Jouf	276	83,1	56	16,9	332	1,7
Toplam	14.900	74,8	5.100	25,2	20.000	100,0

(*) Cidde dahil
(**) Dammam, Jubail, Al-Khobar

Yaş gruplarına göre toplam nüfusun dağılımı ise şu şekildedir.


 

YAŞ GRUBU	ERKEK %	KADIN %	TOPLAM %	KÜMÜLATİF %
YAŞ GRUBU	ERKEK %	KADIN %	TOPLAM %	KÜMÜLATİF %
0 - 4	14,6	16,9	15,7	-
0 - 4	14,6	16,9	15,7	-
5-14	23,3	27,1	25,1	40,8
5-14	23,3	27,1	25,1	40,8
15-29	26,6	27,1	26,8	67,6
15-29	26,6	27,1	26,8	67,6
30-49	27,0	20,9	24,2	91,7
30-49	27,0	20,9	24,2	91,7
50-69	4,6	6,4	6,4	98,1
50-69	4,6	6,4	6,4	98,1
70 ve üzeri	2,1	1,6	1,9	100,0
70 ve üzeri	2,1	1,6	1,9	100,0

Suudi Arabistan oldukça genç bir nüfusa sahiptir. Birleşmiş Milletler’in 1995 yılı rakamlarına göre ülke nüfusunun %42’si 15 yaşın altındadır. Ayrıca, nüfusun %56’sı 15-64 yaş arası iken, geri kalan kısım 64 yaş üzeridir. Birleşmiş Milletler ve ILO verilerine göre çalışma yaşına gelen nüfus %3,6 oranında büyümektedir. Ülkede çok sayıda yabancı işgücü bulunmaktadır. Bu nedenle, hükümet Suudi vatandaşları için iş yaratma hususunda sıkıntı çekmektedir. IMF’e göre işgücü 1989 yılında 6,1 milyonken, 1994’te 6,9 milyona ulaşmıştır. EIU tahminlerine göre 2000 yılı itibariyle işgücü 9 milyon düzeyine ulaşacaktır. Resmi makamlarca ülkede yaşayan yabancı işgücünün azaltılmasına yönelik çeşitli önlemler alınmaktadır.

Suudlaştırma


Suudi Arabistan`ın en az iç borç stoku kadar hatta belki de ondan daha büyük sorunu işsizliktir. Gerek ekonomik gerek sosyal açılardan ülkenin en önemli konusunu teşkil eden işsizlik konusuna Suudi Arabistan hükümeti çok büyük önem atfetmektedir.

21.8 milyon olan ülke nüfusunun 7.2 milyonluk kısmını ülkede yaşayan yabancılar oluşturmakta ve işgücünün de çok büyük kısmı da yine yabancılardan oluşmaktadır. % 3.55 gibi bir oranla artan ve nüfusunun % 50`sini 18 yaşın altındaki gençlerin oluşturduğu Suudi Arabistan`da işsizlik oranı erkeklerde % 27-35, kadınlarda ise % 95 oranındadır.

Bu nedenle, S.Arabistan hükümeti bazı işler dışındaki görevler için yeni çalışma vizesi vermeyi durdurmuş, yerli ve yabancı şirketlere belirli oranlarda Suudlu çalıştırma zorunluluğu getirmiştir.

7. Beş Yıllık Kalkınma Planında, 486.000`i Suud`lu olmayan işçilerin çıkarılması yoluyla olmak üzere dönem içerisinde 817.300 yeni iş imkanı yaratılarak halen % 44,2 olan Milli işgücünün toplam işgücü içindeki payının 2005 yılında % 53,2`ye çıkarılması hedeflenmiştir.

Kadınların araba kullanmasının yasak olduğu S.Arabistan`da kadınlar sadece sağlık ve eğitim sektöründe çalışabilmektedirler.

Ancak, vurgulanması gereken bir husus da, S.Arabistan eğitim sisteminden kaynaklanan sorunlar nedeniyle özellikle teknik düzeyde Suud`lu eleman bulunmamasıdır. Nitekim, hükümet bu sorunun üstesinden gelebilmek maksadıyla teknik eğitim okulları ve mesleki eğitim veren okulların açılmasına öncelik vermiştir.

S.Arabistan GSMH`nın % 40`nı oluşturan suudi özel sektörü, işgücünün de % 89`unu oluşturmakla birlikte bu işgücünün içinde suudi vatandaşlarının payı % 10`u geçmemektedir.

Nitekim, hükümet özel şirketlere çağrıda bulunarak çalıştırdıkları personelin en az % 25`inin suudlu olmasını ve bu rakamın her yıl % 5 arttırılmasını istemiştir.

Ayrıca, butik ve kuyumcu dükkanı gibi kadın müşterilere yönelik işyerlerinde 40 yaşından genç yabancıların çalıştırılması yasaklanmıştır.

BAŞLICA SEKTÖRLER


Suudi Arabistan Tarım Sektörü


1970`li yılların başından bu yana hükümetin tarımda kendi kendine yetebilirlik için yürüttüğü politikalar neticesinde tarım sektörü ortalama % 8,7 oranında gelişmiş ve GSMH`nın % 9,4`üne ulaşmıştır. Bunun sonucunda S.Arabistan bazı ürünlerde kendine yeterlik sınırına ulaşmış bulunmaktadır.

Özellikle, 1997 yılı rakamları ile tavuk eti tüketiminin % 68`i, sebze tüketiminin % 85`i, meyve tüketiminin % 66`sı iç üretimle karşılanmakta, ayrıca, 662.000 ton beyaz ve kırmız et üretilmektedir.

Suudi Arabistan`ın Tarımsal Üretimi:


 

	Ekim Alanı (Hektar)	Üretim Miktarı (1000 Ton)
ÜRÜN	1997	1998	1997	1998
HUBUBAT	658.729	624.125	2.340	2.204
Buğday	403.371	385.340	1.795	1.734
Sorghum (*)	7.818	7.500	13	12
Akdarı	182.423	180.100	209	199
Mısır	3.332	3.200	6	7
Arpa	59.434	45.685	315	250
Susam	2.351	2.300	2	2
SEBZELER	161.565	155.535	2.599	2.657
Domates	29.589	27.127	478	540
Karpuz	27.511	26.522	464	460
MEYVELER	146.165	148.092	1.150	1.195
Hurma	106.137	106.460	649	648
YEMLER	296.759	288.595	2.929	2.818
GENEL TOPLAM	1.263.213	1.216.347	9.018	8.874

Suudi Arabistan`ın Canlı Hayvan Sayısı:


 

ÜRÜN	1997 (1.000 Ton)	1998 (1.000 Ton)
KIRMIZI ET	157	157
TAVUK ETİ	451	395
BALIK ETİ	54	55
TOPLAM ET MİKTARI	662	607
MANDIRA ÜRÜNLERİ	816	883
YUMURTA	131	136

Suudi Arabistan`ın Hayvansal Ürün Üretimi:


 

Tarım sektörü, petrol sektöründen sonra GSMH`ya ve istihdama en fazla katkısı olan sektörlerdendir.

Suudi Arabistan`ın tarım alanları yüzölçümünün % 2`si ile sınırlıdır. 1975 yılında 150.000 hektar olan tarım alanları 5,6 milyon hektara yükselmiştir.

S.Arabistan 18 milyon hurma ağacı ile dünyanın en büyük hurma üreticisidir.

Tüm bu gelişmelere rağmen S.Arabistan net bir gıda ithalatçısı konumunda olup her yıl yaklaşık 5 milyar dolarlık gıda maddeleri ithalatı yapılmaktadır.

6. Beş Yıllık Kalkınma Planı`nda öngörüldüğü gibi, plan döneminde su tüketiminin her yıl % 2 oranında azaltılması hedefi tutturulamamıştır. Tarım sektörü hala, S.Arabistan su kaynaklarının çok büyük kısmını harcamaktadır.

1999 yılında tarım için 18,3 milyar m3 su kullanılmıştır. Bu miktarın 8 milyar m3`ü yenilenebilir yeraltı ve yerüstü su kaynaklarından, 0,1 milyar m3`ü atık sulardan elde edilen sulardan geri kalanı ise yenilenemeyen yeraltı ve yerüstü su kaynaklarından sağlanmıştır.

1970 yılında sadece 3.000 ton olan buğday üretimi 1990`lı yılların başında 4 milyon tona kadar çıkmış ve Hükümet bu buğdayları destekleme alımı kapsamında, dünya borsa fiyatlarının 5 misli fiyatla almış bulunmaktadır.

Bu nedenle, S.Arabistan`da buğday`da 1,8 milyon ton, arpa`da 1 milyon ton üretim kotası bulunmaktadır. Ancak son yıllarda 1 milyon tonluk arpa üretim kotası bulunmasına rağmen alım fiyatının düşüklüğü nedeniyle üretim rakamı 400.000 tonu geçmemektedir.

Devlet Değirmencilik ve Silo İdaresi, buğday ve arpa için üretim hedeflerini, kotalarını tesbit etmek, tesbit edilen kotaları çiftçilere dağıtmak, üretilen hububatı almak ve stoklamakla görevlidir.

Sözkonusu İdare tarafından 1994-98 yılları arasında satın aldığı buğday miktarlarını gösterir tablo aşağıdadır.


 

YILLAR	ÇİFTÇİ SAYISI	BUĞDAY MİKTARI (Ton)
1994	32.301	2.436.205
1995	34.258	1.647.956
1996	13.261	1.219.666
1997	15.149	1.781.953
1998	14.214	1.721.018

S.Arabistan hükümeti 1998 yılında almış olduğu bir kararla arpa`nın gümrük vergisini sıfırlamış ve ithalatını serbest bırakmıştır. S.Arabistan, halen dünyanın en büyük arpa ithalatçısıdır. Arpa, koyun, keçi ve deve besiciliğinde yem olarak kullanılmaktadır.

S.Arabistan hükümeti buğday ithalatına izin vermemektedir. Ancak, Devlet Değirmencilik ve Silo İdaresi devletin sahip olduğu 17 değirmenin özelleştirilmesi konusunda gerekli çalışmaları başlatmış bulunmaktadır. Özelleştirmenin tamamlanmasını müteakip buğday ithalatına izin verilmesi beklenilmektedir

Suudi Arabistan Sanayisi

Suudi Arabistan’ın petrol dışı sanayi sektörünün hızlı bir şekilde büyümesi ülkenin beş yıllık kalkınma planlarının en önemli amaçlarından biridir. İmalat sanayiinin gelişimi devlet tarafından ekonominin çeşitlendirilmesi ve böylelikle değişken petrol gelirlerine bağımlılığın azaltılması ve sermaye yoğun petrol endüstrisinde sınırlı olan iş olanaklarının artırılması için desteklenmektedir.

Sanayinin geliştirilmesine yönelik strateji petrokimyasallar, gübre ve çelik gibi ağır sanayi ürünlerinin üretiminin yükseltilmesini amaçlamaktadır. Bu sanayi kollarında kamu sektörü daha yoğun faaliyet göstermektedir. Ağır sanayi sektörünün hemen hemen tamamı Saudi Basic Industries Cooperation (SABIC) isimli, %70’i kamuya ait bir joint-venture (ortak yatırım) holding şirketinin elindedir. Bu şirketin ürettiği başlıca ürün grupları; kimyasallar, petrokimyasallar, gübreler, metaller, plastikler ve endüstriyel mallardır.

Özel sektörün imalat sanayiindeki rolü giderek artmaktadır. Körfez krizinden bu yana bu sektöre yapılacak yatırımlar için verilen izinlerin sayısı artış göstermiştir.

S.Arabistan Sanayi Bakanlığı tarafından yapılan bir araştırmaya göre ülkede, 23 milyar dolar yatırım değeri olan 3.148 fabrika bulunmaktadır.

Bu tesislerden 639`u kimyevi madde ve plastik ürünleri üretmekte olup yatırım tutarları 151 milyar dolardır. Bu 639 tesis toplam ülke işgücünün % 23.9”una tekabül eden 70.000 kişi istihdam etmektedir.

Yatırım tutarları 25,1 milyar dolar olan 560 fabrika ise inşaat malzemesi, porselen ve cam üretmektedir.

518 ise metal sanayi ve makine üretimi konusunda faaliyet göstermekte olup yatırım tutarı 20,9 milyar dolardır.

Yabancı Sermaye Kanunu çerçevesinde faaliyet gösteren fabrika sayısı 399 olup yatırım değerleri tutarı 19,3 milyar dolardır.

S.Arabistan petrokimya sanayi 1970`lerin başında kurulmuş olup faaliyetlerini her geçen yıl arttırmaktadır.

S.Arabistan petrokimya sanayinin kurulmasının ana nedeni, ülkenin petrol ihracat gelirlerine bağımlılığını azaltmak ve ülkenin sahip bulunduğu ve avantajlı konumda bulunduğu hidrokarbon ürünlerine katma değer ilave etmektir.

Suudi Arabistan Petrol ve Enerji Sektörü

Petrol Sektörü


S.Arabistan`da petrol ilk defa Dammam` da 4 Mart 1938 tarihinde bulunmuş ve ilk petrol ihracatı da Mayıs 1939 tarihinde Ras Tanura`dan yapılmıştır. Suudi Arabistan, Kuveyt sınırındaki “Tarafsız Bölge” hariç olmak üzere, toprakları üzerinde 261 milyar varili kesinleşmiş, kalanı muhtemel 1 trilyon varillik bir petrol rezervine sahip bulunmaktadır.

S.Arabistan, 600.000 varili Kuveyt sınırındaki tarafsız bölgeden, kalanı kendi topraklarındaki 77 petrol sahasından olmak üzere günde 9,3 milyon varil petrol üretmektedir. Bu rakam 1999 yılında 10,5 milyon varil/gün`dü. 9,3 milyon varil/gün`lük üretimin 1,3 milyonu iç tüketime kalanı ise ihracata tahsis edilmektedir.

S.Arabistan ham petrol üretimi, ağır petrolden süper hafif petrole kadar çeşitlilik göstermektedir. S.Arabistan tarafından üretilen ham petrolün % 65-70`i karada bulunan petrol yataklarından elde edilen hafif petrol, geri kalanı ise orta ve ağır nitelikte petroldür.

S.Arabistan`da 77 adet petrol sahası bulunmakla beraber bunlardan 8`i petrol rezervlerinin yarısını ihtiva etmektedir.

1948 yılında keşfedilen GHAWAR petrol sahası, 70 milyar varillik rezervi ile dünyanın kara üzerindeki en büyük petrol sahası olup S.Arabistan`ın petrol üretiminin yarısını karşılamaktadır. 2001 yılının sonunda bu alana yakın bir yerde yeni bir petrol ve doğal gaz alanı bulunmuştur.

1951 yılında keşfedilen SAFANIYA petrol sahası ise 37 milyar varillik rezervi ile dünyanın en büyük deniz petrol sahasıdır.

S.Arabistan, ABD, Avrupa Birliği ve Japonya`nın en büyük ham petrol tedarikçisi konumundadır. Ancak, son yıllarda Venezuela, Kanada ve Meksika gibi üreticiler Suudi Arabistan`ın ABD pazarındaki konumunu sarsmaktadır. S.Arabistan 2000 yılının ilk 8 ayı boyunca Amerika`ya günde ortalama 1,5 milyon varil petrol ihraç etmiştir. Asya kıtası ise S.Arabistan ham petrol ihracatının yarısını almaktadır.

S.Arabistan Petrol Bakanı NAIMI, Ekim 1999 `da yaptığı bir açıklamada; S.Arabistan petrol politikasına temel teşkil eden 4 ana unsuru şu şekilde belirtmiştir.

Dünyanın en geniş petrol rezervleri ve en düşük üretim maliyetleri (petrol üretim maliyeti 1,5 $/Varil, dünya ortalaması 5 $/varil, yeni rezerv keşif maliyeti 10 Cent/Varil, dünya ortalaması 4 $/Varil)

Kapsamlı yedek üretim kapasitesi,

Petrole dayalı milli ekonomi

İstikrarlı politik ve ekonomik sistem

Bu arada, doğal gaz üretimi olduğu kadar petrol üretiminin de arttırılması amacıyla ARAMCO tarafından 2000-2004 yılları arasında her yıl 15 milyar dolarlık yatırım yapılacağı açıklanmıştır.

Petrol Liman ve Boru Hatları

S.Arabistan`ın ham petrol ihracatının önemli kısmı ABQAIQ işleme merkezi kanalıyla yapılmaktadır. S.Arabistan`ın petrol ihracat terminali Arab Körfezindeki 5 milyon varil/gün kapasiteli RAS TANURA, diğerleri yine Arab Körfezindeki 3 milyon varil/gün kapasiteli JUAYMAH ile Kızıl Deniz kıyısındaki 3 milyon varil/gün kapasiteli YANBU`dur.

S.Arabistan`da iki ana petrol boru hattı mevcuttur. 1.200 uzunluğunda ve 4,8 milyon varil/gün kapasiteli Abqaiq-Yanbu arasındaki “Doğu-Batı Ham Petrol Boru Hattı”, hafif ve süper hafif petrolün batıdaki rafinerilere ve Avrupa pazarına ihraç edilmek üzere Kızıl Deniz`deki ihraç terminallerine ulaştırılmasında kullanılmaktadır.

TAPLINE`da denilen ve Lübnan`a açılan, 5 milyon varil/gün kapasiteli Trans Arabian boru hattı kullanılmamakta ve 1,65 milyon varil/gün kapasiteli Irak-Suudi boru hattı ise Irak`ın Kuveyt` işgalini müteakip kapatılmış bulunmaktadır.
Rafineri Yatırımları

S.Arabistan`ın ham petrol rafine kapasitesi 1,8 milyon varil/gün`dür. 1999 yılında petrol fiyatlarının yükselmeye başlamasının bir sonucu olarak S.Arabistan ekonomisinde bir düzelme görülmüş ve mevcut rafinerilerin genişletilmesi ve kapasitelerinin arttırılmasına ilişkin yatırım planları tekrar uygulamaya konulmuştur.

1,2 milyar dolar tutarındaki bir yatırımla Ras Tanura rafinerisinin kapasitesinin 300.000 varil/gün`e, S.Arabistan`ın en büyük iç rafinerilerinden biri olan Rabigh rafinerisinin kapasitesinin 400.000 varil/gün`e yükseltilmesi planlanmıştır.

Doğal Gaz


S.Arabistan`ın kesinleşmiş doğal gaz rezervleri 5,9 trilyon m3 olarak açıklanmış bulunmaktadır. Bu rakam dünya toplam doğal gaz rezervlerinin % 3,8`ini teşkil etmektedir. Mevcut rezervlerin büyük kısmı Ghawar, Safaniya ve Zuluf bölgesindedir. Ghawar bölgesi, toplam doğal gaz rezervlerinin 1/3`ne sahip bulunmaktadır.

Doğal gaz üretim 1998 yılında 46,8 milyar m3`e ulaşmış olup bu rakam dünya üretiminin % 2`sini oluşturmaktadır.

Halen yıllık 1,65 trilyon feet küp doğal gaz ülke içerisinde tüketilmekte olup S.Arabistan iç piyayasında doğal gaza olan talep gün geçtikçe artmaktadır. Doğal gaz üretimini arttırmak da hükümetin öncelikli konuları arasındadır.

Suudi Arabistan sahip olduğu doğal gaz rezervlerinin çıkartılması ve işletilmesi projelerini yabancı sermayeye açmış bulunmaktadır.

Bu proje kapsamında çıkarılan gaz sadece, başta elektrik enerjisi üretimi, deniz suyu arıtması, petrokimya ürünleri üretimi gibi alanlar olmak üzere iç tüketimde kullanılacak ve ihracata izin verilmeyecektir.

Ancak, yatırımcı şirketlere sıvılaştırılmış gaz satımı konusunda izin verilecektir.

Doğal gaz kullanımına S.Arabistan tarafından verilen önemin bir diğer nedeni de, elektrik üretiminde, deniz suyunun arıtılmasında ve diğer sanayi tesislerinde doğal gaz kullanımının sonucunda ihracata daha fazla ham petrol aktarılabilecek olmasıdır.

Elektrik

S.Arabistan`ın hızla artan nüfusuna paralel olarak elektrik tüketimi de her yıl % 5 oranında artmaktadır.

Halen S.Arabistan`da 3,7 milyon elektrik abonesi bulunmaktadır. Bu rakamın 2023 yılında 8,5 milyona çıkacağı ve enerji ihtiyacınında 313.000 GW/Saat`e yükseleceği belirtilmektedir. Bu talebin karşılanabilmesi için yaklaşık 90 milyar dolarlık bir yatırıma ihtiyaç duyulmaktadır. S. Arabistan`da halen 25.000 Megawatt elektrik üretilmektedir.

Bu üretim rakamının gerçekleştirilmesi için 110 milyar dolarlık bir yatırım gerekmektedir.

Bu arada, bazı yeni sanayi projeleri yetersiz enerji nedeniyle ertelenmiştir. Zira özellikle yaz aylarında soğutma amacıyla aşırı klima kullanımı nedeniyle enerji temininde bazı aksaklıklar doğabilmektedir.

S.Arabistan elektrik sektörünün özelleştirilmesi hala üzerinde çalışılan bir konudur. Elektrik sektörü üç aşama ile özelleştirilecektir.

Elektrik üretimi,

İletimi,

Dağıtımı,

16 Şubat 2000 tarihinde Elektrik Bakanlığı tarafından 10 elektrik şirketi birleştirilmiş ve 5 Nisan 2000 tarihinde de % 50 hissesi devlete ait olmak üzere Suudi Arabistan Elektrik Şirketi (SEC) kurulmuştur.

Deniz Suyu Arıtma


Ülkeye hakim olan çöl iklimi, su kaynaklarının yetersiz olması, yüksek nüfus artış hızı, hızlı şehirleşme ve sanayileşme suya olan talebi arttırmakta ve bunun sonucu olarakta S.Arabistan deniz suyundan içme suyu elde etme yoluna gitmektedir. Talebin bu kadar hızla artması halinde, S.Arabistan yakın bir gelecekte tamamen deniz suyundan elde edilen suyu kullanmak zorunda kalacaktır.

Suudi Arabistan esas itibariyle bir petrol ülkesi olmasının yanında, yer altı su kaynakları bakımından da önemli sayılacak rezerve sahip olduğu bilinmektedir. Ancak, bu suların çıkarılması ve tarımsal üretimde kullanılması, ürün maliyetlerini artırmaktadır. Mevcut istatistiklere göre Suudi Arabistan'ın su ihtiyacının %81'i yer altı sularından karşılanmaktadır. Yapılan tahminlere göre ülkede 1.91 trilyon metre küp yeraltı su rezervi bulunmaktadır. İyimser tahminlere göre, 18.2 milyar m3 yıllık tüketimle, bu sular ülke ihtiyacını 106 yıl karşılayabilecektir. Başka bir tahmine göre ise bu suların 60 yıllık ömrü olduğu ileri sürülmektedir. Kötümser yaklaşımlara göre ise kaynak suları ancak 40 yıl kadar kullanılabilecektir.

Yer altı sularının daha uzun süreli kullanımını sağlamak maksadıyla, yıllık 18.2 milyar metre küp olan tüketim, 1995-2000 yıllarını kapsayan VI.5 yıllık plan döneminde 17.5 milyar metre küpe, daha sonraki yıllarda da 13 milyar metre küpe kadar düşürülmesi planlanmıştır. Su kullanımının azalışına paralel olarak tarımsal üretimde yıllık % 2 düşüş öngörülmektedir.

S.Arabistan halen dünyanın en büyük deniz suyu arıtma tesislerine sahip bulunmaktadır. Kızıl Deniz ve Körfez bölgesindeki 27 arıtma tesisinin yatırım değeri 13,5 milyar dolardır.

Halen bu tesislerde, ülkenin içme suyu ihtiyacının % 70`ini teşkil eden günlük 797 milyon m3 içme suyu üretilmektedir. Bu rakam dünya deniz suyu arıtma kapasitesinin % 30`unu oluşturmaktadır.

Madencilik

S.Arabistan körfez bölgesinin en geniş kıymetli ve temel mineral kaynaklarına sahiptir. Hükümet, gelirlerin çeşitlendirilmesi programı çerçevesinde madenciliğe önem vermekte ve S.Arabistan`ın önemli bir mineral ihracatçısı konumuna getirilmesini amaçlamaktadır.

S.Arabistan Madencilik Yasası kapsamında yatırımcılara arama ve işletme imtiyazı verilmektedir. Yatırımcılar 5 yıl süre ile vergiden muaf tutulmakta, gümrük vergisinden muaf olarak makine ve teçhizat ithal etmekte, kar ve sermaye transferinde herhangi bir kısıtlama ile karşılaşmamaktadırlar.

S.Arabistan Mineral Kaynaklar İdaresi, 1.273 değerli metal, 1.171 adi metal ve 30 mineral alanı tesbit etmiş bulunmaktadır. Mineraller arasında, boksit, bentonit, bakır, dolomit, feldspat, nepheline syenite, garnet, altın, granit, grafit, alçı, yüksek dereceli silika, kaolen, kireçtaşı, magnezyum, mermer, olivine, fosfat, pozzolan, rock wool, gümüş ve zeolites bulunmaktadır.

Bazı kaynaklara göre S.Arabistan`ın 20 milyon ton altın cevheri rezervi bulunduğu iddia edilmektedir. Mahd-Ad-Dahab sahasından yıllık 90.000 ons altın, 30.000 ons gümüş üretilmektedir. Ayrıca, Al-Hajar, Al-Amar ve Bulghah sahalarından altın çıkarılması için gerekli projeler tamamlanmak üzeredir.

Finansman Sektörü ve Bankacılık

Finansman Sektörü


Suudi Arabistan finansman piyasası, Merkez Bankası, ticari bankalar ve uzmanlaşmış kredi kuruluşları ve menkul kıymetler borsası`ndan oluşmakta ve 1966 yılında çıkarılmış bulunan “Bankacılık Kontrol Kanunu” tarafından düzenlenmektedir.

Suudi Arabistan, kuvvetli yönetim ve gelişmiş teknoloji kullanımı nedeniyle çok modern bir bankacılık altyapısına sahip bulunmaktadır. Gerek merkez bankası (Saudi Arabian Monetary Agency -SAMA) SAMA, gerek diğer ticari bankalar elektronik bankacılık konusunda çok büyük yatırımlar yapmış bulunmaktadır. Bu özellikler yabancı yatırımcılar için cazip bir ortam sağlamaktadır.

S.Arabistan`ın para politikalarının birinci hedefi ekonomik faaliyetleri teşvik etmek, S.Arabistan Riyali ve ABD doları paritesinin istikrarını sağlamak (1 Haziran 1986 yılından bu yana 1 ABD $ = 3,75 SAR).

Ticari Bankalar


S.Arabistan`da 10 ticari banka faaliyettedir. 1953 yılında kurulmuş bulunan “The National Commercial Bank” ilk Suudi bankasıdır. Diğer bankalar ise şunlardır.

Al-Bank Al-Saudi Al-Fransi

Al-Rajhi Banking and Investment Corp.(*)

Arab National Bank (*)

Bank Al-Jazira

Riyad Bank (*)

Saudi American Bank (SAMBA)

The Saudi British Bank

Saudi Hollandi Bank

Saudi Investment Bank

(*) Sermayesi tamamen Suudilere aittir.

Ticari bankaların “çoğu” faaliyetlerini islami esaslar çerçevesinde yürütmektedirler. 10 ticari bankanın ülke çapında 1.250 civarında şubesi ve 2.500 ATM makinası bulunmaktadır.

Özel Fonlar


Ticari bankaların yanısıra, Suudi özel ve tüzel kişilerini finanse eden bazı kurumlar da finansman sektörünün başka bir kolunu oluşturmaktadır.

S.Arabistan Ziraat Bankası,

Kamu Yatırım Fonu,

Emlak Geliştirme Fonu,

Suudi Kredi Bankası,

Suudi Sanayi Geliştirme Fonu

Yukarıda sayılan bu kuruluşlar, tesis edildikleri tarihten 1998 yılına kadar 70 milyar dolardan fazla bir kaynak tahsis etmişlerdir. 1976 yılında 4 milyar dolar olan sermayeleri ise 1998 yılında 51 milyar dolara yükselmiştir. 2001 yılında bu fonlardan 1,7 milyar dolarlık kaynak aktarılması hedeflenmiştir.

S.Arabistan Ziraat Bankası; çiftçi ve tarım konusunda faaliyet gösteren şirketlere orta ve uzun vadeli finansman desteği sağlamaktadır. Kredi miktarları 5,3 milyon ABD dolarını geçmemek kaydıyla projenin % 80`ine kadar yükselmektedir. Banka kurulduğu tarihten buyana 8 milyar dolarlık finansman sağlamıştır.

Kamu Yatırım Fonu: Kredi vermek veya sermayeye katılmak suretiyle kamu sektörünün sanayi ve ticari faaliyetlerine orta ve uzun vadeli finansman desteği vermektedir.

Kamu Yatırım Fonu, özel sektörün ülke ekonomisindeki ağırlığını arttırmak amacıyla özel sektör ile ortaklıklar kurmakta ve kamu hisselerini elinde bulundurmaktadır.

Emlak Geliştirme Fonu: Bu Fon, ticari ve özel konut yapımı maksadıyla Suudi vatandaşlarına ferdi finansman sağlamaktadır. 7.Beş Yıllık Kalkınma Planında da öngörüldüğü gibi, 2000-2005 yıllarını kapsayan plan dönemi boyunca tüm ülke çapında 70.000 birim konut yapımı için REDF (Real Estate Development Fund) tarafından 57.000 kişiye yaklaşık 4,2 milyar ABD doları tutarında ikraz sağlanacaktır.

Suudi Kredi Bankası: Öncelikle mikro işletmeler olmak üzere, KOBİ`lere faizsiz orta ve uzun vadeli kaynak sağlamaktadır.

Suudi Sanayi Geliştirme Fonu: Girişimcilere, projenin % 50`si tutarında orta ve uzun vadeli kaynak sağlamaktadır. Fon ayrıca, kullanıcılarına pazarlama, üretim ve finansman konularında da teknik yardım sağlamaktadır.

Bu Fon`un politika ve finansman kriterleri şunlardır.

S.Arabistan`da bir üretim faaliyetinde bulunmak üzere sanayi belgesine sahip, Suudi veya yabancı şirket finansman için başvurabilir,

Finanse edilecek proje, teknik, mali ve ticari açılardan uygulanabilir olmalıdır,

Finansman en fazla 15 yıl vadeli olup geri ödeme projeye göre tesbit edilecektir.

Fon projenin, sabit sermaye yatırımının, üretim öncesi harcamaların ve işletme sermayesinin % 50`sini finanse etmekte olup kullanılmış makine teçhizat ithaline izin vermemektedir.

Proje sahibinin, projeye en az % 25 hissesinde katılması gerekmektedir.

Fon, finansman karşılığında tesisler üzerinde ipotek koymakta ve ortaklardan sermayeleri oranında şahsi kefalet istemektedir.

Suudi Arabistan İnşaat Sektörü


İnşaat sektörü ülkenin petrol dışı ekonomisinin başlıca sektörlerinden biridir. Hemen hemen tamamı özel sektörün elinde olan inşaat faaliyetleri ülke için önemli oranda istihdam olanağı yaratmaktadır. Ancak bu sektörde çalışan işgücünün çoğunluğu yabancı işçilerden oluşmaktadır. Sektörde çeşitli büyüklükte yerli ve yabancı firmalar faaliyet göstermektedir. Yabancı firmalar genellikle joint venture (ortak yatırım) şirketleri şeklinde kurulmaktadır. Devlet altyapı projelerindeki görev verme rolü nedeniyle sektörün en önemli müşterisi konumundadır.

Hükümet, yapısal reformların gerçekleştirilmesi, büyümenin ve istihdamın arttırılması, ekonominin ağırlık noktalarının değiştirilmesi ve özelleştirmenin hızlandırılması için çabalarını hızlandırmış bulunmaktadır.

Bu kapsamda, yeni vergi ve yabancı yatırım kanunu yürürlüğe konulmuş, ayrıca, doğal gaz sektörünün yabancı yatırımlara açılması hususunda gerekli çalışmalara başlanılmıştır.

Kamu gelirlerinin çeşitlendirilmesi amacına paralel olarak Hükümet, yerli ve yabancı turistlerin çekilebilmesini teminen turizm yatırımlarının arttırılmasına yönelik çabalarını arttırmıştır.

Bu arada, özel sektörün inşaat faaliyetlerinde de önemli artış gözlenmektedir. Nitekim, özel sektör tarafından gerçekleştirilen alış veriş kompleksleri, ofis ve iş merkezleri, otel, hobi tesisleri, özel villalar ve yerleşim birimleri inşaatları önceki dönemlere oranla hızlanmıştır.

İnşaat Malzemeleri


Ülke inşaat malzemeleri üretiminde hemen hemen, kendine yeterlik noktasına gelmiş olmasına rağmen hala bazı özel tip inşaat malzemeleri ithal edilmektedir.

Son 8 yıllık ortalama gözönüne alındığında Suudi Arabistan tarafından ithal edilen inşaat malzemelerinin değerinin toplam ithalatın % 12`si oranında olduğu görülmektedir. Ayrıca, Suudi Arabistan`ın inşaat malzemeleri ithalatının, inşaat sektöründeki gelişmelere paralel olarak her yıl % 5 oranında artacağı tahmin edilmektedir.

Suudi Arabistan`da inşaat sektörü için cam, seramik üreten alt sektör, yaklaşık 4 milyar dolar tutarında sabit sermaye yatırımı, 43.300 işci ve yaklaşık 500 sanayi tesisinden oluşmaktadır. Dolaylı olarak inşaat sektörüne girdi sağlayan alt sektörlerle birlikte inşaat sektörüne girdi sağlayan alt sektör 5,4 milyar dolar tutarında sabit sermaye yatırımı, 74.000 kişilik işgücünden oluşmaktadır.

Yıllık 22,2 milyon tonluk üretim kapasiteleri ile 8 çimento fabrikasının kurulması ile Suudi Arabistan çimento sektöründe ithal ikamesi politikasına dönmüş bulunmaktadır.

1990`lı yılların başında inşaat faaliyetlerinin artması ve özellikle 1992-1994 yılları arasında iç üretimin artan talebi karşılayamaması nedeniyle yerli üreticiler kapasitelerini % 47 oranında arttırarak 22 milyon ton/yıl düzeyine çıkarmışlardır.

Ancak, son yıllarda yaşanan ekonomik olumsuzluklar ve özellikle 1998 yılında petrol fiyatlarının düşmesi nedenleriyle, 1995 yılında 16,2 milyon ton olan iç çimento tüketimi 1999 yılında 13,9 tona düşmüş ve dolayısıyla sektörün toplam kapasitesinin % 37`si atıl kapasite olarak kalmıştır. Yine bu dönemde çimento ihracatının arttırılması amacıyla Hükümet tarafından çeşitli teşvikler sağlanmıştır. Bu yıl artan petrol fiyatlarına paralel olarak ülkedeki inşaat sektöründe de bir artış gözlenmektedir.

Her yıl 3-4 milyon kişinin kutsal yerleri ziyaret etmesi nedeniyle dini turizm Suudi Arabistan için hayati öneme haizdir. Müslüman ziyaretçilerin yoğun talebine karşılık vermek için Hükümet, umre vize taleplerini yılın tüm zamanlarında vermek için hazırlık yapmaktadır.

Bu uygulama ile ziyaretçi sayısında büyük artış olacağı ve buna paralel olarak Mekke ve Medine`de otel ve konut yatırımlarınında da büyük ölçüde artış göstereceği beklenmektedir.

EKONOMİDE LİBERALİZASYON ÇALIŞMALARI VE ÖZELLEŞTİRME UYGULAMALARI


Ülkedeki yatırım ortamı Suudi Arabistan’ın liberal, açık ekonomiye yönelik politikalarını yansıtmaktadır. Döviz üzerinde, sermaye ve karların ödenmesi üzerinde herhangi bir kısıtlama bulunmamaktadır. Doğrudan yabancı yatırımlar resmi olarak teşvik edilmektedir. Tamamen yabancı sermaye ile kurulan firmaların da hiçbir kısıtlama olmaksızın faaliyet gösterebilmesine rağmen devlet özellikle Suudi ortaklarla oluşturulan joint-venture yatırımlarındaki yabancı sermayeyi desteklemektedir. En az %25 oranında Suudi payı içeren yatırımlara verilen çekici teşvikler nedeniyle sermayesinin tamamı yabancı olan firmalara daha az rastlanmaktadır.

Ulusal havayolu şirketi, petrokimyasallar grubu, telekomünikasyon şirketi ve elektrik işletmesi özelleştirilmesi en muhtemel kuruluşlardır.

S.Arabistan`da da özelleştirme tartışmaları ve uygulamaları başlatılmış bulunmaktadır. ncak, hükümet, tam rekabet ortamı ve yasal altyapı tamamıyle hazırlanmadan özelleştirme uygulamalarına girmek istememektedir.

Suudi Arabistan hükümeti özelleştirme uygulamalarında 3 ana metodu esas almış bulunmaktadır.

Hisse senedi yoluyla kamu varlıklarının özel sektöre devri. 1980`li yıllarda SABIC`in % 30 hissesi bu yolla satılmış bulunmakta olup Suudi telefon şirketi de bu yolla satılmıştır.

Tekelci uygulamalara son verilmesi. Bu konuda da en bariz örnek Suudi paket servisinin tekeline son verilerek “DHL“ nin de faaliyete geçmesidir.

Bakım, onarım ve işletme gibi bazı faaliyetlerin özel sektöre devredilmesi

Özelleştirme kapsamındaki bazı alanlar şunlardır.

Telefon haberleşmesi

Elektrik üretimi ve dağıtımı

Suudi Arabistan Havayolları

Liman İdareleri

Belediye hizmetleri

Posta hizmetleri

YABANCI SERMAYE


Suudi Arabistan ekonomik hedeflerine ulaşabilmesi için ülkeye düzenli bir teknoloji akışı ve ekspertiz girişi gerektiğinin bilincine varmıştır. Bu nedenle ülkenin yabancı sermaye politikası, ülkeye yabancı sermaye girişini ve yabancı sermayenin Suudi işletmeleri ile işbirliği kurmak suretiyle ekonomik kalkınma projelerinde yer almasını desteklemektedir. Devletin bu konudaki politikası ülkeye giren ve ülkeden çıkan sermayeye hiçbir kısıtlama uygulamamak ve özel teşebbüse destek vermek üzerinedir. Ayrıca, Yabancı Sermaye Yatırımları Kodu’nun gerekliliklerini yerine getiren yabancı yatırımlar ulusal sermayeye tanınan tüm ayrıcalıklardan, haklardan, koruma önlemlerinden ve ulusal sermayeye yönelik mevzuattan yararlanır. Koda göre bu ayrıcalık ve haklardan yararlanılabilmesi için yabancı sermayenin petrol ve mineral projeleri dışındaki ekonomik kalkınma projelerine yatırılmış olması ve teknik bilgi aktarımının gerçekleşmesi gerekmektedir. Ayrıca, yatırımın ülkenin yatırım sırasında yürürlükte olan Kalkınma Planında yer alan konulara uyması gerekmektedir. Kalkınma projeleri Sanayi ve Elektrik Bakanlığı’nca belirlenmektedir. Teknoloji transferi içeren ve %25 oranında Suudi sermayesine sahip projeler için önemli büyüklükte teşvikler bulunmaktadır.

Suudi Arabistan’da 11 Nisan 2000 tarihinde kabul edilen Yabancı Yatırımlar Yasası ile getirilen kolaylıklar aşağıda özetlenmiştir.

Yabancı girişimciler projenin tamamına sahip olabileceklerdir (daha önce azami %49).

Vergilerde ortalama % 15 indirim yapılmıştır.

Yatırım Komisyonu (eski adı; Suudi Danışmanlık Şirketi), yatırım lisans başvurularını 30 gün içinde karara bağlayacak, aksi takdirde lisans verilmiş sayılacaktır.

Yabancı yatırımcılar birden fazla lisans alabileceklerdir.

Lisans almış yabancı yatırımlar, ilgili mevzuat çerçevesinde Suudi şirketlerinin yararlandıkları her türlü teşvik ve kolaylıklardan yararlandırılacaktır. Örneğin daha önce minimum % 51 oranında Suudi sermayesi bulunan yabancı yatırımların proje bedelinin en fazla % 50`si oranında Suudi Sanayi Geliştirme Fonundan teşvik sağlanırken yeni mevzuatla bu şart kaldırılmış bulunmaktadır.

Yabancı yatırımcılar taşınmaz mülkiyetine sahip olabileceklerdir. Ancak, gayrimenkulun yatırım amaçlı olarak satın alınması ve minimum yatırım miktarının 8 milyon ABD $ olması gerekmektedir. Ayrıca, kutsal kentler olan Mekke ve Medine`de yabancılar yatırım için dahi olsa gayrimenkul sahibi olamazlar.

Hisse ve karlar yurt dışına transfer edilebilecektir.

Yabancı yatırımcılar, ulusal şirketlerin hak ve yükümlülüklerine tabi olacaklardır.

Yabancı yatırımlar mahkeme kararı olmadıkça kamulaştırılamayacaktır.

Yabancı yatırımlarda minimum sermaye miktarları şu şekildedir. Tarımsal yatırımlarda 6,67 milyon ABD $, sanayi yatırımlarında1,33 milyon ABD $, diğer alanlarda 533 bin ABD $.

Yabancı Yatırımlara Yasak Olan Sektörler


Petrol üretimi,

Silahlı kuvvetlere gıda tedariki,

Askeri teçhizat ve üniforma üretimi,

Sivil amaçlı patlayıcı üretimi,

Panzehir üretimi,

Güvenlik ve detektiflik,

Mekke ve Medine`de gayrimenkul yatırımları,

Hac ve umre ile ilgili turizm faaliyetleri,

İş ve işçi bulma,

Emlak komisyonculuğu,